ธรรมบริกรที่รักทั้งหลาย

จุงมุ่งหมายของการรับใช้ธรรมะคืออะไร ผู้ที่เป็นธรรมบริกรย่อมเข้าใจดี แน่นอน จุดมุ่งหมายมิใช่เพื่อแลกกับอาหารและที่พัก หรือเพื่อมาฆ่าเวลาอยู่ในสภาพแวดล้อมที่สะดวกสบาย หรือเพื่อหลีกหนีจากภาระหน้าที่ในชีวิตประจำวัน

ผู้เป็นธรรมบริกรคือผู้ที่ได้เข้ารับการอบรมวิปัสสนามาแล้ว และได้ประจักษ์แจ้งถึงประโยชน์ของวิปัสสนาด้วยตนเอง เขาเคยเห็นการรับใช้ธรรมะที่ปราศจากอัตตาของอาจารย์ ผู้จัดการ และธรรมบริกร ซึ่งช่วยให้เขาได้มีโอกาสลิ้มรสของธรรมะที่ไม่มีอะไรเทียบเทียมได้ เขาจึงเริ่มก้าวเดินไปบนเส้นทางแห่งอริยมรรคนี้ พร้อมๆ กับพัฒนาคุณธรรมอันหาได้ยากยิ่ง คือความกตัญญูหรือความปรารถนาที่จะตอบแทนบุญคุณ

ทั้งอาจารย์ ผู้จัดการ และธรรมบริกร ต่างก็ทำงานโดยไม่หวังผลตอบแทนใดๆ รวมทั้งจะไม่รับข้าวของเงินทองใดๆ เป็นการตอบแทนด้วย ฉะนั้น หนทางเดียวที่จะทดแทนบุญคุณของบุคคลเหล่านี้ได้ ก็คือการช่วยกันหมุนกงล้อธรรมให้ดำเนินต่อไป ด้วยการรับใช้ผู้อื่นอย่างไม่เห็นแก่ตัวเช่นเดียวกัน นี้แหละคือเจตนารมณ์ที่ดีงามในการรับใช้ธรรมะ

ในขณะที่ผู้ปฏิบัติวิปัสสนาเจริญก้าวหน้าไปบนเส้นทางธรรม เขาจะเปลี่ยนนิสัยเก่าๆ จากที่เคยถือตนเป็นใหญ่มาเริ่มคิดถึงผู้อื่นมากขึ้น ทั้งยังเห็นว่าผู้คนทั่วทุกหนแห่ง ไม่ว่าจะหนุ่มสาวหรือแก่ชรา หญิงหรือชาย ดำหรือขาว รวยหรือจน ล้วนแล้วแต่ต้องเผชิญกับความทุกข์ด้วยกันทั้งสิ้น แม้กระทั่งตัวเขาเอง ก่อนหน้าที่จะได้มาพบกับธรรมะ ก็เคยมีความทุกข์เช่นกัน เขารู้ว่าผู้คนที่มาเดินบนหนทางนี้ก็เหมือนๆ กับเขา ที่ได้เริ่มสัมผัสกับความสุขสงบอันแท้จริง เมื่อเขาได้เห็นความเปลี่ยนแปลงนี้ ก็ย่อมจะมีแต่ความปรารถนาที่จะช่วยผู้คนทั้งหลายให้หลุดพ้นจากความทุกข์ด้วยการปฏิบัติวิปัสสนา

แน่นอน การจะพัฒนาวุฒิภาวะจนกระทั่งได้รับการแต่งตั้งและฝึกอบรมให้สอนธรรมะได้นั้น ต้องใช้เวลา แต่ก็ยังมีวิธีการอื่นๆ อีกมากมายที่สามารถรับใช้ผู้เข้ามาปฏิบัติวิปัสสนา ซึ่งล้วนแล้วแต่เป็นการกระทำที่สูงส่งทั้งสิ้น แท้จริงแล้วการอาสาเข้ามาเป็นธรรมบริกรที่อ่อนน้อมถ่อมตนธรรมดาๆ นั่นแหละคือความมุ่งมั่นอันสูงส่ง

