ธรรมะเป็นสิ่งที่ช่วยขจัดความทุกข์และสรรค์สร้างความสุข แล้วใครเล่าที่เป็นผู้มอบความสุขนี้ให้แก่เรา? หาใช่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ หากแต่เป็นหลักธรรมคำสอนของพระองค์ ซึ่งก็คือ ความเข้าใจในอนิจจัง (ความไม่เที่ยง) ในร่างกายของเราที่ก่อให้เกิดความสุข และนี่คือเหตุผลที่ว่า ทำไมพวกท่านจึงต้องปฏิบัติและตระหนักรู้ในอนิจจังอยู่ทุกขณะ

ท่านอาจารย์อูบาขิ่น

.....................................................

ข้าพเจ้ายังจดจำได้ดีถึงการพบกับท่านอาจารย์อูบาขิ่นครั้งแรก ข้าพเจ้าไปพบกับท่านโดยที่ยังคงยึดมั่นอยู่กับความเชื่อถือของตนเองอย่างเหนียวแน่น อีกทั้งยังมีความเคลือบแคลงในคำสอนขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอีกด้วย ท่านอาจารย์ทราบดีว่าข้าพเจ้าเป็นผู้นำของชุมชนฮินดูในละแวกนั้น จึงเอ่ยถามว่า “ศาสนาฮินดูปฏิเสธศีล-การดำเนินชีวิตอย่างมีคุณธรรม สมาธิ-การเป็นนายเหนือจิตใจของตน และปัญญา-ความหยั่งรู้ที่จะชำระจิตให้บริสุทธิ์หรือ ?” ข้าพเจ้าจะปฏิเสธคำถามเช่นนั้นได้อย่างไร ? จะมีใครปฏิเสธได้เล่า ? ท่านกล่าวต่อว่า “นี่แหละคือสิ่งที่พระพุทธเจ้าทรงสอน ฉันสนใจอยู่เพียงเท่านี้ และฉันก็จะสอนเพียงเท่านี้แค่นั้น” การตีความธรรมะของท่านอาจารย์อูบาขิ่นนั้น เป็นสากลและไม่มีการแบ่งแยกลัทธิศาสนา ท่านไม่มีข้อแย้งใดๆ เลยต่อการที่ข้าพเจ้าเป็นผู้นับถือศาสนาฮินดู

การเข้าอบรมวิปัสสนาครั้งแรก ทำให้ข้าพเจ้าได้รู้จักกับคำสอนของพระพุทธเจ้าและได้นำความเปลี่ยนแปลงมาสู่ข้าพเจ้าจวบจนชั่วชีวิต คำสอนที่เป็นเหตุเป็นผล ปฏิบัติได้ สอดคล้องกับความเป็นจริง เป็นสากล ไม่แบ่งแยกลัทธินิกาย เป็นเสมือนแม่เหล็กดึงดูดข้าพเจ้า ไม่มีสิ่งใดให้โต้แย้ง ข้าพเจ้าได้ยินได้พูดคุยเกี่ยวกับเรื่องการขจัดกิเลส และการชำระจิตให้บริสุทธิ์ เมื่อเริ่มเฝ้าสังเกตความรู้สึก ในตอนแรกๆ ข้าพเจ้าเกิดสงสัยขึ้นมาว่า “การทำเช่นนี้จะช่วยอะไรได้ ?” แต่ไม่ช้าก็ตระหนักได้ว่าการเฝ้าสังเกตความรู้สึกช่วยให้ข้าพเจ้าลงลึกถึงรากเหง้าของความไม่บริสุทธิ์ทั้งหลาย ข้าพเจ้ากำลังเดินไปสู่จุดหมายปลายทางแห่งการหลุดพ้นอย่างสิ้นเชิงจริงๆ สิ่งที่ท่านอาจารย์สอนนั้นมิใช่เป็นการเสริมสร้างศรัทธา หรือการสนองทางเชาวน์ปัญญา แม้ว่าทั้งสองสิ่งนี้จะมีความสำคัญก็ตาม แต่ท่านสอนข้าพเจ้าให้รู้จักกับวิธีเข้าถึงสัจธรรมด้วยการปฏิบัติ หากมีผู้ใดก็ตามพยายามจะทำให้ข้าพเจ้าเชื่อถือในคำสอนของพระพุทธองค์ ด้วยการถกเถียงหรือวิวาทะกันทางปัญญาแล้ว ข้าพเจ้าคงไม่คล้อยตามแน่ เพราะข้าพเจ้ารู้สึกพอใจกับความเชื่อเดิมของตัวเองเป็นอันมาก สิ่งที่ทำให้ข้าพเจ้าเชื่อและให้ผล ณ ที่นี้ เวลานี้ ก็คือ ประสบการณ์จากความเป็นจริงของเวทนาที่เกิดขึ้นทั่วร่างกายนั่นเอง เครื่องมือแห่งสัมผัสนี้ทำให้ข้าพเจ้ามีความมั่นใจว่า ตนเองสามารถเป็นผู้ตั้งอยู่ในปัญญา ซึ่งเป็นเป้าหมายที่ชาวฮินดูทุกคนปรารถนา

