มิตรผู้กำลังเดินทางอยู่ในเส้นทางธรรมทุกท่าน

ในปีนี้เราได้มาประชุมกัน ณ ที่นี้อีกครั้ง เพื่อร่วมกันหาวิธีการที่ดีที่สุดในการเผยแผ่ธรรมะ ให้ผู้คนที่ตกอยู่ในความทุกข์ได้รับประโยชน์จากธรรมะมากขึ้น

งานของเราได้ขยายตัวอย่างรวดเร็วและเป็นที่น่าพอใจ นอกจากนี้ ยังมีการแต่งตั้งผู้ช่วยอาจารย์ขึ้นอีกเป็นจำนวนมาก ศิษย์เก่าหลายท่านก็พากันมารับใช้ธรรมะ ช่วยสนับสนุนงานเผยแผ่ธรรม มีการก่อตั้งศูนย์วิปัสสนาขึ้นอีกหลายแห่ง และกำลังจะมีเพิ่มมากขึ้นในอนาคต ขณะที่ภารกิจของเราขยายตัวขึ้นอย่างมากเช่นนี้ เรามีความจำเป็นต้องจัดระบบให้เรียบร้อย เพื่อไม่ให้การแบ่งแยกหน้าที่กันปฏิบัติส่งผลให้ธรรมะ ต้องอ่อนแอลง เพราะการจัดระบบสามารถก่อให้เกิดปัญหาได้เช่นกัน

อันที่จริง เรากำลังยืนอยู่บนจุดที่เป็นทางแพร่ง หากก้าวพลาดไปแม้เพียงก้าวเดียว งานของเราก็จะถลำลงไปสู่ความเสื่อม อันจะเป็นผลร้ายต่อมนุษยชาติ แต่ถ้าเราสามารถก้าวไปในทิศทางที่ถูกต้อง กระบวนการนี้ก็จะพัฒนาต่อไปเพื่อความดีงามและประโยชน์สุขของชนหมู่มาก การจัดตั้งองค์กรเป็นสิ่งจำเป็นที่จะทำให้การเผยแผ่ธรรมะกว้างไกล แต่อันตรายก็คือมันอาจทำให้ธรรมะกลายเป็นเรื่องของการจัดตั้งศาสนาหรือลัทธินิกายไป ซึ่งถ้าเป็นเช่นนั้น สาระสำคัญของพระธรรมก็จะสูญเสียไป และแทนที่จะก่อให้เกิดประโยชน์ก็อาจทำให้เกิดโทษได้

นี่จึงเป็นเรื่องที่ค่อนข้างละเอียดอ่อนในแง่หนึ่งระเบียบและระบบเป็นสิ่งจำเป็นต่อการเผยแผ่ธรรมะ แต่ลัทธินิกายต่างๆ ก็เกิดขึ้นจากการจัดตั้งระเบียบและระบบเช่นเดียวกัน การลำดับตำแหน่งในการปกครองจากอาจารย์ถึงผู้ช่วยอาจารย์ลดหลั่นกันลงมานั้น ทำให้ทุกคนต้องปฏิบัติหน้าที่อยู่ในระเบียบกฎเกณฑ์ที่เคร่งครัดตายตัว ซึ่งเป็นฉบับเดียวกับการจัดตั้งลัทธินิกาย เมื่อมีการแต่งตั้งเพื่อความเป็นระเบียบในการปกครอง ผู้ที่ได้รับแต่งตั้งก็จะเกิดอัตตาขึ้นมาทันที “ฉันอยู่ในตำแหน่งนี้ คนที่ต่ำกว่าจะต้องเชื่อฟังและให้ความเคารพฉัน ฉันเป็นคนสำคัญ คำพูดของฉันคือคำชี้ขาด แน่นอนว่าเราจะต้องเผยแผ่ธรรมะ เพื่อช่วยผู้คนที่ตกอยู่ในความทุกข์ แต่ดูสิว่าฉันยืนอยู่ตรงไหนขององค์กรนี้ ? ฉันมีตำแหน่ง มีสถานภาพอะไร ? ผลงานของฉันจะเป็นที่ชื่นชมหรือเปล่า ? ดูสิ ฉันอุตส่าห์ทิ้งบ้าน ทิ้งงานและครอบครัว อุทิศชีวิตให้ทั้งหมด ฉันไม่ต้องการเงิน ไม่ต้องการให้ใครมากราบไหว้ แต่คนอื่นๆ ควรจะซาบซึ้งในผลงานที่ฉันได้ทำลงไป”

