ขอประทานกราบทูลทราบฝ่าพระบาท

ท่านพี่น้องทางธรรมที่รักยิ่งและพสกนิกรบนผืนแผ่นดินอันศักดิ์สิทธิ์ที่มีพระแก้วมรกตเป็นมิ่งขวัญ

ข้าพเจ้ามีความยินดีเป็นอย่างยิ่งที่ได้มีโอกาสมาแสดงปาฐกถาธรรมร่วมเฉลิมพระเกียรติ ๑๐๐ ปี พระราชสมภพสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ข้าพเจ้าได้ทราบกิตติศัพท์ของพระองค์ท่าน ในฐานะที่เป็นผู้ทรงหมั่นศึกษาทั้งทางด้านปริยัติและปฏิบัติตามพระธรรมคำสอนขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

ข้าพเจ้ารู้สึกซาบซึ้งในพระมหากรุณาธิคุณของเหล่าธรรมิกราชาทั้งในอดีตและปัจจุบัน แห่งแผ่นดินธรรมที่อยู่ในภูมิภาคนี้ ๕ ประเทศ ไม่ว่าจะเป็นไทย พม่า ศรีลังกา กัมพูชาและลาวเสมอมา ที่ได้สนับสนุนและปกป้องหมู่ภิกษุสงฆ์ผู้ปกปักรักษาพระธรรมคำสอนขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทั้งทางด้านปริยัติและปฏิบัติ ให้ธำรงไว้อย่างบริสุทธิ์ตามรูปแบบดั้งเดิมมานานหลายศตวรรษ หาไม่แล้ว บุคคลเช่นข้าพเจ้าคงมิได้มีโอกาสได้รับพระธรรมอันบริสุทธิ์นี้

ฉะนั้น เนื่องในวโรกาสอันสำคัญยิ่งเช่นนี้ ข้าพเจ้าจึงใคร่ขอถือโอกาสแสดงกตเวทิตาต่อพระธรรมคำสอนขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ด้วยการนำเสนอแนวทางการปฏิบัติที่ข้าพเจ้าได้เรียนรู้มา ก่อนจะได้มีโอกาสมาศึกษาภาคปริยัติ ซึ่งข้าพเจ้าพบว่ามีความเกี่ยวพันกันอย่างยิ่ง

แม้ว่าข้าพเจ้าจะเกิดในครอบครับที่มีความศรัทธาต่อศาสนาฮินดูอย่างเคร่งครัด ทว่าข้าพเจ้าก็รู้สึกว่าตัวเองโชคดียิ่งที่ได้มีโอกาสสัมผัสกับพระธรรมคำสอนขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ในเรื่องของการปฏิบัติเป็นเบื้องแรก และในส่วนของปริยัติภายหลังต่อมา ซึ่งความรู้ทางด้านปริยัตินี้ยิ่งทำให้ข้าพเจ้ามั่นใจว่า การปฏิบัติของข้าพเจ้านั้นเป็นไปตามคำสอนของพระพุทธองค์

ข้าพเจ้ารู้สึกพอใจกับจารีตประเพณีและความเชื่อทางปรัชญาของตนเอง โดยเฉพาะอย่างยิ่งในส่วนที่เกี่ยวข้องกับคัมภีร์ภควัทคีตา จึงไม่เห็นความจำเป็นที่จะต้องค้นหาแนวทางจิตวิญญาณอื่น แต่โชคดีที่ข้าพเจ้าได้มีโอกาสเข้ามารู้จักกับแนวทางพุทธธรรมนี้โดยมิได้คาดคิด เมื่อครั้งที่ข้าพเจ้ายังเป็นหนุ่มอยู่นั้น ข้าพเจ้ามีโรคประจำตัว คือ ทุกๆ สองสัปดาห์จะปวดศีรษะไมเกรนขั้นรุนแรง บรรดาแพทย์ในพม่าแผ่นดินมาตุภูมิของข้าพเจ้าไม่สามารถรักษาให้หายขาดได้ นอกจากฉีดมอร์ฟีนเพื่อช่วยบรรเทาอาการไว้เท่านั้น หากใช้ต่อเนื่องไปนานๆ จะเป็นอันตรายอย่างยิ่ง เพราะจะทำให้ข้าพเจ้าติดมอร์ฟีนได้ แพทย์เหล่านั้นจึงแนะนำให้ข้าพเจ้าหาวิธีรักษาอื่นที่ไม่ใช่มอร์ฟีน ข้าพเจ้าจึงได้เดินทางไปพบแพทย์ที่ดีที่สุด ทั้งในสวิสเซอร์แลนด์ เยอรมนี อังกฤษ สหรัฐอเมริกา และญี่ปุ่น แต่ก็ต้องผิดหวังกลับมา