นอกจากนี้ ผู้ปฏิบัติวิปัสสนายังจะได้ประจักษ์แจ้งในกฎธรรมชาติที่ว่า การกระทำทางกายและทางวาจาที่มุ่งร้ายต่อผู้อื่น ย่อมทำร้ายผู้ที่กระทำด้วย ในขณะที่การช่วยเหลือผู้อื่นจะนำแต่ความสุขสงบมาให้ ดังนั้น การช่วยเหลือผู้อื่นจึงเท่ากับเป็นการช่วยเหลือตนเอง เป็นประโยชน์แก่ตนเองด้วย ถือเป็นการบำเพ็ญบารมีที่จะช่วยให้การปฏิบัติก้าวหน้าไปอย่างรวดเร็วและมั่นคงยิ่งขึ้น แท้จริงแล้วการรับใช้ผู้อื่นก็คือการรับใช้ตัวเองด้วย เมื่อเข้าใจความจริงข้อนี้ ก็ยิ่งเกิดความมุ่งมั่นที่จะเข้าร่วมในภารกิจอันมีค่าเพื่อช่วยเหลือผู้อื่นให้พ้นทุกข์

แต่จะรับใช้ธรรมะให้ดีที่สุดได้อย่างไร หากธรรมบริกรไม่รู้ข้อนี้ ก็จะไม่สามารถช่วยเหลือผู้อื่นหรือตัวเองได้ กลับมีแต่จะทำให้เกิดผลร้ายเสียด้วยซ้ำ ไม่ว่าภารกิจในการเผยแผ่ธรรมะจะมีค่าสูงส่งเพียงใด การช่วยเหลือผู้อื่นจะไม่มีทางสัมฤทธิ์ผลอย่างแท้จริงได้เลย ถ้าเจตนารมณ์ของธรรมบริกรไม่บริสุทธิ์ การรับใช้ธรรมะจะไม่เกิดประโยชน์เลย ถ้าเป็นไปเพื่อเพิ่มพูนอัตตาตัวเอง หรือเพื่อหวังสิ่งตอบแทน แม้จะเป็นเพียงแค่คำชมหรือคำพูดสรรเสริญเยินยอก็ตาม

ในขณะที่รับใช้ธรรมะ พวกท่านต้องปฏิบัติวิปัสสนาอย่างน้อยวันละ 3 ครั้งๆ ละ 1 ชั่วโมง เพื่อให้มีความพร้อมที่จะทำงานต่อไป ถ้าท่านรู้สึกว่าในใจว้าวุ่นหรือมีแต่ความรู้สึกที่ไม่ดี จนไม่สามารถทำงานได้อย่างที่ควร ก็ควรจะหยุดพักและปฏิบัติให้มากขึ้น ท่านต้องช่วยเหลือตัวเองก่อน ขอให้เข้าใจว่าตราบใดที่ท่านยังไม่อาจช่วยเหลือตัวเอง ทำให้ตัวเองตั้งมั่นอยู่ในธรรมะได้ ท่านก็ไม่อาจจะช่วยเหลือผู้อื่นได้ คนพิการย่อมไม่อาจช่วยคนพิการด้วยกันได้ คนตาบอดก็ไม่อาจนำทางคนตาบอดด้วยกันได้ ท่านจึงต้องพัฒนาตัวเองให้เข้มแข็งพอที่จะรับใช้ธรรมะได้

การกระทำทุกอย่างของพวกท่านล้วนมีความสำคัญ เพราะผู้ปฏิบัติจะคอยจับตามองพฤติกรรมของอาจารย์ ผู้จัดการ และธรรมบริกร หากพวกเขาพบว่าบุคคลเหล่านี้อารมณ์เสียง่าย ก็จะหมดความเชื่อมั่น ตรงกันข้าม ถ้ามีแต่ความสงบ ยิ้มแย้ม เอื้อเฟื้อ และเต็มไปด้วยความเมตตา ไม่มีวี่แววของความมุ่งร้ายใดๆ อยู่เลย พวกเขาก็ย่อมมีกำลังใจที่จะก้าวเดินไปบนเส้นทางนี้ด้วยความพากเพียรอย่างแน่นอน