ความหลงผิดเช่นนี้จะนำไปสู่ลัทธิบูชาบุคคล จากนั้นการแบ่งแยกเป็นนิกายต่างๆ ก็จะเกิดขึ้น เราต้องจดจำไว้ว่าธรรรมะเท่านั้นที่เป็นสิ่งสำคัญที่สุด มิใช่สิ่งอื่น ทัศนคติของเราควรเป็นดังนี้ “ไม่ว่าฉันจะมีบทบาทไหนในการเผยแผ่ธรรมะ ฉันก็จะทำตามที่ได้รับมอบหมาย หรือตามความสามารถที่ตนเองมี วันพรุ่งนี้ ถ้าหากฉันถูกขอร้องให้ไปทำสิ่งอื่น ฉันก็จะยินดีทำ ตัวฉันเองไม่มีความสำคัญอะไรเลย ธรรมะเท่านั้นที่สำคัญ การช่วยเหลือรับใช้ธรรมะเป็นสิ่งที่สำคัญ การทำคุณประโยชน์ให้แก่ผู้อื่นก็เป็นสิ่งสำคัญ การให้ความสุขใจแก่ผู้คนจำนวนมากนั้นยิ่งสำคัญใหญ่ ไม่มีสิ่งอื่นใดที่จะสำคัญไปกว่านี้แล้ว” นี่คือเจตนาที่สมควรของการเป็นผู้รับใช้ธรรมะ

ตัวของท่านเท่านั้นที่จะรู้ได้ว่า ตนเองมีเจตนาเช่นนี้อยู่หรือไม่ ดังนั้น ท่านจะต้องพินิจพิจารณาอยู่เนืองๆ ว่า ท่านได้ปฏิบัติหน้าที่โดยปราศจากอัตตาหรือความมุ่งหวังที่จะได้รับสิ่งตอบแทนใดๆ ท่านจะต้องคอยตรวจสอบตัวเอง วิธีหนึ่งก็คือ ตรวจสอบดูว่าตนเองได้พัฒนามุทิตาและความกรุณาไปมากน้อยเพียงใด คุณธรรมอันบริสุทธิ์ทั้งสองประการนี้ยิ่งมีมากเพียงใด อัตตาหรือความถือมั่นในตัวตนก็จะลดน้อยลงเพียงนั้น จงใช้คุณธรรมทั้งสองประการนี้เป็นเครื่องวัดจิตใจของตัวท่านเองเสมอๆ

สมมติว่าเพื่อนของท่านได้รับตำแหน่งใดตำแหน่งหนึ่งในองค์กรของเรา หรือเพื่อนร่วมงานได้รับคำสรรเสริญเพราะผลงานของเขา มีอะไรเกิดขึ้นในใจของท่านบ้าง ? ท่านพลอยยินดีไปกับความสำเร็จของพวกเขาหรือไม่ ? ท่านมีความสุขหรือเปล่าที่เพื่อนของท่านปฏิบัติหน้าที่ได้ดีเยี่ยม จนคนอื่นๆ พากันชื่นชมพวกเขา ? หรือว่าท่านเริ่มมีความไม่พอใจ และเฝ้าถามตัวเองว่า “แล้วฉันล่ะ ถ้าเขาล้ำหน้ากันไป จะเกิดอะไรขึ้น ?” ทัศนคติอันวิปลาสเช่นนี้แสดงให้เห็นว่าท่านยังไม่เข้าใจธรรมะ ถ้ามีผู้ที่ก้าวหน้าพัฒนาไปในเส้นทางธรรม เราก็ควรจะมีความปีติยินดีที่ได้เห็นผู้อื่นก้าวหน้า และพอใจที่ได้เห็นพวกเขารับใช้ธรรมะอันเป็นประโยชน์ต่อผู้คน แต่ถ้าหากเรายังมีร่องรอยแห่งความไม่พอใจอยู่ ก็ควรเข้าใจเสียว่า “ถึงฉันจะพยายามหลอกตัวเองและคนอื่นสักเท่าไร ฉันก็ยังคงห่างไกลจากเส้นทางธรรมอยู่ดี ดูสิ ในใจของฉันไม่มีมุทิตาเลยแม้แต่น้อย”