ในที่สุดเพื่อนชาวพม่าที่ดีที่สุดคนหนึ่งของข้าพเจ้า ก็ได้รบเร้าให้ข้าพเจ้าไปเข้ารับการอบรมวิปัสสนากรรมฐาน ๑๐ วันกับท่านอาจารย์อูบาขิ่น เพื่อนของข้าพเจ้าผู้นี้ มีชื่อว่าอูจันตุน ซึ่งเมื่อครั้งที่พม่าได้รับเอกราชใหม่ๆ ได้ดำรงตำแหน่งเป็นอธิบดีกรมอัยการคนแรกของประเทศ และยังเป็นเลขาธิการองค์กรพุทธศาสนาแห่งประเทศพม่า ซึ่งจัดงานสังคายนาพระไตรปิฎกครั้งที่ ๖ ณ กรุงร่างกุ้ง ทั้งยังดำรงตำแหน่งประธานองค์กรพุทธศาสนิกสัมพันธ์แห่งโลก ซึ่งมีสำนักงานใหญ่อยู่ที่ประเทศไทยด้วย ส่วนท่านอาจารย์อูบาขิ่นซึ่งเป็นวิปัสสนาจารย์ผู้มีชื่อเสียงนั้น ท่านเป็นฆราวาส รับราชการอยู่ที่กรมบัญชีกลาง โดยได้รับแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมบัญชีกลางคนแรกของพม่า ภายหลังจากที่ได้รับเอกราช

เมื่อแรกที่ได้รับคำแนะนำเช่นนั้นจากเพื่อน ข้าพเจ้ารู้สึกลังเลมิกล้าไปเข้ารับการอบรม แม้จะมีความเคารพในองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอยู่ก็ตาม ทั้งนี้เพราะข้าพเจ้ามีความเชื่อเหมือนชาวฮินดูจำนวนมากว่า พระองค์ทรงเป็นอวตารชาติที่ ๙ ของพระวิษณุ ทว่าคำสอนของพระองค์จะชักนำมนุษย์ไปสู่ทางที่ผิด น่าเสียดายว่า ในขณะที่เชื่อเช่นนั้น ข้าพเจ้ามิได้ใส่ใจที่จะตรวจสอบคำสอนของพระองค์ ทั้งๆ ที่ได้มีพระภิกษุชาวอินเดียรูปหนึ่งมอบหนังสือธรรมบทให้มาก่อนหน้า แต่ข้าพเจ้ากลับไม่สนใจ และได้วางหนังสือนั้นทิ้งไว้ที่โต๊ะนานถึง ๓ ปี

เพื่อนผู้หวังดีได้พยายามโน้มน้าวให้ข้าพเจ้าไปพบท่านอาจารย์อูบาขิ่น เพื่อทำความเข้าใจในเบื้องแรกถึงสิ่งที่ท่านสอน ด้วยเชื่อมั่นว่าอาการปวดศีรษะของข้าพเจ้านั้น สืบเนื่องมาจากความเครียดทางจิตที่ข้าพเจ้าประสบในชีวิต และวิธีการที่ท่านสอนจะช่วยให้ข้าพเจ้าหลุดพ้นจากความเครียด ซึ่งนั่นจะทำให้อาการปวดศีรษะหายขาดได้ โดยที่ไม่ต้องฉีดมอร์ฟีนอีกต่อไป ข้าพเจ้าไปพบท่านอาจารย์อูบาขิ่นด้วยความรู้สึกลังเลอย่างมาก แต่กลับได้พบว่าท่านเป็นบุคคลที่มีจิตใจดีงาม เปี่ยมด้วยความเมตตากรุณา เมื่อท่านอธิบายให้ข้าพเจ้าทราบว่า แนวทางวิปัสสนานี้เป็นเพียงการรักษาศีล ฝึกสมาธิ และพัฒนาปัญญาของเราเอง ซึ่งคงจะไม่มีชาวฮินดูคนใดปฏิเสธได้ ข้าพเจ้าจึงตัดสินใจที่จะให้โอกาสตัวเองเข้ารับการอบรมวิปัสสนา