ยิ่งข้าพเจ้าได้ปฏิบัติมากขึ้นเพียงใด ก็ยิ่งเกิดความเชื่อมั่นว่าพระพุทธองค์ทรงเป็นนักวิทยาศาสตร์ที่เอกอุในด้านนามรูป เป็นนักวิเคราะห์สัจธรรมเกี่ยวกับทุกข์และวิธีการขจัดทุกข์ และสิ่งที่ทำให้พระองค์ทรงเป็นนักวิทยาศาสตร์ที่ไม่มีใครเทียบได้ ก็คือ การที่พระองค์ทรงค้นพบว่า ตัณหา(ความอยาก) นั้นเกิดขึ้นเพื่อตอบสนองต่อเวทนา ข้าพเจ้าเคยศึกษาคำสอนของครูบาอาจารย์ทางด้านจิตวิญญาณของอินเดียทั้งในสมัยก่อนและหลังพระพุทธเจ้า ซึ่งก็ต่างยอมรับว่าตัณหาเป็นบ่อเกิดแห่งทุกข์ แต่ทว่าเกิดจากกามคุณหรือสิ่งที่น่าใคร่น่าปรารถนาเท่านั้น พวกเขาพลาดสิ่งเชื่อมโยงที่สำคัญที่สุดไป ไม่มีใครสักคนที่พูดถึงเวทนาและความเกี่ยวข้องกับเวทนากับตัณหา พวกเขาเพียงแต่ประกาศว่า กามคุณเป็นเหตุแห่งตัณหา ตัณหาคือความอยาก ความปรารถนาที่จะได้ประสบกับสิ่งอันเป็นที่รักที่พอใจตลอดไป และความปรารถนาที่จะขจัดหรือผลักไสสิ่งอันไม่เป็นที่รักที่พอใจ ดังนั้น จริงๆ แล้ว ตัณหาจึงมีความหมายถึงทั้งโลภะและโทสะ

การค้นพบขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่ว่า สาเหตุอันแท้จริงของตัณหาคือเวทนานั้น ถือเป็นของขวัญล้ำค่าที่พระพุทธองค์ทรงมอบแก่มนุษยชาติ เพราะการค้นพบดังกล่าวเป็นเสมือนกุญแจที่พระองค์ทรงมอบให้แก่พวกเรา เพื่อนำไปไขประตูแห่งอิสรภาพที่อยู่ภายในตัวของเราเอง ผู้อื่นพากันประกาศว่า สฬายตน ปจฺจยา ตณฺหา แต่พระพุทธองค์นั้นทรงค้นพบและตรัสว่า เวทนาปจฺจยา ตณฺหา อันหมายถึง กิเลสเกิดขึ้นที่ระดับของเวทนาและตอบสนองต่อเวทนา ถ้าหากตัณหาเกิดขึ้นเพื่อตอบสนองต่อเวทนา เช่นนั้นแล้ว ความพยายามใดๆ ที่จะเข้าถึงรากเหง้าของตัณหาและขจัดมันออกไป ก็ต้องประกอบไปด้วยความเข้าใจในเวทนา การมีประสบการณ์ต่อเวทนา ตลอดจนรู้ว่ามันเป็นเหตุให้เกิดโลภะและโทสะ อีกทั้งมีปัญญารู้ถึงวิธีการที่จะขจัดตัณหาออกไป

สมาหิโต สมฺปชาโน สโต พุทฺธสฺส สาวโก

เวทนา จ ปชานาติ เวทนานญฺจ สมฺภวํ ฯ

ยตฺถ เจตา นิรุชฺฌนฺติ มคฺคญฺจ ขยคามินํ

เวทนานํ ขยา ภิกฺขุ นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโตติ ฯ

สาวกของพระพุทธเจ้ามีจิตมั่นคงดีแล้ว มีสัมปชัญญะ มีสติ

ย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนา และเหตุเกิดแห่งเวทนาทั้งหลาย

อนึ่ง เวทนาเหล่านี้จะดับไปในที่ใด ย่อมรู้ชัดซึ่งที่นั้น

และทางดำเนินให้ถึงความสิ้นไปแห่งเวทนาเหล่านั้น

เพราะสิ้นเวทนา ภิกษุเป็นผู้หมดความหิว ปรินิพพานแล้ว

นี่คือเหตุผลว่าทำไมพระพุทธเจ้าจึงทรงปฏิบัติและสอนให้พิจารณาถึงนามรูป รูปนั้นรวมไปถึงร่างกายและเวทนาที่รู้สึกที่ร่างกาย ส่วนนามนั้นรวมถึงจิต(วิญญาณ) และธรรม(เจตสิก)ที่เกิดขึ้นในจิต เวทนาเองก็เป็นเจตสิกด้วย เวลาที่พระองค์ทรงกล่าวว่า สพฺเพ ธมฺมา เวทนาสโมสรณา นั้น หมายความว่าประสบการณ์ทั้งหลายของเจตสิก ครอบคลุมถึงเวทนาอย่างไม่อาจแยกจากกันได้ ฉะนั้น จากความเข้าใจที่ข้าพเจ้ามีต่อคำสอนขององค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ไม่เพียงแต่กายานุปัสสนาและเวทนานุปัสสนาจะเกี่ยวข้องกับการตระหนักรู้ในเวทนา หากเวทนายังเป็นส่วนประกอบที่สำคัญของธรรมานุปัสสนาและจิตตานุปัสสนาอีกด้วย ผู้ปฏิบัติ ไม่ว่าจะด้วยกายานุปัสสนา เวทนานุปัสสนา ธรรมานุปัสสนาหรือจิตตานุปัสสนา ต่างต้องตระหนักรู้ในเวทนาอย่างต่อเนื่อง เขาจะได้รับรู้ปรากฏการณ์ในการเกิด(สมุทยธมฺมานุปสฺสี)และปรากฏการณ์ในการดับ(วยธมฺมานุปสฺสี) ก็ด้วยการรักษาสติตระหนักรู้ในเวทนาไปพร้อมๆ กับเข้าใจถึงธรรมชาติแห่งความไม่เที่ยงของมัน เช่นนั้นแล้ว เขาย่อมไม่เปิดโอกาสให้ตัณหาเกิดขึ้นเพื่อสนองตอบต่อเวทนา เขาจะไม่โต้ตอบทั้งกับตัณหาแห่งความอยากต่อความรู้สึกที่น่าพึงพอใจ หรือกับตัณหาแห่งความชังต่อความรู้สึกที่ไม่น่าพึงพอใจ ผู้ปฏิบัติจะสามารถรักษาอุเบกขาบนพื้นฐานของความเข้าใจในอนิจจังได้

