ถาม ท่านอาจารย์คะ พวกเราชาวไทยรู้สึกเป็นเกียรติอย่างมากที่ได้มีโอกาสต้อนรับท่านอีกครั้งหนึ่ง และรายการนี้ก็รู้สึกเป็นเกียรติมากเช่นกันที่ท่านได้สละเวลามาให้สัมภาษณ์ เพื่อให้พวกเราได้รู้จักผลงานต่างๆ ของท่าน เริ่มแรกอยากจะขอความกรุณาให้ท่านอาจารย์ช่วยเล่าให้ฟังว่า เหตุใดท่านอาจารย์ซึ่งมาจากครอบครัวฮินดูที่เคร่งศาสนา และยังมีตำแหน่งเป็นผู้นำฮินดูในประเทศพม่า จึงได้เข้ามาปฏิบัติธรรมตามแนวทางของพระพุทธเจ้า

ตอบ คิดว่าเป็นความโชคดีอย่างยิ่งของข้าพเจ้า ที่แม้จะเกิดเป็นชาวฮินดู แต่ก็กลับได้มีโอกาสปฏิบัติวิปัสสนาตามวิธีการของพระพุทธเจ้า คงจะเป็นเพราะมีบารมีเก่าอยู่บ้าง

ถาม แต่ก็คงจะมีเหตุอะไรที่ชักนำให้ท่านอาจารย์ได้เข้าปฏิบัติ

ตอบ ถูกแล้ว การได้มาพบกับพระธรรมนั้น มีสาเหตุมาจากโรคปวดศีรษะอย่างแรงที่เรียกว่า ไมเกรน ซึ่งข้าพเจ้าได้รับความทรมานมาตั้งแต่ครั้งยังหนุ่ม แม้แต่หมอที่ดีที่สุดของพม่าหรือในประเทศพัฒนาอื่นๆ เช่น สวิตเซอร์แลนด์, เยอรมนี, อังกฤษ, สหรัฐอเมริกา หรือญี่ปุ่น ก็ไม่สามารถรักษาได้ เมื่อไหร่ที่ปวด หมอจะต้องฉีดมอร์ฟีนให้ ซึ่งเป็นเรื่องที่น่ากลัวมาก เพราะว่าความปวดนั้นเกิดขึ้นทุก ๒ อาทิตย์ แต่อย่างไรก็ตาม อาการป่วยนี้กลับนำโชคมาสู่ข้าพเจ้า ท่านอูจันตุน เพื่อนสนิทของข้าพเจ้า ซึ่งในขณะนั้นดำรงเลขาธิการของพุทธสมาคมแห่งประเทศพม่า และประธานศาลฎีกาของพม่า ทั้งต่อมายังได้ดำรงตำแหน่งเป็นประธานของสมาคมพุทธศาสนิกสัมพันธ์โลกอีกด้วยนั้น ได้แนะนำข้าพเจ้าให้เข้าปฏิบัติวิปัสสนาหลักสูตร ๑๐ วันกับท่านอาจารย์อูบาขิ่น ซึ่งเป็นวิปัสสนาจารย์ที่มีชื่อเสียงมากของพม่า ทั้งยังรับราชการเป็นอธิบดีกรมบัญชีกลางของประเทศพม่าด้วย เพียงหลักสูตรแรกก็ทำให้ข้าพเจ้าประทับใจอย่างยิ่ง ข้าพเจ้าพบว่า คำสอนของพระพุทธองค์นั้น เป็นสิ่งที่ปฏิบัติได้ มีเหตุมีผล และเมื่อปฏิบัติแล้ว ก็ได้รับผลที่ดีด้วย ข้าพเจ้าจึงปฏิบัติวิปัสสนาเรื่อยมาภายใต้การควบคุมของท่านอาจารย์เป็นเวลานานถึง ๑๔ ปี และด้วยความเป็นเอหิปัสสิโก คือ คุณสมบัติในการเรียกให้มาดูของพุทธธรรม ทำให้ข้าพเจ้าชักชวนพี่น้องและเพื่อนๆ มาเข้าปฏิบัติด้วย