เมื่อได้มีโอกาสเข้ารับการอบรมเป็นเวลา ๑๐ วันในครั้งแรกนั้น ข้าพเจ้าได้ประจักษ์ชัดว่า วิธีการนี้เป็นวิธีการที่มีเหตุมีผล ปฏิบัติได้จริง ทั้งยังมีลักษณะที่เป็นวิทยาศาสตร์ และมุ่งประโยชน์จากการปฏิบัติ ผลก็คือ ภายใน ๑๐ วันนั้นเอง ข้าพเจ้าหายขาดจากโรคปวดศีรษะ ไม่ต้องพึ่งมอร์ฟีนอีกต่อไป นี่มิใช่ปาฏิหารย์อันใดเลย การปฏิบัติทำให้ข้าพเจ้าเข้าใจอย่างชัดแจ้งว่า โรคปวดศีรษะนั้นสืบเนื่องมาจากความที่ข้าพเจ้าเป็นคนอารมณ์หุนหันพลันแล่น ใจร้อนวู่วาม และมีอัตตาสูง นับตั้งแต่ที่ได้เข้าอบรมครั้งแรกนั้น ข้าพเจ้าก็รู้สึกว่ากิเลสภายในใจได้เบาบางลง ซึ่งนับเป็นผลสำเร็จอันยิ่งใหญ่ที่มากเสียกว่าการได้ขจัดโรคปวดศีรษะและการใช้มอร์ฟีน ข้าพเจ้าเริ่มมีชีวิตที่สุขสงบขึ้น แต่ใช่ว่าโทสะจะถูกขจัดออกไปจนหมดสิ้นภายในระยะเวลา ๑๐ วันของการอบรมนั้น หากค่อยๆ เริ่มลดลงอย่างเห็นได้ชัดในแต่ละวัน นับตั้งแต่ที่ข้าพเจ้าฝึกปฏิบัติวิปัสสนาเช้า-เย็นทุกวัน

ประสิทธิผลของการปฏิบัติวิปัสสนาเริ่มเป็นที่กระจ่างชัด เมื่อข้าพเจ้าต้องหันมาให้ความใส่ใจทั้งหมดกับเวทนาหรือความรู้สึกที่ร่างกาย พร้อมๆ กับฝึกประคองจิตให้มีอุเบกขา โดยไม่ปรุงแต่งตอบโต้ออกไปด้วยความทะยานอยาก หรือด้วยความยึดติดใดๆ ในยามที่ได้ประสบกับเวทนาที่น่าพอใจ หรือไม่ปรุงแต่งตอบโต้ออกไปด้วยความโกรธความเกลียด ในยามที่ได้ประสบกับเวทนาที่ไม่น่าพอใจ ข้าพเจ้าได้ตระหนักว่า สิ่งนี้คือการค้นพบอันยิ่งใหญ่ขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ที่สามารถช่วยให้มนุษยชาติหลุดพ้นจากความทุกข์ทั้งปวงในชีวิต ตลอดจนความทุกข์จากสังสารวัฏแห่งการเวียนว่ายตายเกิดนี้ได้ในที่สุด

เมื่อพูดถึงรายละเอียดของวิธีการปฏิบัติ ข้าพเจ้าใคร่ขอกล่าวถึงประสบการณ์การปฏิบัติของตนเอง ในระหว่างที่เข้ารับการอบรมครั้งแรกพอเป็นสังเขป

คำสอนเกี่ยวกับการปฏิบัตินั้นประกอบด้วย ๒ ส่วนใหญ่ๆ คือ อานาปานสติ และ เวทนานุปัสสนา ในการฝึกอานาปานสตินั้น ข้าพเจ้าคิดว่าท่านอาจารย์จะขอให้ข้าพเจ้าสวดบริกรรม โอม นะโม พุทธายะ แทนคำบริกรรมที่เคยสวดในศาสนาฮินดูว่า โอม นะมะ ศิวายะ แต่ข้าพเจ้ากลับต้องรู้สึกประหลาดใจที่พบว่า มิได้มีการบริกรรมใดๆ ในระหว่างการปฏิบัติเลย นอกจากนี้ ข้าพเจ้ายังคิดว่าท่านอาจารย์จะให้ข้าพเจ้าสร้างมโนภาพพระพุทธเจ้า แทนภาพองค์พระศิวะตามที่ข้าพเจ้าเคยปฏิบัติมาก่อน ทว่าท่านกลับห้ามมิให้มีการสร้างมโนภาพหรือจินตนาการใดๆ แม้จะเป็นภาพของพระพุทธเจ้าก็ตาม ท่านต้องการให้ข้าพเจ้าปฏิบัติตามคำสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้าจริงๆ ข้าพเจ้าต้องเฝ้าสังเกตลมหายใจปกติที่ผ่านเข้าออกตามธรรมชาติ โดยไม่ไปควบคุมหรือบังคับลมหายใจอย่างที่ได้เคยกระทำเมื่อครั้งปฏิบัติปราณายาม ท่านต้องการให้ข้าพเจ้ายอมรับสภาพความเป็นจริงของลมหายใจตามอย่างที่เป็น นั่นคือ ยถาภูตะ ถ้าหากลมหายใจยาว ข้าพเจ้าก็ต้องยอมรับว่ามันยาว ถ้าหากลมหายใจสั้น ก็ต้องยอมรับว่ามันสั้น โดยไม่ไปบังคับลมหายใจที่ผ่านเข้าออกอย่างเป็นธรรมชาตินี้