จากประสบการณ์ด้านในได้แสดงให้ข้าพเจ้าเห็นอย่างชัดแจ้งว่า รูปแบบของพฤติกรรมนั้นเกิดจากอวิชชาอันมืดมน ที่เราสร้างปฏิกิริยาตอบโต้ต่อเวทนาด้วยโลภะและโทสะ ทั้งโดยรู้ตัวและไม่รู้ตัว ดังนั้นเราจึงตกเป็นทาสของรูปแบบพฤติกรรมตนเอง และยังคงมีปฏิกิริยาตอบโต้ต่อเวทนาในระดับที่ลึกที่สุด อนุสัยกิเลสนั้นเปรียบเสมือนภูเขาไฟที่นอนเนื่อง เป็นรูปแบบพฤติกรรมซ่อนเร้น เป็นการตอบโต้ต่อเวทนาอย่างไม่รู้เท่าทัน การค้นพบขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าช่วยให้ผู้ปฏิบัติได้ก้าวออกมาจากรูปแบบพฤติกรรมอันมืดบอดนี้ ในบรรดาวิธีการปฏิบัติสมาธิแบบต่างๆ ทั้งในประเทศอินเดียและที่อื่นๆ ของโลกที่ข้าพเจ้าเคยประสบหรือได้ยินมานั้น ไม่มีวิธีการใดที่เจาะลึกลงไปถึงรากเหง้าของกิเลสอันเกิดจากโลภะและโทสะ ตลอดจนชำระความไม่บริสุทธิ์เหล่านี้ออกไปได้ ไม่มีวิธีการไหนที่อธิบาย ชัดเจนถึงหนทางในการขจัดอนุสัยของโลภะ โทสะและโมหะว่า

สุขาย ภิกฺขเว เวทนาย ราคานุสโย ปหาตพฺโพ

ทุกฺขาย เวทนาย ปฏิฆานุสโย ปหาตพฺโพ

อทุกฺขมสุขาย เวทนาย อวิชฺชานุสโย ปหาตพฺโพ ฯ

ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงละราคานุสัยในสุขเวทนา

พึงละปฏิฆานุสัยในทุกขเวทนา

พึงละอวิชชานุสัยในอทุกขมสุขเวทนา (โดยการเฝ้าสังเกตความรู้สึกที่น่าพอใจ ไม่น่าพอใจ และความรู้สึกเฉยๆ อย่างมีอุเบกขา เข้าใจถึงธรรมอันไม่เที่ยง)

ข้าพเจ้าตระหนักได้ว่านี่เป็นสิ่งประเสริฐสุดที่พระพุทธองค์ทรงมอบแก่มนุษยชาติ แต่คำถามที่เกิดขึ้น ก็คือ สิ่งใดกันที่เราเรียกว่าเวทนา ในพุทธพจน์ได้อธิบายไว้อย่างชัดเจนว่า เวทนาเป็นองค์ประกอบหนึ่งในสี่ของนามขันธ์ (ที่เหลือ คือ สัญญา สังขาร และวิญญาณ) ซึ่งมีบทบาทสำคัญที่จะนำไปสู่การพ้นทุกข์ พระพุทธองค์ทรงให้ความสำคัญกับเวทนาที่เกิดขึ้นกับร่างกาย เวทนาที่เกิดขึ้นกับร่างกายนั้นไม่ใช่เวทนาขันธ์ หากแต่มีเวทนาขันธ์(ส่วนที่เป็นการเสวยรสอารมณ์)ของนามเป็นตัวรับรู้ รูปเพียงอย่างเดียวไม่สามารถรับรู้ความรู้สึกที่เกิดขึ้นได้ การปฏิบัติที่จะน้อมนำไปสู่ความหลุดพ้นจากทุกข์ทั้งปวงจึงต้องอาศัยความรู้สึกที่เกิดขึ้นกับร่างกายเป็นสำคัญ ทั้งนี้ ความรู้สึกทางจิตใจ(โสมนัสและโทมนัส) มิได้ถูกละเลยแต่อย่างใด ทว่าจะเกิดขึ้นต่อเนื่องไปพร้อมๆ กัน