ขอให้ตระหนักว่าพวกท่านมีความรับผิดชอบที่ใหญ่หลวง การกระทำทุกอย่างของพวกท่านบนผืนแผ่นดินธรรมนี้ ควรทำให้ผู้ปฏิบัติที่มาใหม่เกิดความเลื่อมใสศรัทธาในธรรมะ และทำให้ผู้ปฏิบัติเก่ามีความเลื่อมใสศรัทธายิ่งๆ ขึ้นไป

ท่านคาดหวังให้ผู้ปฏิบัติใหม่รักษาศีลและเคารพกฎระเบียบของหลักสูตรอย่างไร ท่านก็ต้องระมัดระวังเรื่องกฎระเบียบและรักษาความเงียบให้ได้มากที่สุดเช่นกัน ขอให้พูดแต่สิ่งที่เป็นสาระ ด้วยความสุภาพอ่อนโยน เป็นจริง และเป็นประโยชน์ ในระหว่างที่รับใช้ธรรมะนี้ ท่านต้องรักษาศีลห้าด้วย ถ้าท่านทำผิดศีลข้อใดข้อหนึ่งไป ก็จะทำลายบรรยากาศของศูนย์ฯ และทำร้ายผู้อื่น

ธรรมบริกรไม่ใช่เป็นผู้คุม แต่เป็นผู้รับใช้ เป็นผู้ที่คอยรับใช้ธรรมะ ผู้ปฏิบัติก็ไม่ใช่นักโทษ แน่นอนว่าผู้ปฏิบัติจะต้องเคารพกฎระเบียบต่างๆ แต่ถ้าท่านพบว่ามีใครคนหนึ่งฝ่าฝืนกฎ ก็ไม่ได้หมายความว่าธรรมบริกรจะต้องปฏิบัติกับเขาดังเช่นผู้คุมทำกับนักโทษ ไม่ใช่อย่างนั้นเลย ท่านต้องมีความรู้สึกเห็นอกเห็นใจ ถ้ามีใครทำผิด ก็แสดงว่าเขาอาจจะไม่รู้ หรือไม่ก็กำลังมีความสับสนปั่นป่วนอย่างมาก ธรรมบริกรที่ดีจะต้องมีความรู้สึกเห็นอกเห็นใจว่า “ผู้ปฏิบัติคนนี้กำลังเป็นทุกข์ ฉันจะช่วยให้เขาพ้นจากความทุกข์นี้ได้อย่างไร” เราไม่อาจช่วยเขาได้ด้วยการลงโทษ หรือใช้ถ้อยคำที่ก้าวร้าวเต็มไปด้วยความโกรธเกลียด เพราะเท่ากับเป็นการโยนไฟใส่คนที่กำลังรุ่มร้อนอยู่แล้ว เขาต้องการคำพูดปลอบประโลมใจที่เต็มไปด้วยความรักความเมตตามากกว่า

บางครั้งท่านอาจต้องใช้คำพูดที่เด็ดขาด แต่จะต้องไม่ใช่ถ้อยคำที่เสียดแทงหรือเต็มไปด้วยความมุ่งร้าย ถ้าท่านพลั้งปากไปโดยไม่ตั้งใจ ก็ให้ดูว่าท่านรู้ตัวเร็วเพียงใด จากนั้นก็พัฒนาความรักความเมตตาต่อผู้ปฏิบัติคนนั้น แล้วหาโอกาสพูดจากับเขาด้วยความรักความเมตตาพร้อมกับรอยยิ้ม ถ้าเขารู้สึกขุ่นมัวกับการกระทำที่ผิดพลาดของท่าน ความขุ่นมัวของเขาก็จะหายไป และกลับมาปฏิบัติด้วยความกระตือรือร้นอีกครั้ง