นอกจากนี้ ข้าพเจ้ายังต้องเพ่งความสนใจไปตั้งมั่นจดจ่ออยู่ที่บริเวณทางเข้าช่องจมูก ปริมุขํ สติง อุปฏฺฐเปตวา นั่นคือ นาสิกคฺเค และบริเวณตรงกลางเหนือริมฝีปาก หรือ อุตฺตโรฏฺฐสฺส เวมชฺฌปฺปเทโส โดยพยายามรักษาความตั้งมั่นจดจ่ออยู่ที่บริเวณพื้นที่เล็กๆ นี้ และมีสติระลึกรู้ถึงลมหายใจตามธรรมชาติให้ได้นานที่สุดเท่าที่จะนานได้ ในเวลาต่อมา ข้าพเจ้าจึงพอจะเข้าใจถึงเหตุผลของการให้ฝึกปฏิบัติเช่นนี้ เมื่อเวลาผ่านไปหนึ่งหรือสองวัน ลมหายใจจะเริ่มสั้นลง สั้นลง แผ่วเบาลง แผ่วเบาลง และละเอียดขึ้น ละเอียดขึ้น ข้าพเจ้าเริ่มเข้าใจว่า ถ้าพื้นที่ที่ใช้เพ่งความสนใจมีขนาดเล็ก สมาธิที่ใช้ในการเฝ้าจดจ่อก็จะยิ่งมีความละเอียด ทำให้สามารถรักษาความต่อเนื่องของสติเอาไว้ได้ในระยะหนึ่ง และจิตก็จะค่อยๆ แหลมคมขึ้น แหลมคมขึ้น รับรู้ความรู้สึกได้ว่องไวขึ้นว่องไวขึ้น จนเริ่มรับรู้ถึงความรู้สึกหรือเวทนาบางอย่างในบริเวณพื้นที่เล็กๆ นี้ ทั้งหมดจะปรากฏให้เห็นในวันที่สองหรือสามของการปฏิบัติ

พอถึงวันที่สี่ ซึ่งเริ่มเข้าสู่การฝึกปฏิบัติวิปัสสนา ข้าพเจ้าก็ต้องประหลาดใจที่ได้รับรู้ถึงเวทนาที่เกิดขึ้นทั่วร่างกาย นับตั้งแต่ศีรษะจรดปลายเท้า เวทนาเหล่านี้ทำให้ข้าพเจ้าได้ประจักษ์ถึงธรรมชาติของการเกิดขึ้นและดับไป นี่คือภาวนามยปัญญา เป็นการเผชิญกับสภาวะของความเป็นอนิจจัง จากประสบการณ์ของตนเองโดยตรง ถ้าหากเป็นเพียงการเชื่อแบบศรัทธา หรือการใช้ความคิดพิจารณาตามเหตุผล อันเป็นปัญญาระดับสุตมยปัญญาและจินตามยปัญญานั้น ท่านอาจารย์เห็นว่าไม่อาจนำพาเราไปสู่จุดหมายปลายทางแห่งการหลุดพ้นได้ พระพุทธองค์ทรงให้ความสำคัญกับภาวนามยปัญญา ซึ่งไม่ปรากฏอยู่ในแนวทางการปฏิบัติที่ข้าพเจ้าเคยปฏิบัติมาก่อนเลย นั่นทำให้ข้าพเจ้าประจักษ์แจ้งว่า การรับรู้เวทนาที่เกิดขึ้นกับร่างกายนั้นเป็นหัวใจสำคัญในการปฏิบัติสมาธิวิปัสสนาของพระพุทธองค์