แนวทางการปฏิบัติที่ทำให้ข้าพเจ้าได้ลิ้มรสอันหอมหวานของธรรมะซึ่งนำไปสู่ความเป็นอิสระจากทุกข์นี้ คือ แนวทางการปฏิบัติของท่านเลดี ซายาดอว์ อันเป็นแนวทางการปฏิบัติของพระพุทธองค์จริงๆ การปฏิบัติสายนี้ได้มุ่งความสำคัญทั้งหมดไปยังความรู้สึกที่เกิดขึ้นกับร่างกาย เมื่อคราวที่เข้าปฏิบัติครั้งแรกกับท่านอาจารย์อูบาขิ่นนั้น ข้าพเจ้ารู้สึกทึ่งในวิธีการปฏิบัติดังกล่าวอย่างมาก การปฏิบัติวิปัสสนาครั้งแรกทำให้ข้าพเจ้าพบว่า ลำพังเพียงความเข้าใจถึงธรรมชาติอันไม่เที่ยงของปรากฏการณ์ทางกายและจิตในระดับเชาวน์ปัญญา สามารถชำระได้แค่เชาวน์ปัญญาในระดับหนึ่งเท่านั้น แต่ไม่สามารถเข้าไปเปลี่ยนจิตใจในระดับที่ลึกที่สุด อันเป็นต้นตอที่ทำให้เราต้องตกเป็นทาสของรูปแบบพฤติกรรมของตนเองและมีปฏิกิริยาตอบสนองอย่างไม่รู้เท่าทัน

ข้าพเจ้าได้รับประโยชน์จากวิธีการปฏิบัตินี้เป็นอันมาก จนเริ่มหันมาศึกษาคำสอนของพระพุทธเจ้า โดยมีอาจารย์ของข้าพเจ้าคอยให้คำปรึกษา และข้าพเจ้าก็ยังสงสัยด้วยว่าเหตุใดคำสอนอันมีค่าเช่นนี้ จึงได้หายสาบสูญไปจากประเทศอินเดีย ข้าพเจ้าได้ยินได้ฟังมาตั้งแต่ครั้งยังเป็นเด็กว่า พระสมณโคดมได้รวบรวมเอาคำสอนที่ดีๆ จากความเชื่อของเราไปใส่ไว้ในคำสอนของพระองค์เอง แล้วเสริมแต่งความคิดเห็นผิดๆ เข้าไป ไม่ได้มีการค้นพบอะไรใหม่ ทว่าจากประสบการณ์ที่ข้าพเจ้าได้รับกลับต่างออกไปจากความเชื่อนี้ ข้าพเจ้าพบว่าพระธรรมคำสอนของพระองค์นั้นมีคุณค่าเป็นอย่างยิ่ง จนทำให้ข้าพเจ้าหันมาศึกษาสัจธรรมจากคำสอนเหล่านี้ลึกซึ้งมากยิ่งขึ้น ข้าพเจ้ารู้สึกเพลิดเพลินกับการศึกษาพระไตรปิฎกเป็นอย่างมาก ทำให้เห็นว่าสิ่งที่ตนเองได้รับรู้มาก่อนหน้านั้นผิดเพี้ยนเช่นไร ข้าพเจ้าพบว่าคำสอนของพระพุทธองค์ทรงมุ่งเน้นไปที่การมีประสบการณ์กับความเป็นจริงโดยตรง เป็นไปได้อย่างไรที่คำสอนซึ่งอยู่บนพื้นฐานแห่งความเป็นจริงเช่นนี้ จะโน้มนำไปสู่ความหลงผิด ข้าพเจ้าไม่พบข้อผิดพลาดใดๆ ในคำสอนนี้เลย พุทธพจน์ที่ว่า ภาวิโต พหุลีกโต นั้น หมายถึงการเรียนรู้จากประสบการณ์ของตนเอง แล้วศึกษาหาความรู้เพิ่มเติมจากพระไตรปิฎก พระองค์ทรงย้ำว่า”ญาณผัสสะ” จงรู้จักตัวเองด้วยประสบการณ์ของตนเอง ประสบการณ์จากความเป็นจริงที่เกิดขึ้นตามอย่างที่มันเป็น ชี้ให้เห็นว่าเส้นทางนี้ไม่มีการสร้างภาพลวงตา มายาภาพ จินตนาการ หรือความเชื่อถืออันงมงาย พุทธพจน์ขององค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้ายังช่วยเน้นย้ำประสบการณ์ของข้าพเจ้าที่ว่า เวทนาที่เกิดขึ้นกับร่างกายมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อศิลปะแห่งการหลุดพ้นจากทุกข์ทั้งมวล