หรือสมมติว่าได้มีบางคนกระทำผิด ซึ่งอาจเป็นความผิดของเขาจริงๆ หรืออาจเป็นเพราะอคติส่วนตัวของท่าน ก็ขอให้สำรวจจิตใจของท่านดูว่าเป็นเช่นไร ? ท่านมีความเกลียดชังหรือไม่พอใจคนผู้นี้หรือไม่ ? ถ้ามีก็แสดงว่าท่านยังห่างไกลจากธรรมะ ท่านควรจะมีความกรุณาต่อเขา โดยคิดว่า “ดูสิ เพื่อนของฉันได้พลาดไปแล้ว เขาอ่อนแอลง ฉันจะช่วยเหลือเขาให้มีกำลังต่อสู้กับความอ่อนแอนี้ได้อย่างไร ?” ตรงนี้อาจมีความเข้าใจผิดเกิดขึ้นว่า ท่านมิได้มีความเกลียดชังต่อผู้ที่กระทำความผิดนี้เลย แต่ลึกๆ ในใจของท่านกลับมีความพอใจที่ได้เห็นเพื่อนตกต่ำ บางทีท่านอาจเกิดความคิดว่า “ทีนี้คนอื่นๆ จะได้รู้กันเสียทีว่า คนๆ นี้ไม่ได้เรื่องและมีอัตตาจัดเพียงไร เขาจะต้องเสื่อมเสียชื่อเสียง และอาจารย์ก็จะรู้ว่าเขาเป็นคนไม่ดี แล้วปลดเขาออกจากตำแหน่ง” ท่านมีความรู้สึกเช่นนี้อยู่ภายในใจหรือไม่ ? ขอให้ตรวจสอบตัวเองดู เพราะไม่มีใครอื่นที่จะตรวจสอบท่านได้ ถ้าท่านพบว่าตนเองมีความคิดเช่นนี้ ก็จงเข้าใจเถิดว่าท่านยังห่างไกลจากวิถีธรรมอยู่

ท่านต้องตั้งมั่นอยู่ในธรรมเสียก่อน จึงจะรับใช้ผู้อื่นได้ คนตาบอดย่อมไม่อาจชี้ทางให้แก่คนตาบอดด้วยกันได้ คนง่อยก็ไม่อาจพยุงคนง่อยได้เช่นกัน การจะตั้งมั่นอยู่ในธรรมได้นั้น ท่านต้องสลายอัตตาของตัวเองเสียก่อน ถ้าท่านคอยหาโอกาสเพื่อแสดงให้ผู้อื่นรู้ว่า “ฉันนี่แหละคือคนสำคัญ” นั่นหมายความว่าท่านยังอยู่ห่างไกลจากธรรมะนัก ท่านได้แสดงอัตตาของตนเองออกมา ด้วยการแสดงตัวเป็นผู้รับใช้อย่างไม่เห็นแก่เหน็ดเหนื่อยหรือไม่ ? ถ้าเป็นเช่นนั้น ไม่ว่าท่านจะเป็นอาจารย์ผู้สอน ผู้จัดการอบรม หรือธรรมบริกรก็ตาม การกระทำของท่านจะกลับกลายเป็นการทำลายธรรมะไปจริงๆ แล้วท่านก็จะไม่ได้ชื่อว่าเป็นผู้ที่ได้เกื้อกูลใครเลย แม้แต่ตัวของท่านเอง จงเกื้อกูลตนเองด้วยธรรมะ หมั่นพิจารณาดูอัตตาของท่านที่ค่อยๆ มลายหายไปทีละน้อย แล้วเมื่อนั้นท่านย่อมมีคุณสมบัติเพียงพอที่จะรับใช้ในองค์กรของเราได้