ตามความเชื่อในศาสนาฮินดู ข้าพเจ้าได้รับการปลูกฝังมาว่ามิให้ปล่อยใจเพลิดเพลินไปกับสิ่งเย้ายวนทั้งหลาย มิให้แสดงปฏิกิริยาตอบโต้ด้วยความทะยานอยากหรือขุ่นเคือง เมื่อต้องเข้าไปสัมพันธ์กับสิ่งเหล่านั้น ไม่ว่าจะน่าพอใจหรือไม่น่าพอใจก็ตาม สิ่งที่พระพุทธองค์ค้นพบนั้น หากดูจากภายนอกแล้ว ก็เหมือนว่าเรากำลังมีปฏิกิริยาต่อสิ่งที่มากระทบ แต่ทว่าในความเป็นจริงที่เกิดขึ้น เรากำลังมีปฏิกิริยาต่อเวทนา และนี่จึงเป็นเหตุผลว่า เหตุใดพระพุทธองค์มิได้กล่าวตรัสไว้ในปฏิจจสมุปบาทว่า สฬายตนปจฺจยา ตณฺหา หากทรงกล่าวถึงกระบวนการอันเป็นธรรมชาติไว้อย่างชัดแจ้งว่า สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส ผสฺสปจฺจยา เวทนา และเวทนาปจฺจยา ตณฺหา ดังนั้น ความอยากได้ในสิ่งที่น่าพอใจ และความอยากที่จะผลักไสในสิ่งที่ไม่น่าพอใจออกไป จึงมีมูลเหตุมาจากเวทนาที่เราประสบ

นั่นทำให้ข้าพเจ้าเข้าใจอย่างชัดแจ้งว่า สิ่งที่พระพุทธองค์ทรงค้นพบนั้นได้นำพาข้าพเจ้าไปสู่ต้นตอแห่งปัญหาทั้งปวง ด้วยการฝึกฝนพัฒนาความสามารถในการรับรู้เวทนาต่างๆ ที่เกิดขึ้นกับร่างกาย โดยไม่ปรุง แต่งตอบโต้ หากทำความเข้าใจว่าเวทนาต่างๆ ไม่ว่าจะน่าพอใจ ไม่น่าพอใจ หรือเป็นกลางๆ ล้วนแล้วแต่มีลักษณะอนิจจังหรืออุทยพฺพยเหมือนๆ กัน กล่าวคือ เมื่อเกิดขึ้นแล้ว ย่อมจะดับไปเป็นธรรมดา

ข้าพเจ้ายิ่งรู้สึกประทับใจในคำสอนขององค์สัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อพบว่าสิ่งนี้มิใช่เป็นการละเล่นทางเชาวน์ปัญญา หรือเป็นการยอมรับด้วยศรัทธาอันมืดบอด ทว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสนพระทัยที่จะแสวงหาความจริงจากประสบการณ์ของพระองค์เอง แม้ว่าปัญญาในระดับสุตมยปัญญาและในระดับจินตามยปัญญาจะมีความสำคัญในแง่ที่ช่วยสร้างแรงบันดาลใจและชี้แนะแนวทางแก่เรา แต่ก็มีเพียงภาวนามยปัญญาเท่านั้นที่จะช่วยถอดถอนพฤติกรรมอันเป็นอกุศลของจิตได้ถึงระดับรากเหง้า

เมื่อข้าพเจ้าฝึกปฏิบัติไปเรื่อยๆ ก็ยิ่งตระหนักชัดขึ้นว่า เวทนาที่ร่างกายนั้นมีความสำคัญเป็นอันมาก สามารถนำพาเราไปสู่เส้นทางแห่งความทุกข์ ขณะเดียวกันก็สามารถนำพาเราไปสู่เส้นทางแห่งความหลุดพ้นได้ด้วย เวทนาจะมีอยู่ตลอดเวลา ตราบที่เรายังมีชีวิต ทว่ายังคงถูกครอบงำด้วยอวิชชาหรือความไม่รู้ จนทำให้ปรุงแต่งตอบโต้ออกไปด้วยความทะยานอยากและขุ่นเคือง แต่วิปัสสนาซึ่งเป็นคำสอนที่มีลักษณะเป็นวิทยาศาสตร์ของพระพุทธเจ้านี้ จะช่วยให้เราสามารถพัฒนาสติ ด้วยการระลึกรู้ถึงเวทนาที่ร่างกายไปพร้อมๆ กับสัมปชัญญะ อันเป็นปัญญาในการเห็นแจ้งถึงธรรมชาติที่ไม่เที่ยงของเวทนานั้นๆ นี่คือ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา ศักยภาพทั้งสองประการนี้จะช่วยให้ผู้ปฏิบัติหลุดพ้นจากการมีปฏิกิริยาปรุงแต่งต่อเวทนาอย่างมืดบอด ไม่ถูกต้อง ด้วยการสร้างความทะยานอยากและความขุ่นเคือง ไม่พอใจหรือโลภะและโทสะ