ในพุทธพจน์ได้ออธิบายถึงทุกข์ไว้ว่า

ยํ โข ภิกฺขเว กายิกํ ทุกฺขํ

กายิกํ อสาตํ กายสมฺผสฺสชํ ทุกฺขํ

อสาตํ เวทยิตํ อิทํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ทุกฺขํ ฯ

ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็เป็นทุกข์เป็นไฉน

ความลำบากทางกาย ความไม่สำราญทางกาย

ความเสวยอารมณ์อันไม่ดีที่เกิดแต่กายสัมผัส

อันนี้เรียกว่าทุกข์ฯ

และอธิบายถึงโทมนัสเอาไว้ว่า

กตมญฺจ ภิกฺขเว โทมนสฺสํ

ยํ โข ภิกฺขเว เจตสิกํ ทุกฺขํ

เจตสิกํ อสาตํ มโนสมฺผสฺสชํ

ทุกฺขํ อสาตํ เวทยิตํ

อิทํ วุจฺจติ ภิกฺขเว โทมนสฺสํ ฯ

ดูกรภิกษุทั้งหลายก็โทมนัสเป็นไฉน

ความทุกข์ทางจิต ความไม่สำราญทางจิต

ความเสวยอารมณ์อันไม่ดีที่เกิดแต่มโนสัมผัส

อันนี้เรียกว่าโทมนัส ฯ

นี่เป็นสิ่งชี้ชัดว่า เวลาที่พระพุทธเจ้าทรงพูดถึงทุกขเวทนานั้น ทรงหมายถึงความรู้สึกที่เกิดขึ้นกับร่างกาย พระองค์ได้ตรัสไว้ในสติปัฏฐานสูตรว่า อาตาปี สมฺปชาโน สติมา สำหรับ อาตาปี และ สติมา เป็นคำที่เข้าใจได้โดยง่าย แต่ข้าพเจ้าต้องค้นหาความหมายของคำว่า สมฺปชาโน ซึ่งก็พบคำอธิบายเอาไว้อย่างชัดแจ้งว่า สัมปชัญญะ คือ ความรู้ชัดอย่างต่อเนื่อง และเข้าใจแจ่มแจ้งถึงธรรมชาติอันเปลี่ยนแปลงไปของโครงสร้างทางร่างกายและจิตใจ (โดยเฉพาะเวทนา) เวทนาเป็นความรู้สึกที่เกิดขึ้นกับร่างกาย แต่ก็เป็นส่วนหนึ่งของจิต การเฝ้าดูเวทนาจึงหมายถึงการเฝ้าดูปรากฏการณ์ของนามรูป

กถญฺจ ภิกฺขเว ภิกฺขุ สมฺปชาโน โหติ ฯ

อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุโน วิทิตา เวทนา อุปฺปชฺชนฺติ

วิทิตา อุปฏฐหนฺติ วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺติ ฯ

วิทิตา วิตกฺถา อุปฺปชฺชนฺติ วิทิตา อุปฏฐหนฺติ

วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺติ ฯ

วิทิตา สญฺญา อุปฺปชฺชนฺติ วิทิตา อุปฏฐหนฺติ

วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺติ ฯ

เอวํ โข ภิกฺขเว ภิกฺขุ สมฺปชาโน โหติ ฯ

สโต ภิกฺขเว ภิกฺขุ วิหเรยฺย สมฺปชาโน

อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนีติ ฯ

ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็อย่างไรภิกษุจึงจะชื่อว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะ

ดูกรภิกษุทั้งหลาย เวทนาอันภิกษุในธรรมวินัยนี้ ทราบชัดแล้วย่อมบังเกิดขึ้น ที่ทราบชัดแล้วปรากฏอยู่ ที่ทราบชัดแล้วย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้

วิตกอันภิกษุทราบชัดแล้วย่อมบังเกิดขึ้น ที่ทราบชัดแล้วปรากฏอยู่ ที่ทราบชัดแล้วย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้

สัญญาอันภิกษุทราบชัดแล้วย่อมบังเกิดขึ้น ที่ทราบชัดแล้วปรากฏอยู่

ที่ทราบชัดแล้วย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้

อย่างนี้แล ภิกษุจึงจะชื่อว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะ

ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะอยู่เถิด

นี้เป็นอนุศาสนีของเรา สำหรับเธอทั้งหลาย

พระพุทธพจน์นี้ยังแสดงให้เห็นชัดเจนว่า เวทนาหมายถึงความรู้สึกที่เกิดขึ้นกับร่างกาย

ยถาปิ วาตา อากาเส วายนฺติ วิวิธา ปุถู

ปุรตฺถิมา ปจฺฉิมา จาปิ อุตฺตรา อถ ทกฺขิณาฯ

สรชา อรชา จาปิ สีตา อุณฺหา จ เอกทา

อธิมตฺตา ปริตฺตา จ ปุถู วายนฺติ มาลุตาฯ

ตเถวิมสฺมึ กายสฺมึ สมุปฺปชฺชนฺติ เวทนา

สุขทุกฺขสมุปฺปตฺติ อทุกฺขมสุขา จ ยาฯ

ยโต จ ภิกฺขุ อาตาปี สมฺปชญฺญํ น ริญจติ

ตโต โส เวทนา สพฺพา ปริชานาติ ปณฺฑิโตฯ

โส เวทนา ปริญฺญาย ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนาสโว

กายสฺส เภทา ธมฺมฏฺโฐ สงฺขฺยํ อุเปติ เวทคูติฯ

เปรียบเหมือนลมมากมายหลายชนิดพัดไปในอากาศ

คือบางครั้งลมทิศตะวันออกบ้าง บางครั้งทิศตะวันตกบ้าง

บางครั้งทิศเหนือบ้าง บางครั้งทิศใต้บ้าง บางครั้งมีธุลีบ้าง

บางครั้งไม่มีธุลีบ้าง บ้างครั้งลมหนาวบ้าง บางครั้งลมร้อนบ้าง

บางครั้งลมแรงบ้าง บางครั้งลมอ่อนบ้าง แม้ฉันใด

เวทนาย่อมเกิดขึ้นในกายนี้ฉันนั้น คือสุขเวทนาบ้าง

ทุกขเวทนาบ้าง อทุกขมสุขเวทนาบ้าง

เมื่อใดภิกษุมีความเพียร ไม่ละสัมปชัญญะ

เธอชื่อว่าเป็นบัณฑิตกำหนดรู้เวทนาทั้งปวงได้

ครั้นเธอกำหนดรู้เวทนาได้ทั้งปวงแล้ว

เธอย่อมไม่มีอาสวะใดๆ ในปัจจุบัน ตั้งอยู่ในธรรม

ครั้นสิ้นชีวิตย่อมเข้าถึงสภาวะนิพพาน

พระองค์ได้ทรงเน้นย้ำถึงความเป็นจริง เกี่ยวกับเวทนาเกิดขึ้นกับร่างกายเอาไว้อีกว่า

เสยฺยาถาปิ ภิกฺขเว อาคนฺตุกาคารํ ตตฺถ ปุรตฺถิมายปิ

ทิสาย อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ ปจฺฉิมายปิ ทิสาย อาคนฺตฺวา

