ลูกๆ ทางธรรมที่รักทั้งหลาย

สุโข พุทธานัง อุปปาโท

ความอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายนำความสุขมาให้

สุขา สัทธัมมะเทสะนา

พระสัทธรรมนำความสุขมาให้

สุขา สังฆัสสะ สามัคคี

ความพร้อมเพรียงแห่งหมู่คณะนำความสุขมาให้

สะมัคคานัง ตะโป สุโข ฯ

ความเพียรของผู้พร้อมเพรียงกันทำให้เกิดสุข

เมื่อ 2,600 ปีก่อน พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้อุบัติขึ้นบนผืนแผ่นดินนี้ และทรงเผยแผ่ธรรมะอันบริสุทธิ์ ยังความสุขอันใหญ่หลวงมาสู่โลก ผู้คนได้ดำเนินชีวิตตามหลักธรรมคำสอนและปฏิบัติธรรมร่วมกัน ไม่มีความสุขใดจะยิ่งใหญ่ไปกว่านี้อีกแล้ว

ผู้ปฏิบัติทุกคนต้องพัฒนาพลังของตนเพื่อเผชิญกับความผันผวนในชีวิต ด้วยเหตุนี้ จึงจำเป็นที่จะต้องปฏิบัติทุกวันในเวลาเช้าและเย็นครั้งละหนึ่งชั่วโมง และปฏิบัติร่วมกันสัปดาห์ละครั้ง รวมทั้งเข้ารับการอบรมอย่างน้อยปีละครั้ง แล้วเมื่อนั้นเราก็จะก้าวหน้าไปบนหนทางธรรม ผู้ครองเรือนย่อมเผชิญกับอุปสรรคต่างๆ นานาในการปฏิบัติ แม้แต่ผู้ที่ละทิ้งชีวิตครอบครัวก็ยังบอกข้าพเจ้าว่า พวกเขาไม่สามารถปฏิบัติได้อย่างสม่ำเสมอ แต่เราต้องไม่ย่อท้อ แม้จะต้องพบกับความยากลำบากนานาประการ

เราออกกำลังกายเพื่อให้ร่างกายมีพลานามัยที่เข้มแข็ง แต่ที่จำเป็นยิ่งกว่านั้นคือ การทำให้จิตใจมีพลานามัยที่เข้มแข็ง วิปัสสนาก็คือการฝึกบริหารจิต และการฝึกปฏิบัติเช้า-เย็นก็ไม่ได้เป็นการเสียเวลาเปล่า เรามีชีวิตอยู่ในโลกที่สับสนวุ่นวายและบีบคั้น หากจิตใจไม่เข้มแข็ง เราก็ย่อมจะสูญเสียความสมดุลจนเป็นทุกข์ได้

การได้เกิดเป็นมนุษย์นั้นเป็นความโชคดี เพราะมีเพียงมนุษย์เท่านั้นที่สามารถเฝ้าสังเกตจิตใจของตนเอง และขจัดกิเลสไปจากส่วนลึกของจิตได้ ในขณะที่สัตว์อื่นๆ หรือพวกที่อยู่ในภพภูมิต่ำกว่าไม่สามารถทำได้ แม้มนุษย์เองก็ใช่ว่าจะทำได้ ถ้าหากไม่รู้จักวิธีการปฏิบัตินี้ สำหรับผู้ที่ได้เกิดมาเป็นมนุษย์ ได้พานพบกับวิธีการปฏิบัติอันแสนวิเศษนี้ และรู้จักนำไปใช้จนได้รับประโยชน์ ทว่ากลับละทิ้งการปฏิบัติ ก็นับว่าโชคร้ายยิ่งนัก เปรียบเสมือนคนสิ้นเนื้อประดาตัวที่ได้พบกับทรัพย์สมบัติ แล้วกลับทอดทิ้งมันไป กลายเป็นคนหมดตัวอีกครั้ง หรือเหมือนคนป่วยที่ได้พบยาแล้ว แต่กลับทิ้งมันไปจนล้มเจ็บอีกครั้ง ขอท่านทั้งหลายจงอย่าปล่อยให้เรื่องเช่นนี้เกิดขึ้น !

บางครั้งมีผู้ปฏิบัติมาบอกกับข้าพเจ้าว่า “ผมหยุดปฏิบัติไป เพราะยุ่งมาก” นั่นเป็นข้อแก้ตัวที่ฟังไม่ขึ้น ท่านรับประทานอาหารวันละ 3-4 ครั้งมิใช่หรือ ท่านคงไม่พูดหรอกว่า “วันนี้ฉันยุ่งมากจนไม่มีเวลาจะกินอะไรเลย” การปฏิบัติเช้า-เย็นจะช่วยให้จิตใจของเราเข้มแข็ง ซึ่งจิตที่เข้มแข็งนี้มีความสำคัญเสียยิ่งกว่าร่างกายที่แข็งแกร่งเสียอีก เราจะทำร้ายตัวเอง ถ้าเราหลงลืมการปฏิบัติไป