ในระหว่างนี้เองที่ท่านอาจารย์ได้ฝึกอบรมข้าพเจ้าได้สอนวิปัสสนา และในเดือนมิถุนายน พ.ศ.๒๕๑๒ ท่านก็แต่งตั้งให้ข้าพเจ้าเป็นผู้สอนวิปัสสนาเต็มตัว หลังจากนั้นไม่นานข้าพเจ้าก็ต้องกลับประเทศอินเดีย และได้ดำเนินการสอนวิปัสสนาเป็นครั้งแรกในเดือนกรกฎาคมปีเดียวกันนั้นเอง หลังจากนั้นก็ได้สอนวิปัสสนาเรื่อยมา ทั้งในประเทศอินเดียและประเทศอื่นๆ ด้วยเหตุดังกล่าว ข้าพเจ้าจึงได้เข้ามาเป็นอาจารย์สอนวิปัสสนา ทั้งๆ ที่ถือกำเนิดเป็นฮินดู

ถาม ความเชื่อทางศาสนาฮินดูเป็นอุปสรรคต่อการปฏิบัติธรรมในพุทธศาสนาของท่านหรือไม่

ตอบ ไม่เลย ความจริงแล้วภูมิหลังในการนับถือศาสนาฮินดูกลับช่วยให้ข้าพเจ้าสามารถยอมรับในพุทธธรรมมากขึ้นเสียอีก เพราะการปฏิบัติวิปัสสนาทำให้ข้าพเจ้าได้รู้ถึงการชำระจิตให้บริสุทธิ์ในระดับที่ลึกที่สุด ซึ่งเป็นสิ่งที่ข้าพเจ้าต้องการ

ถาม ท่านอาจารย์คิดว่าการฝึกปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานมีความจำเป็นกับชีวิตคนในปัจจุบันหรือไม่ เพราะเหตุใด

ตอบ การปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานมีความจำเป็นต่อชีวิตคนในปัจจุบันเสียยิ่งกว่าแต่ก่อน ชีวิตคนในปัจจุบันนี้เต็มไปด้วยความเครียด ทุกคนมีแต่ความทุกข์ ไม่ว่าจะเป็นคนรวย คนจน ต่างก็เป็นนักโทษแห่งความเคยชินของตัวเองที่คอยแต่จะสร้างกิเลส วิปัสสนาเป็นวิธีการปฏิบัติที่จะช่วยขจัดกิเลส และลดความเครียด

ถาม ทุกคนสามารถฝึกวิปัสสนาได้หรือไม่

ตอบ วิปัสสนาเป็นวิธีการปฏิบัติสำหรับทุกคน คำสอนของพระพุทธเจ้าไม่ได้จำกัดเฉพาะคนกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง แต่มีไว้เพื่อมนุษยชาติที่มีความทุกข์ทุกคน ธรรมะของพระพุทธเจ้ามีไว้เพื่อให้คนทั้งหลายได้ก้าวออกมาจากความทุกข์ แม้วิธีการปฏิบัติก็เป็นสากล เช่น การเฝ้าสังเกตดูลมหายใจเข้าออก ซึ่งลมหายใจนั้นเป็นสากล มีในคนทั่วๆ ไป การเฝ้าดูเวทนาหรือความรู้สึกทางกายที่เกิดจากการทำปฏิกิริยาระหว่างจิตกับกายก็เป็นสากล ทุกคนสามารถทำได้ ด้วยเหตุนี้ ผู้คนต่างๆ ทั่วโลก ไม่ว่าจะเป็นเชื้อชาติใดศาสนาใดจึงได้พากันมาเข้าปฏิบัติเพื่อให้พ้นทุกข์ เราพบว่าตามศูนย์ปฏิบัติต่างๆ ของเรา มีผู้เข้าปฏิบัติที่เป็นคนในศาสนาอื่นมากยิ่งกว่าชาวพุทธเองเสียอีก มีทั้งคนฮินดู คนในศาสนาเชน คริสต์ ยิว มุสลิม หรือปาร์ซี แทบจะเรียกได้ว่ามีคนจากทุกศาสนาในโลกพากันมาปฏิบัติ และต่างก็ได้รับผลดี แม้แต่ผู้ที่ทำหน้าที่สอนศาสนาต่างๆ ก็มาปฏิบัติ เวลานี้เรามีพระและชีจากศาสนาคริสต์เข้ารับการฝึกไปแล้วประมาณ ๑,๒๐๐ คน และทุกๆปีก็มีสมัครเข้ามาเรื่อยๆ พระและชีของศาสนาเชนก็มาเข้าปฏิบัติ มีประมาณ ๔๕๐ คนแล้ว นักบวชฮินดูก็มาปฏิบัติผู้คนจากที่ต่างๆ พากันมาปฏิบัติและได้รับผลอย่างเดียวกันทั้งนั้น การปฏิบัติวิปัสสนาจึงไม่ใช่สำหรับคนกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งโดยเฉพาะ ทุกๆ คนสามารถปฏิบัติได้ และก็จะได้รับอย่างเดียวกันทั้งสิ้น