วาสํ กปฺเปนฺติ อุตฺตรายปิ ทิสาย อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ

ทกฺขิณายปี ทิสาย อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ ขตฺติยาปิ อาคนฺตฺวา

วาสํ กปฺเปนฺติ พฺราหฺมณาปิ อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ เวสฺสาปิ

อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ สุทฺทาปิ อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ ฯ

เอวเมว โข ภิกขฺเว อิมสฺมึ กายสฺมึ วิวิธา เวทนา อุปฺปชฺชนฺติ

สุขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชติ ทุกฺขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขาปิ

เวทนา อุปฺปชฺชติ สามิสาปิ สุขา เวทนา อุปฺปชฺชติ

สามิสาปิ ทุกฺขา เวทนา อุปฺปชฺชติ สามิสาปิ อทุกฺขมสุขา เวทนา

อุปฺปชฺชติ นิรามิสาปิ สุขา เวทนา อุปฺปชฺชติ นิรามิสาปิ ทุกฺขา

เวทนา อุปฺปชฺชติ นิรามิสาปิ อทุกฺขมสุขา เวทนา อุปฺปชฺชตีติฯ

ดูกรภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเรือนพักคนเดินทาง

ชนทั้งหลายมาจากทิศตะวันออกบ้าง มาจากทิศตะวันตกบ้าง มาจากทิศเหนือบ้าง มาจากทิศใต้บ้าง

เป็นกษัตริย์บ้าง เป็นพราหมณ์บ้าง เป็นพ่อค้าบ้าง เป็นคนงานบ้าง

มาพักในเรือนนั้น ฉันใด ดูกรภิกษุทั้งหลายเวทนาต่างชนิดย่อมเกิดขึ้นในกายนี้ ฉันนั้นเหมือนกัน

คือเกิดสุขเวทนาบ้าง ทุกขเวทนาบ้าง อทุกขมสุขเวทนาบ้าง สุขเวทนามีอามิสบ้าง ทุกขเวทนามีอามิสบ้าง อทุกขมสุขเวทนามีอามิสบ้าง สุขเวทนาไม่มีอามิสบ้าง ทุกขเวทนาไม่มีอามิสบ้าง อทุกขมสุขเวทนาไม่มีอามิสบ้างฯ

ข้าพเจ้าคงไม่จะเป็นต้องหาหลักฐานมายืนยันอีกว่า เมื่อพระพุทธองค์ทรงกล่าวถึงเวทนานั้น หมายถึงความรู้สึกทางกาย โอวาทดังกล่าวไม่เพียงแต่จะช่วยไขข้อกังขาทั้งหมดให้แก่ข้าพเจ้า หากยังทำให้รู้สึกประหนึ่งว่าพระองค์กำลังชี้แนะข้าพเจ้าให้เห็นถึงความสำคัญของเวทนาทางกายด้วย

ท่านอาจารย์อูบาขิ่นที่เคารพยิ่งเคยสวดติกปัฏฐานอยู่เสมอๆ ข้าพเจ้าพบว่าเป็นบทสวดที่น่าสนใจมาก จากการศึกษาติกปัฏฐานเผยให้เห็นถึงคำสอนของพระพุทธเจ้าเอาไว้อย่างชัดเจนแจ่มแจ้งว่า เวทนาทางกาย (กายิกํ สุขํ และกายิกํ ทุกฺขํ) นั้น เป็นสิ่งที่มีความเกี่ยวพันใกล้ชิดกับการบรรลุนิพพานอย่างยิ่งยวด

ปกตูปนิสฺสโย : กายิกํ สุขํ กายิกสฺส สุขสฺส

กายิกสฺส ทุกฺขสฺส ผลสมาปตฺติยา อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย

กายิกํ ทุกฺขํ กายิกสฺส สุขสฺส กายิกสฺส

ทุกฺขสฺส ผลสมาปตฺติยา อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย

ความสุขทางกายเป็นปัจจัยแก่สุขทางกาย ความทุกข์ทางกายและผลสมาบัติ โดยอุปนิสสยปัจจัย

ความทุกข์ทางกายเป็นปัจจัยแก่ความสุขทางกาย ความทุกข์ทางกาย และผลสมาบัติ โดยอุปนิสสยปัจจัย

และ

ปกตูปนิสฺสโย : กายิกํ สุขํ อุปนิสฺสาย

ทานํ เทติ สีลํ สมาทิยติ อุโปสถกมฺมํ กโรติ

ฌานํ อุปฺปาเทติ วิปสฺสนํ อุปฺปาเทติ

มคฺคํ อุปฺปาเทติ อภิญฺญํ อุปฺปาเทติ สมาปตฺตึ อุปฺปาเทติ

ที่เป็นปกตูปนิสสยะ ได้แก่บุคคลอาศัยสุขทางกาย...