ขอให้ระลึกว่า ถึงแม้ท่านจะเป็นธรรมบริกร แต่ท่านก็มีสถานะเป็นผู้ปฏิบัติด้วย เพราะฉะนั้น จงอย่าได้เล่นบทอาจารย์ ถ้ามีผู้ปฏิบัติมาถามคำถามเกี่ยวกับการปฏิบัติ ก็อย่าได้กระตือรือร้นที่จะให้คำแนะนำใดๆ แต่ให้พาเขาไปพบอาจารย์ด้วยความอ่อนน้อม ให้อาจารย์เป็นผู้ตอบคำถามเอง

ในระหว่างที่รับใช้ธรรมะ ท่านอาจให้ข้อเสนอแนะได้ แต่อย่าคาดหวังว่าผู้จัดการหรืออาจารย์จะยอมรับข้อเสนอนั้น จงอย่าปล่อยให้อัตตาของท่านกระพือขึ้น มิฉะนั้น ท่านก็จะเริ่มทำร้ายตัวเอง ถ้าท่านรู้สึกขัดเคือง เพราะความคิดเห็นของท่านไม่เป็นที่ยอมรับ แสดงว่าท่านไม่ได้เรียนรู้ธรรมะเลย ท่านมาที่นี่เพื่อรับใช้ธรรมะ ไม่ใช่เพื่อครอบงำหรือแสดงอำนาจเหนือผู้อื่น

จงอย่าได้คาดหวังสิ่งใดตอบแทนจากการรับใช้ธรรมะ หากท่านยืนกรานที่จะให้ข้อเสนอแนะของตนเองเป็นที่ยอมรับ ก็แสดงว่าท่านกำลังคาดหวังบางสิ่งบางอย่าง ขอให้ระลึกอยู่เสมอว่า “ฉันมาที่นี่เพียงเพื่อรับใช้ธรรมะเท่านั้น ฉันกำลังเรียนรู้ที่จะทำงานโดยไม่หวังสิ่งตอบแทน ด้วยความมุ่งหมายเพียงอย่างเดียวคือ เพื่อให้ผู้คนจำนวนมากขึ้นๆ ได้รับประโยชน์ ขอให้ฉันได้เป็นแบบอย่างที่ดีของผู้ปฏิบัติ ซึ่งจะเป็นการช่วยทั้งผู้ปฏิบัติและตัวฉันเองด้วย”

ขอให้เข้าใจว่า ขณะที่รับใช้นั้น ท่านกำลังเรียนรู้ที่จะนำธรรมะมาประยุกต์ใช้ในชีวิตจริง เพราะธรรมะไม่ใช่การหลีกหนีจากภารกิจประจำวัน การติดต่อเกี่ยวข้องกับผู้ปฏิบัติและสถานการณ์ต่างๆ ในโลกเล็กๆ ของศูนย์ฯ วิปัสสนา จะช่วยฝึกให้ท่านรู้จักที่จะนำธรรมะมาใช้จริงๆ เช่นเดียวกับที่อยู่ในโลกภายนอก ถึงแม้ท่านจะต้องเผชิญกับพฤติกรรมที่ไม่พึงปรารถนาของผู้อื่น แต่ท่านก็ต้องพยายามรักษาอุเบกขาของจิตและพัฒนาความรักความเมตตาต่อคนผู้นั้น นี่เป็นแบบฝึกหัดที่ท่านต้องพยายามฝึกปรือให้ชำนาญเมื่ออยู่ที่นี่ เพราะท่านก็เป็นผู้ปฏิบัติเช่นเดียวกับผู้ที่กำลังเข้ารับการอบรมคนอื่นๆ

ขอให้พวกท่านทั้งหลายที่อาสาเข้ามารับใช้ธรรมะ จงตั้งมั่นในธรรมยิ่งๆ ขึ้นไป รวมทั้งเรียนรู้ที่จะพัฒนาความรักความเมตตาและความปรารถนาดีต่อผู้อื่น ขอให้พวกท่านจงเจริญงอกงามในธรรม เพื่อจะได้พบกับความสุขความสงบที่แท้จริง ❖

ภวตุ สัพพะ มังคลัง

ที่มา : หนังสือเพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชน โดย ท่านอาจารย์โกเอ็นก้า

รวมปาฐกถาและวิสัชนาปัญหาธรรมระหว่างปี พ.ศ. 2526 – 2543