เมื่อห้าร้อยปีก่อน มีนักบุญชาวอินเดียท่านหนึ่งชื่อกพีระ ได้กล่าววาทะที่สอดคล้องกับเรื่องนี้เอาไว้ ณ ย่านตลาดแห่งหนึ่ง โดยท่านได้ยื่นขวานเล่มหนึ่งออกไป พลางร้องบอกว่า “จงบั่นศีรษะของท่านทิ้งเสีย ถ้าท่านหมายจักเดินเคียงข้างเรา”

บัดนี้ ข้าพเจ้าใคร่ขอร้องต่อพวกท่านโดยนัยเดียวกัน ขวานที่มอบให้ไปคือดาบเนื้อดีแห่งธรรมะ จงใช้มันบั่นศีรษะหรืออัตตาของท่าน แล้วโยนทิ้งเสีย จากนั้นท่านจึงจะร่วมทางไปกับข้าพเจ้าได้

ข้าพเจ้าทราบดีว่ามีหลายคนยินยอมพร้อมใจรับเสียงเรียกร้องนี้ หลายปีที่ผ่านมา มีหลายท่านได้เคยร่วมทางไปกับข้าพเจ้า และข้าพเจ้าก็ทราบดีว่า มีอีกหลายท่านที่จะร่วมทางไปกับข้าพเจ้าจนตลอดชีวิตนี้และอาจจะตลอดชีวิตหน้าด้วย แต่ขอให้ท่านจงบั่นศีรษะของท่านทิ้ง ทำลายอัตตาของตนลงเสีย แล้วธรรมะก็จักดำรงความเป็นธรรมะอยู่ได้ โดยไม่กลับกลายไปเป็นเพียงแค่ลัทธินิกายหนึ่งเท่านั้น พระพุทธองค์ทรงสอนธรรมะที่บริสุทธิ์ และธรรมะก็ได้แผ่ขยายออกไปหลายชั่วอายุคนโดยไม่สูญเสียความบริสุทธิ์ บัดนี้ถึงเวลาแล้วที่ธรรมะจะได้รับการเผยแผ่ให้กว้างไกลออกไปอีก ขอพวกเราจงช่วยกันดูแลให้ธรรมะได้แผ่ขยายออกไปในรูปแบบอันบริสุทธิ์ดังเดิม เพื่อที่ธรรมะจะได้ดำรงอยู่สืบไป อย่างน้อยที่สุดก็อีกสองสามศตวรรษ และเพื่อให้เป็นไปตามนั้น ผู้ที่ประสงค์จะรับใช้ธรรมะจำเป็นต้องรับใช้ตนเองก่อน ผู้ที่ประสงค์จะเผยแผ่คำสอนอันบริสุทธิ์ ต้องทำตนเองให้บริสุทธิ์ก่อน จงถอดถอนตนเองออกจากอัตตา จากการยึดถือตัวตน เพราะอัตตานั้นเป็นสิ่งที่สวนทางกับเส้นทางแห่งธรรมะ