แล้วให้ทาน สมาทานศีล กระทำอุโบสถกรรม

ยังฌานให้เกิดขึ้น ยังวิปัสสนาให้เกิดขึ้น

ยังมรรคให้เกิดขึ้น ยังอภิญญาให้เกิดขึ้น ยังสมาบัติให้เกิดขึ้น

เพื่อนของข้าพเจ้าบางคนยืนกรานว่า เวทนาเป็นส่วนหนึ่งของนาม ดังนั้น จึงไม่มีสัมพันธ์ใดๆ กับความรู้สึกทางกาย ความเห็นที่แตกต่างอาจเกิดขึ้นได้ แต่สำหรับข้าพเจ้าแล้ว เนื้อหาในพระไตรปิฎกทั้งหมดแสดงให้เห็นถึงความจริงที่ว่าความรู้สึกทางกายเป็นส่วนหนึ่งของเวทนามากเท่าๆ กับความรู้สึกทางใจ แต่ในคำสอนของพระพุทธเจ้าให้ความสำคัญกับความรู้สึกทางกายมากกว่า ในคัมภีร์ปัฏฐานได้ผนวกข้อพิสูจน์ที่ไม่อาจโต้แย้งว่า ความรู้สึกทางกายเป็นสิ่งที่สำคัญอย่างยิ่งยวดต่อหนทางแห่งการหลุดพ้น ข้าพเจ้าเองก็ได้รับประโยชน์อย่างล้นเหลือจากวิธีการนี้ และยังคงดำเนินการอบรมวิปัสสนาตามที่ได้ศึกษาจากอาจารย์ที่เคารพยิ่ง นั่นคือให้ความสำคัญกับความรู้สึกทางกาย

โสมนัสและโทมนัสเป็นคำที่ใช้กับความรู้สึกพึงพอใจและความไม่พึงพอใจที่เกิดขึ้นทางใจ ส่วนสุขและทุกข์นั้นใช้กับความสุขและความทุกข์ในบริบทที่กว้างไปกว่านั้น แต่ท่านก็ใช้ในความหมายที่เฉพาะเจาะจงถึงความรู้สึกพึงพอใจและไม่พึงพอใจทางกายด้วย

ติสฺโส อิมา ภิกฺขเว เวทนา กตมา ติสฺโส

สุขา เวทนา ทุกฺขา เวทนา อทุกฺขมสุขา เวทนา

อิมา โข ภิกฺขเว ติสฺโส เวทนาฯ

ดูกรภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ ประการนี้เป็นไฉน

คือ สุขเวทนา ๑ ทุกขเวทนา ๑ อทุกขมสุขเวทนา ๑

ดูกรภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ ประการนี้แล

พระพุทธเจ้าทรงอธิบายถึงเวทนาทั้งสามชนิดนี้ในบริบทข้างต้นเสมอ โดยจะครอบคลุมถึงโสมนัสสินทรีย์ (อินทรีย์คือโสมนัสสเวทนา) และโทมนัสสินทรีย์ (อินทรีย์คือโทมนัสสเวทนา) ก็ต่อเมื่อ อธิบายถึงเวทนาทั้งห้า นั่นแสดงว่าในคำสอนของพระองค์นั้นให้ความสำคัญกับความรู้สึกทางกายมากกว่าความรู้สึกทางใจ

กตมา จ ภิกฺขเว ปญฺจ เวทนา สุขินฺทฺริยํ ทุกฺขินฺทฺริยํ

โสมนสฺสินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ อุเปกฺขินฺทฺริยํฯ

อิมา วุจฺจนฺติ ภิกฺขเว ปญฺจ เวทนาฯ

ก็เวทนา ๕ เป็นไฉน

เวทนา ๕ คือ สุขินทรีย์ ๑ ทุกขินทรีย์ ๑ โสมนัสสินทรีย์ ๑ โทมนัสสินทรีย์ ๑ อุเบกขินทรีย์ ๑

เหล่านี้เราเรียกว่า เวทนา ๕ ฯ

พระพุทธเจ้าทรงอธิบายเวทนาด้วยสุขเวทนาและทุกขเวทนาเมื่อกล่าวถึงสติปัฏฐาน แต่ไม่เคยตรัสถึงโสมนัสเวทนาหรือโทมนัสเวทนาในบริบทของสัมปชัญญะหรือสติปัฏฐานเลย ในเนื้อหาของพระไตรปิฎกทั้งหมด มีที่ปรากฏคำว่าเวทนาพร้อมกับโสมนัสอยู่ไม่กี่แห่งเท่านั้น แต่มีการใช้คำว่าสุขเวทนาหรือทุกขเวทนามากมาย โดยเฉพาะในบริบทของการปฏิบัติธรรมแนวสติปัฏฐาน ฉะนั้น จึงเป็นที่ชัดเจนว่าเมื่อพระพุทธองค์พูดถึงการปฏิบัติเพื่อความดับทุกข์นั้น ทรงต้องการให้พวกเราเฝ้าสังเกตดูเวทนา อันเป็นส่วนหนึ่งของนามที่มีรากฐานอยู่ที่กาย