หากคำสอนชองพระพุทธองค์แนะนำเพียงแค่ให้ข้าพเจ้าหยุดปรุงแต่งโลภะและโทสะ มิให้ตอบโต้ต่อสิ่งเย้ายวนต่างๆ ที่มากระทบ ก็ย่อมไม่อาจทำให้ข้าพเจ้าเกิดความสนใจขึ้นมาได้อย่างแน่นอน เพราะนั่นเป็นสิ่งที่มีอยู่ในคำสอนตามจารีตประเพณีของข้าพเจ้าอยู่แล้ว แต่ทว่าเมื่อข้าพเจ้าถูกสอนมิให้ปรุงแต่งตอบโต้ต่อเวทนาที่ร่างกายด้วยโลภะและโทสะ กลับได้ประจักษ์ชัดว่าตนเองกำลังลงลึกถึงขั้นอนุสัยกิเลส คือความไม่บริสุทธิ์ที่นอนเนื่องอยู่ในส่วนลึกที่สุดของจิต ซึ่งเป็นส่วนที่ทำให้เรามีรูปแบบพฤติกรรมอันเป็นอกุศล ข้าพเจ้าตระหนักดีว่ามีแนวทางการปฏิบัติอยู่หลายวิธีที่จะช่วยชำระจิตใจได้ในระดับพื้นผิว แต่ไม่ลงลึกถึงขั้นอนุสัย ซึ่งนอนเนื่องอยู่ในจิตระดับที่ลึกที่สุดที่เรียกว่าจิตไร้สำนึก อนุสัยกิเลสนี้เองที่เป็นตัวการสำคัญในการสร้างสมรูปแบบของอกุศลจิตทั้งหลาย

ภายหลังจากที่ได้มีโอกาสศึกษาทั้งในด้านของปฏิบัติและปริยัติกับท่านอาจารย์อูบาขิ่น บิดาทางธรรมของข้าพเจ้าเป็นเวลา ๑๔ ปี ข้าพเจ้าก็ได้รับมอบหมายให้นำวิธีการปฏิบัตินี้กลับคืนสู่ดินแดนต้นกำเนิดและเผยแผ่ออกไปทั่วโลก ซึ่งข้าพเจ้าก็ได้ดำเนินการมาเป็นเวลา ๓๒ ปีแล้ว ในเมื่อข้าพเจ้าเองซึ่งมาจากความเชื่อที่ต่างออกไป ยังเชื่อมั่นในวิธีการปฏิบัตินี้ จึงพบว่าผู้คนจากชุมชนต่างๆ ทั่วทุกมุมโลกต่างยอมรับในวิธีการปฏิบัตินี้ด้วยเช่นกัน

เมื่อได้เห็นวิปัสสนาเผยแผ่ออกไปทั่วโลก ข้าพเจ้าก็ยิ่งมีความมั่นใจว่า สิ่งที่พระพุทธองค์ทรงค้นพบนั้น เป็นธรรมะที่มีลักษณะสากล มิได้แบ่งแยกเป็นลัทธินิกาย รูปแบบความเคยชินผิดๆ ในการปรุงแต่งโลภะและโทสะต่อเวทนานั้น มิได้จำกัดอยู่แค่เฉพาะชนกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง หรือชาติใดชาติหนึ่ง หากมนุษย์ทุกผู้ทุกนามล้วนแล้วแต่ตกเป็นทาสของความเคยชินนี้ทั้งสิ้น จนเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ตามมา ไม่ว่าคนผู้นั้นจะร่ำรวยหรือยากจน เป็นผู้ที่มีการศึกษาหรือไม่มีการศึกษา เป็นชายหรือหญิง ไม่ว่าจะเป็นชาวพุทธหรือฮินดู คริสเตียนหรือมุสลิม หรือไม่ว่าจะเป็นชาวไทยหรือพม่า อินเดียหรือปากีสถาน ก็ไม่มีความแตกต่าง ความทุกข์นั้นเป็นสากล พระพุทธองค์จึงได้ทรงมอบโอสถอันวิเศษนี้ให้แก่ทุกคน และธรรมโอสถนี้ก็เป็นสากลด้วย ดังนั้นผู้คนจากศาสนาความเชื่อต่างๆ ที่มีโอกาสมาเข้ารับการอบรมวิปัสสนา จึงได้รับผลอย่างเดียวกัน