ในวันต่อๆ ไป ท่านจะได้ร่วมกันพิจารณาจัดทำกฎระเบียบสำหรับผู้ช่วยอาจารย์ ผู้จัดการหลักสูตร ธรรมบริกร รวมทั้งกฎระเบียบสำหรับศูนย์ปฏิบัติต่างๆ นี่คือการประชุมครั้งประวัติศาสตร์ ถ้าท่านดำเนินการผิดพลาดไปแม้เพียงก้าวเดียว อนุชนรุ่นหลังก็จะไม่ได้รับธรรมะที่บริสุทธิ์ ด้วยเหตุนี้เอง ทุกสิ่งที่ท่านทำและตัดสินใจ ทุกกฎกติกาที่ตั้งขึ้น ท่านจะต้องให้ธรรมะเป็นผู้คอยกำกับ ให้ความสำคัญกับธรรมะมากที่สุด มิใช่ให้ความสำคัญแก่บุคคลใดบุคคลหนึ่ง เพราะถ้าท่านให้ความสำคัญกับตัวบุคคลมากเกินไป ย่อมเท่ากับว่าท่านได้ให้โอกาสแก่อัตตา ซึ่งเป็นสิ่งที่สวนทางกับธรรมะ จงจำไว้ว่าตำแหน่งของท่านในองค์กรนั้นมิได้มีความสำคัญแต่ประการใด อย่าพะวงอยู่กับการสร้างภาพลักษณ์ของตนเอง มิฉะนั้นแล้ว ธรรมะจักด้อยค่าลงไป ซึ่งนั่นหมายความว่า คุณธรรมอันดีงามในการปฏิบัติจะสูญเสียความสำคัญไปด้วย ขอให้ท่านจงให้ความสำคัญกับธรรมะ มุ่งเน้นไปที่ธรรมะและประโยชน์ที่ได้จากธรรมะ ผู้คนต่างๆ ล้วนผ่านมา แล้วก็ผ่านไป แต่ธรรมะจักต้องดำรงอยู่เพื่อประโยชน์สุขของมหาชน

ฉะนั้น ไม่ว่าท่านจะร่วมกันตัดสินใจลงมติในข้อใด หรือวางกฎระเบียบอันใด ขอให้ตระหนักว่าผู้ที่วางระเบียบนั้น จะต้องปฏิบัติตามระเบียบที่วางไว้ จุดมุ่งหมายสำคัญของการกำหนดกฎระเบียบขึ้นมา ก็เพื่อประโยชน์สุขของชนหมู่มาก “พหุชน หิตาย พหุชน สุขาย” ด้วยเจตนาที่มุ่งมั่นจะอนุเคราะห์ชาวโลก “โลกานุกมฺปาย” ผู้คนเป็นจำนวนมากขึ้นและมากขึ้นจะต้องได้รับประโยชน์จากธรรมะ เป็นอิสระจากความทุกข์ และได้พบกับความสุขสงบอันแท้จริง

ขอให้ความพยายามของท่านทั้งหลายจงประสบความสำเร็จอย่างดีเลิศ ข้าพเจ้ามองเห็นอนาคตอันรุ่งโรจน์ในเบื้องหน้า ขอทุกท่านจงเจริญรุ่งเรืองด้วยธรรมะ เพื่อว่าผู้คนทั้งหลายจะได้หลั่งไหลมาสู่ความรุ่งโรจน์นี้ นั่นคือมาสู่ธรรมะที่อยู่ในตัวของท่าน จงดึงดูดพวกเขาในฐานะที่ท่านเป็นแบบอย่างหรือตัวแทนของธรรมะ เป็นผู้รับใช้ธรรมะ ขอให้ทุกท่านจงปฏิบัติงานในธรรมะ เพื่ออนุเคราะห์ผู้ที่ตกอยู่ในห้วงแห่งความทุกข์ทั่วทุกหนแห่ง ขอให้ท่านทั้งหลายจงประสบกับความสำเร็จ

ขอสรรพสัตว์ทั้งหลายจงมีความสุข จงมีความสงบ และหลุดพ้นจากความทุกข์โดยทั่วกัน

หมายเหตุ : บทความนี้เป็นโอวาทของท่านอาจารย์โกเอ็นก้า เนื่องในโอกาสเปิดประชุมการเผยแผ่ธรรมะที่ศูนย์ฯ ธรรมคีรี ระหว่างวันที่ ๑ - ๔ มีนาคม ๒๕๓๑

*(จากธรรมกมลาสาร ฉบับเม.ย. ๒๕๓๗) *