บางครั้งเราอาจไม่สามารถปฏิบัติได้ในสถานที่เดิมตามเวลาที่กำหนดไว้ ถึงแม้นั่นจะเป็นสิ่งที่ดี แต่ก็ไม่จำเป็นเสมอไป ที่สำคัญคือต้องปฏิบัติ 2 ครั้งใน 24 ชั่วโมง เวลาที่เราไม่อาจจะนั่งปฏิบัติได้เพียงลำพัง ก็จงปฏิบัติแบบลืมตาโดยให้จิตจดจ่ออยู่ภายใน ถึงแม้จะมีผู้คนอยู่รอบข้างก็ตาม จงจำเอาไว้ว่า เราไม่ควรแสดงการปฏิบัติให้ผู้อื่นเห็น เขาไม่จำเป็นต้องรู้ว่าเรากำลังปฏิบัติ ถึงเราจะไม่สามารถปฏิบัติได้เช่นเดียวกับในยามที่อยู่เพียงลำพัง แต่อย่างน้อยที่สุด เราก็พอจะทำให้จิตสงบลงและแข็งแกร่งขึ้นบ้าง ถ้าหากไม่ปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอ จิตก็ย่อมจะอ่อนแอลง จิตที่อ่อนแอนั้นทำให้เราเป็นทุกข์ได้ เพราะมันจะหวนกลับไปสู่ความเคยชินเก่าๆ ที่ชอบสั่งสมโลภะและโทสะ

นี่คือคำสอนที่มีค่ายิ่ง เมื่อเราเริ่มรู้สึกถึงเวทนาที่ร่างกาย ก็เท่ากับประตูแห่งความหลุดพ้นได้เปิดออกแล้ว และผู้ที่สามารถเรียนรู้ที่จะวางอุเบกขาต่อเวทนาต่างๆ ได้ ก็เท่ากับเขาได้ก้าวเข้าไปสู่ประตูนั้น แล้วได้เริ่มเดินไปบนหนทางแห่งความหลุดพ้น ทุกๆ ย่างก้าวบนหนทางสายนี้จะนำพาเขาเข้าไปใกล้จุดหมายปลายทางยิ่งขึ้นเรื่อยๆ เป็นความพยายามที่มีแต่จะให้ผล ไม่สูญเปล่า

หากเราไม่รู้เท่าทันเวทนา เราก็มีแต่จะก้าวเดินไปสู่หนทางแห่งความทุกข์ เพราะเราจะตอบโต้เวทนาอย่างไม่รู้เท่าทันด้วยความหลง

ในขณะที่ใกล้ตาย จะมีเวทนาบางอย่างผุดโผล่ขึ้นมา ถ้าเราไม่รู้เท่าทันและตอบโต้ด้วยความขุ่นเคือง การกระทำเช่นนั้นก็ย่อมจะนำเราไปสู่อบายภูมิ แต่ผู้ปฏิบัติธรรมที่ดี ซึ่งสามารถวางเฉยต่อเวทนาต่างๆ ที่เกิดขึ้นในยามที่กำลังจะสิ้นใจนั้น ย่อมจะไปสู่สุคติ นี่คือวิธีที่เราจะกำหนดอนาคตของตัวเราเอง ความตายอาจมาเยือนเมื่อใดก็ได้ เราไม่ได้มีข้อตกลงว่า ให้มันมาต่อเมื่อเราพร้อม เราจึงต้องพร้อมเสมอไม่ว่ามันจะมาเมื่อใดก็ตาม วิปัสสนาไม่ใช่วิธีการปฏิบัติธรรมดาๆ หากแต่เป็นรัตนะอันประเสริฐที่สามารถช่วยให้เราหลุดพ้นจากสังสารวัฏแห่งการเกิดและการตาย ซึ่งไม่เพียงแต่จะช่วยพัฒนาชีวิตในชาตินี้ หากยังช่วยพัฒนาชีวิตในชาติต่อๆ ไป จนท้ายที่สุดสามารถนำพาเราไปสู่ความหลุดพ้นได้อย่างสิ้นเชิง

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า เวทนาสะโมสะระณา สัพเพ ธัมมา สิ่งใดก็ตามที่เกิดขึ้นในจิต มันคือธรรมะ และเวทนาจะเกิดขึ้นที่ร่างกาย เมื่อธรรมะอย่างหนึ่งอย่างใดเกิดขึ้นในจิต นี่คือกฎธรรมชาติ จิตและกายนั้นสัมพันธ์กัน