ปัจจุบันผู้เข้ารับการอบรมวิปัสสนาล้วนมาจากศาสนาสำคัญๆ ของโลกทั้งสิ้น แม้แต่ผู้นำของศาสนาเหล่านั้น ต่างก็มาร่วมปฏิบัติ และได้รับผลดีเช่นเดียวกัน ทุกคนต้องฝึกปฏิบัติให้มีสติระลึกรู้ถึงเวทนาที่ร่างกาย และพัฒนาอุเบกขาต่อเวทนานั้นๆ ด้วยความเข้าใจในกฎของธรรมชาติ คือ ความไม่เที่ยงหรืออนิจจัง

ในประเทศอินเดียและหลายๆ ประเทศที่ได้ทดลองนำวิธีการปฏิบัติวิปัสสนานี้เข้าไปอบรมนักโทษฉกรรจ์ในเรือนจำ ต่างเห็นผลว่านักโทษได้รับประโยชน์จากการปฏิบัติวิปัสสนา สิ่งที่พระพุทธองค์ทรงค้นพบนั้น ทำให้พวกเขาได้ประจักษ์ว่า ความโกรธ เกลียด ความมุ่งร้าย ความอาฆาตแค้นต่างๆ ล้วนส่งผลกระทบต่อตัวเขา ทั้งนี้เพราะผู้ที่ตกเป็นเหยื่อคนแรกของอารมณ์เหล่านั้นก็คือพวกเขานั่นเอง ดังพุทธพจน์ที่ว่า ปุพฺเพ หนติ อตฺตานํ ปจฺฉา หนติ โส ปเร บุคคลย่อมทำร้ายตนเองเป็นเบื้องแรกก่อนที่จะทำร้ายผู้อื่น นั่นหมายความว่าเราได้ทำลายความสงบสุขของตนเองก่อนที่จะลงมือทำร้ายผู้อื่น การปฏิบัติวิปัสสนาช่วยให้นักโทษเหล่านั้นเข้าใจได้ว่า เมื่อใดที่ตนเพาะความรู้สึกโกรธชิงชังขึ้นมา เมื่อนั้นก็ย่อมจะเป็นทุกข์แสนสาหัสไปด้วย และเมื่อได้ประจักษ์ถึงสัจธรรมนี้ครั้งแล้วครั้งเล่า ด้วยการเฝ้าสังเกตเวทนาที่เกิดขึ้นกับร่างกาย พฤติกรรมของพวกเขาก็จะเริ่มเปลี่ยนแปลงไป

ความเป็นจริงนี้ไม่ได้จำกัดเฉพาะกลุ่มนักโทษในเรือนจำ สำหรับข้าพเจ้าแล้ว เราทุกคนต่างก็เป็นนักโทษด้วยกันทั้งสิ้น เป็นนักโทษที่ถูกจองจำอยู่กับพฤติกรรมอันเป็นอกุศลของตนเอง อวิชชาหรือความไม่รู้ เป็นเหตุให้เราสร้างสมกิเลสขึ้นภายในใจเรื่อยมา จนก่อเกิดเป็นความทุกข์ และเมื่อเราเรียนรู้ที่จะเฝ้าสังเกตกิเลสในระดับของเวทนาที่เกิดขึ้นกับร่างกายอย่างมีอุเบกขาแล้ว ก็ย่อมจะสามารถหลุดพ้นจากรูปแบบพฤติกรรมเก่าๆ ที่ฝังอยู่ในระดับลึกของจิตได้ง่ายขึ้น และเริ่มมีชีวิตที่สุขสงบขึ้น มีสุขภาพจิตที่ดี อันจะเป็นผลดีทั้งต่อตนเองและผู้อื่น

ผลอันวิเศษจากการเฝ้าสังเกตเวทนาด้วยใจที่เป็นอุเบกขาดังกล่าวนี้ นับเป็นเรื่องมหัศจรรย์ยิ่ง เมื่อผู้มาเข้ารับการอบรมที่เปิดเผยว่า ตนเองติดสุราการพนันและยาเสพติดอย่างหนัก ได้ฝึกปฏิบัติวิปัสสนา ไม่ช้าพวกเขาก็เข้าใจว่า สิ่งที่พวกเขาติดและตัดไม่ขาดนั้น จริงๆ แล้วเป็นการติดใจในเวทนาที่เกิดขึ้นกับร่างกาย พวกเขากำลังโหยหาเวทนาหรือความรู้สึกที่เกิดขึ้นในขณะเสพสิ่งเสพติดทั้งหลาย และเมื่อพวกเขาได้มีโอกาสเฝ้าสังเกตความรู้สึกเหล่านั้นด้วยใจที่เป็นอุเบกขาแล้ว ก็จะค่อยๆ ถอดถอนออกจากภาวะการติดนั้นได้