นี่ยังเป็นเหตุผลด้วยว่า ทำไมพรหมจากอรูปพรหมโลกจึงไม่อาจปฏิบัติวิปัสสนาได้ และทำไมพระพุทธองค์จึงไม่อาจถ่ายทอดธรรมะให้แก่เหล่าอดีตอาจารย์ที่เข้าถึงอรูปฌาน (ฌานเจ็ดและแปด) ได้ ในฌานห้าถึงแปด จิตจะเป็นอิสระจากกาย ไม่อาจรับรู้เวทนาที่เกิดขึ้นได้ ด้วยเหตุนี้ พรหมเหล่านี้จึงปราศจากรูป และไม่อาจรู้สึกถึงเวทนาที่ร่างกาย ทำให้รับรู้เวทนาไม่ได้ พวกท่านจึงไม่สามารถก้าวเดินไปบนหนทางแห่งความหลุดพ้น

ที่สำคัญคือในการฝึกสมาธินั้น โสมนัสและโทมนัสจะหายไปในฌานสาม แต่สุขเวทนาและทุกขเวทนาจะหายไปในฌานสี่เท่านั้น ส่วนอทุกขมสุขเวทนานั้นยังคงอยู่แม้ในฌานสี่ ด้วยเหตุนี้ เราอาจสรุปได้ว่า ความรู้สึกทางกายช่วยให้เราคงอยู่กับความเป็นจริงได้หนักแน่นและต่อเนื่องยิ่งขึ้น จนสามารถเข้าถึงรากเหง้าของตัณหา เราจะสามารถรับรู้ความรู้สึกได้อย่างชัดเจน ซึ่งนั่นจะเป็นเครื่องมือแห่งสัมผัสที่สามารถน้อมนำเราไปสู่ความหลุดพ้น

ข้าพเจ้าได้เรียนรู้สิ่งนี้ด้วยประสบการณ์ของตนเอง จากวิธีการที่สอนโดยอาจารย์ของข้าพเจ้า ด้วยเหตุนี้ คำสอนของพระพุทธองค์จึงเป็นสิ่งที่น่าเลื่อมใสศรัทธายิ่ง หนทางสายนี้ได้นำพาความสุขมาสู่ข้าพเจ้าเป็นอันมาก ข้าพเจ้าเริ่มเผยแผ่วิธีการปฏิบัตินี้ให้แก่ผู้อื่นทั้งในอินเดียและทั่วโลก โดยได้รับมอบหมายจากท่านอาจารย์อูบาขิ่นและได้พบว่าผู้เข้ารับการอบรมก็ได้รับประโยชน์จากการเฝ้าสังเกตดูความรู้สึกต่างๆ และทำความเข้าใจกับธรรมชาติที่แท้จริงของมัน คำสอนที่กระจ่าง ปฏิบัติได้จริง และให้ผลของพระพุทธเจ้า ทำให้ข้าพเจ้าเกิดความเชื่อถือและมั่นใจอย่างมาก เพราะไม่มีเรื่องของจินตนาการหรือศรัทธาอันงมงายเข้ามาเจือปนเลย

เมื่อใดก็ตามที่มีผู้มาถกเถียงกับข้าพเจ้าว่า ทำไมข้าพเจ้าจึงได้ให้ความสำคัญกับความรู้สึกทางกายนัก ข้าพเจ้ามักจะขอร้องคนเหล่านั้นด้วยความนอบน้อมให้มาลองปฏิบัติวิปัสสนาดู เพื่อจะได้มีประสบการณ์และตรวจสอบด้วยตนเองว่า สิ่งนี้ตรงกับคำสอนขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหรือไม่

ขออย่าได้มีข้อกังขาต่อวิธีการปฏิบัตินี้ ข้าพเจ้าขอเชื้อเชิญพวกท่านให้มาก้าวเดินบนหนทางที่พระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ทรงเป็นนักวิทยาศาสตร์ด้านนามรูปที่ยิ่งใหญ่ที่สุด ผู้ทรงเป็นแพทย์ที่เยียวยาจิตใจอันประเสริฐสุดเท่าที่เคยมีมาในโลก ได้ทรงชี้แนะแก่พวกเรากันเถิด ขออย่าให้ความเชื่อในเชิงปรัชญามาเป็นอุปสรรคขวางกั้นพวกเรา ขอให้พวกเราจงใช้ประโยชน์จากการค้นพบของพระองค์ ในการนำเวทนามาเป็นเครื่องมือที่จะปลดปล่อยพวกเราออกจากความทุกข์ทั้งปวงด้วยเถิด

ขอให้สรรพสัตว์ทั้งหลายจงมีความสุข จงมีความสงบ จงหลุดพ้นเถิด

หมายเหตุ : ข้อความบาลีทั้งหมดคัดลอกจากพระไตรปิฎกฉบับฉัฏฐสังคายนา จัดทำโดยสถาบันวิปัสสนาวิจัยแห่งคีรี

๑. สุตตฺ. สํ.๒.๔.๒๔๙ ๒.สุตตฺ. สํ.๒.๔.๒๕๐

๓. สุตตฺ. สํ.๒.๔.๒๕๑ ๔. สุตตฺ. สํ.๒.๔.๒๖๐

๕. สุตตฺ. สํ.๒.๔.๒๖๒ ๖. สุตตฺ. สํ.๒.๔.๒๗๐

๗. สุตตฺ. สํ.๓.๕.๔๐๑ ๘. สุตตฺ. ที.๒.๓๙๓

๙. สุตตฺ. ที.๒.๓๙๔ ๑๐. อภิ. ปฏฺฐาน ๑.๑.๔๒๓

*(จากจุลสารวิปัสสนา ฉบับเม.ย.-มิ.ย. ๒๕๔๖)*