เมื่อใดก็ตามที่มีความเศร้าสลดหดหู่หรือซึมเซาเกิดขึ้นในชีวิตประจำวัน วิธีการปฏิบัตินี้จะช่วยเราได้ ถ้าหากเราเข้าใจว่า “ขณะนี้มีความเศร้าสลดหดหู่หรือซึมเซาเกิดขึ้นในจิตของฉัน” แล้วเริ่มเฝ้าสังเกตลมหายใจหรือเวทนาไปพร้อมๆ กัน สาเหตุภายนอกที่ทำให้เกิดอารมณ์ดังกล่าวขึ้นไม่ใช่สิ่งสำคัญ เราต้องเข้าใจว่ากำลังมีกิเลสเกิดขึ้นในจิต แล้วก็เฝ้าสังเกตเวทนาที่ร่างกาย ถ้าปฏิบัติได้ครบถ้วนเช่นนี้ มิใช่เพียงครั้งสองครั้ง แต่ซ้ำแล้วซ้ำเล่าด้วยความเข้าใจว่า เวทนาทุกชนิดล้วนไม่เที่ยง ฉะนั้น กิเลสหรือความไม่บริสุทธิ์ที่เกี่ยวข้องกับเวทนาดังกล่าว ก็ไม่เที่ยงด้วยเช่นกัน เมื่อเวลาผ่านไปกิเลสนี้ก็จะอ่อนกำลังลงและดับไป เหมือนดังขโมยที่เข้ามาในบ้าน แล้วพบว่าเจ้าของบ้านตื่น ก็จะหนีหายไป

บัดนี้เราได้เรียนรู้วิธีการปฏิบัติอันเป็นศิลปะแห่งการดำเนินชีวิตนี้แล้ว กิเลสใดๆ ที่เกิดขึ้น เช่น ความใคร่ อัตตา ความอิจฉา ความกลัว และอื่นๆ จะไม่สามารถครอบงำเราได้ สิ่งที่เราต้องทำ มีเพียงยอมรับว่า “กิเลสได้เกิดขึ้นแล้ว ฉันต้องเผชิญกับศัตรูตัวนี้ ดูซิว่าเกิดอะไรขึ้นที่ร่างกายของฉันบ้าง และสิ่งที่เกิดขึ้นนี้ล้วนไม่เที่ยง เป็นอนิจจัง อนิจจัง”

กิเลสจะเข้ามาในชีวิตเราตลอดเวลาด้วยเหตุปัจจัยต่างๆ นานา หากเราสามารถหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวงได้โดยสิ้นเชิง เราก็จะเป็นพระอรหันต์ แต่กว่าจะไปถึงขั้นนั้นยังอีกไกล ขณะนี้ในชีวิตของปุถุชน เราต้องเผชิญกับปัญหาเหล่านี้ แต่เราก็ได้ค้นพบอาวุธที่มีประสิทธิภาพยิ่งในรูปของเวทนา ไม่มีศัตรูใดที่จะสามารถครอบงำเราไปได้ตลอดทั้งชีวิตเช่นนี้แล้วมันจะครอบงำเราในขณะตายได้อย่างไร มันไม่สามารถครอบงำเราได้หรอก เพราะนี่คือวิธีการปฏิบัติที่จะทำให้เราเป็นนายของตัวเอง

ในเมื่อเราได้เรียนรู้ศิลปะแห่งการดำเนินชีวิตแล้ว ความเศร้าโศกจะเกิดขึ้นกับชีวิตของเราได้อย่างไร ความเศร้าโศกนั้นเกิดจากกิเลส ความไม่บริสุทธิ์ มิใช่จากเหตุภายนอก ถ้ามีเหตุภายนอกบางอย่างเกิดขึ้น แล้วเราไม่ไปปรุงแต่ง สร้างกิเลส เราก็จะไม่เป็นทุกข์ แต่ถ้าเราไปสร้างกิเลส เราก็ย่อมจะเป็นทุกข์ เราจึงมีส่วนในการสร้างความทุกข์ให้แก่ตัวเราเอง เหตุภายนอกที่ไม่น่าพอใจจะยังคงเกิดขึ้นต่อไป ถ้าเราเข้มแข็งพอที่จะไม่ไปสร้างกิเลสแล้ว ชีวิตก็จะมีแต่ความสุขสงบ เราจะไม่ทำร้ายผู้อื่น หากจะช่วยเหลือทั้งตนเองและผู้อื่น ผู้ปฏิบัติทุกคนควรเข้าใจว่า เขาจะต้องปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอ จึงจะได้พบกับความสุขสงบไปตราบชั่วชีวิต

ขอให้ทุกๆ คนที่เข้ามาสู่หนทางของวิปัสสนาจงตระหนักเถิดว่า พวกเขาได้รับแก้วมณีอันล้ำค่ายิ่ง

ขอให้สรรพสัตว์ทั้งหลายจงมีความสุข มีความสงบ จงหลุดพ้นเถิด ❖

ภวตุ สัพพะ มังคลัง

ที่มา : หนังสือเพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชน โดย ท่านอาจารย์โกเอ็นก้า

รวมปาฐกถาและวิสัชนาปัญหาธรรมระหว่างปี พ.ศ. 2526 – 2543