นอกจากนี้ ยังมีเจ้าหน้าที่ระดับบริหารทั้งภาครัฐและภาคเอกชนมาเข้าร่วมอบรมวิปัสสนากันเป็นจำนวนมาก ทั้งนี้เพราะพวกเขาค้นพบว่า การเฝ้าสังเกตดูเวทนาอย่างมีอุเบกขานั้น ช่วยให้จิตใจของพวกเขาสงบเยือกเย็นลง ทั้งยังช่วยผ่อนคลายความเครียดที่อยู่ในระดับที่ลึกที่สุด ทำให้พวกเขาสามารถปฏิบัติหน้าที่การงานในแต่ละวันได้อย่างมีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น

ดังนั้น การเฝ้าสังเกตเวทนาด้วยใจที่เป็นอุเบกขาตามคำสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้านี้ ได้พิสูจน์ให้เห็นประจักษ์ชัดแล้วว่า โอสถขนานนี้เป็นโอสถสากลที่สามารถรักษาความทุกข์ทั้งปวง ดังที่พระองค์ได้ตรัสไว้อย่างชัดเจนว่า เวทนาสโมสรณา สพฺเพ ธมฺมา ธรรมทั้งปวงที่เกิดขึ้นในจิต มีเวทนาเป็นที่ประชุมลง (ทุกสิ่งที่เกิดขึ้นในใจย่อมปรากฏเป็นเวทนาที่ร่างกาย) ดังนั้น เวทนาจึงมีส่วนสำคัญยิ่งที่ทำให้เราทุกข์ ตราบใดที่เรายังไม่รู้เท่าทันเวทนา และคงปรุงแต่งตอบโต้ด้วยโลภะและโทสะอยู่เรื่อยไป

ขณะเดียวกัน เวทนาก็มีความสำคัญเป็นอันมาก หากเราสามารถมีสติระลึกรู้ต่อเวทนานั้นๆ โดยไม่มีปฏิกิริยาปรุงแต่ตอบโต้ด้วยโลภะและโทสะ ไม่ว่ามันจะน่าพอใจหรือไม่น่าพอใจก็ตาม เพราะสิ่งนี้จะช่วยให้พวกเราทุกคนได้ตระหนักถึงอนิจจลักษณะอันเป็นสัจธรรมสากล ด้วยประสบการณ์ที่เกิดขึ้นภายในโครงสร้างของร่างกาย ผู้ปฏิบัติคนใดก็ตามที่เฝ้าสังเกตเวทนาโดยไม่สร้างสมโลภะและโทสะ ย่อมจะได้รับอานิสงส์ในการชำระจิตเหมือนๆ กัน ด้วยเหตุนี้ วิธีการปฏิบัตินี้จึงเป็นที่ยอมรับของผู้คนจำนวนมากทั่วโลก

สุดท้ายนี้ ข้าพเจ้าใคร่ขอถวายพระพรแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินีนาถ พร้อมทั้งพระบรมวงศานุวงศ์ทุกพระองค์ และขออำนวยพรแด่ประชาชนชาวไทยผู้อาศัยอยู่บนผืนแผ่นดินธรรมแห่งนี้

ขอสันติสุข ความเจริญรุ่งเรือง และความสงบ จงแผ่ไพศาลไปทั่วแผ่นดินนี้ ขอบุญกุศลที่เกิดจากการแสดงปาฐกถาธรรมครั้งนี้ จงนำมาซึ่งความสุขความสงบ และความปรองดองระหว่างประเทศที่เป็นเพื่อนบ้านกันทั้งหลายในโลกนี้ ตลอดจนศาสนิกชนทุกหมู่เหล่า ขอให้สรรพสัตว์ทั้งหลายจงมีความสุขความสงบ จงหลุดพ้นเทอญ

หมายเหตุ : บทความนี้เป็นปาฐกถาธรรมของท่านอาจารย์โกเอ็นก้าที่กล่าวออกอากาศทางสถานีโทรทัศน์กองทัพบกช่อง ๕ เมื่อวันที่ ๒๘ มิถุนายน ๒๕๔๔ เนื่องในวาระเฉลิมพระเกียรติ ๑๐๐ ปีพระราชสมภพสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ณ หอพระไตรปิฎก จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย โดยมีสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอเจ้าฟ้ากัลยานิวัฒนากรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์เสด็จเป็นองค์ประธาน

* (จากจุลสารวิปัสสนา ฉบับก.ค.-ก.ย. ๒๕๔๔) *