ถาม โลกทุกวันนี้กำลังเผชิญกับวิกฤติค่อนข้างร้ายแรงเกี่ยวกับสงคราม ปัญหาเศรษฐกิจ การเมืองและสภาพแวดล้อม ผู้ที่ฝึกวิปัสสนาจะช่วยแก้ปัญหาเหล่านี้ได้อย่างไร หรือมีท่าทีอย่างไรกับปัญหาที่เกิดขึ้นเหล่านี้

ตอบ ปัญหาทั้งหมดของสังคมมนุษย์จะแก้ได้ด้วยการปฏิบัติวิปัสสนา เพราะสังคมของมนุษย์นั้น จริงๆแล้วประกอบขึ้นด้วยกลุ่มคนนั่นเอง เราไม่สามารถจะแก้ไขสังคมให้ดีขึ้นได้ถ้าเราไม่แก้ไขที่ตัวบุคคลแต่ละคนเสียก่อน เพราะฉะนั้น แต่ละคนนั่นแหละที่สำคัญที่สุด และถ้าเราต้องการที่จะแก้ไขคน ก็ต้องแก้ไขที่ใจเขาก่อน ซึ่งถ้าเราจะแก้ไขใจของคนโดยใช้การปฏิบัติวิปัสสนาแล้ว เราก็ไม่ควรจะแก้แค่ในระดับผิวเผิน เช่น วิธีปฏิบัติที่ให้เขาหยุดคิดเรื่องชั่วร้าย โดยหันมาคิดแต่สิ่งดีๆ หรือนั่งท่องคำซ้ำๆ หรือนึกภาพขึ้นในใจ เพราะลึกลงไป รากเหง้าของกิเลสคือความไม่บริสุทธิ์นั้นยังอยู่ในจิต และถ้ารากเหง้าของกิเลสยังอยู่ จิตก็จะไม่มีทางบริสุทธิ์ไปได้ การปฏิบัติวิปัสสนาโดยการสังเกตเวทนา จะช่วยถอนรากเหง้าของกิเลสที่พระพุทธเจ้า เรียกว่า อนุสัยกิเลส ขึ้นมาได้ เพราะเป็นการปฏิบัติที่เจาะลงไปในระดับที่ลึกที่สุดของจิต และจะสามารถช่วยเปลี่ยนแปลง ความเคยชินของจิตให้หยุดสร้างกิเลสได้ ฉะนั้น ถ้าเราสามารถจะทำให้คนจำนวนมากๆ หันมาปฏิบัติวิปัสสนา สังคมมนุษย์ก็จะเปลี่ยนไปในทางที่ดีขึ้น เพราะเป็นการขจัดปัญหาที่รากเหง้าของมันเลยทีเดียว

ถาม ถ้าอย่างนั้นเราจะใช้วิปัสสนาเปลี่ยนนิสัยของพวกที่ชอบทำผิดกฎหมายหรืออาชญากรได้ไหมคะ

ตอบ แน่นอน เวลานี้เราได้นำวิธีการปฏิบัติวิปัสสนาไปใช้กับผู้ที่ทำผิดกฎหมายแล้ว เราได้สอนวิปัสสนาให้แก่นักโทษในเรือนจำต่างๆ และก็ได้ผลดีด้วย เพราะผู้ที่ถูกเรียกว่านักโทษนั้น แท้จริงแล้วคือนักโทษที่ถูกจองจำด้วยกิเลสของเขาเอง กิเลสที่ชักนำให้เขาคอยกระทำผิด ซึ่งเราจะทำให้เขาเลิกประพฤติเช่นนั้นด้วยการลงโทษไม่ได้ การเทศน์ก็ไม่ช่วยให้เขาเปลี่ยนนิสัยไปได้เช่นกัน แต่เมื่อเขาเริ่มปฏิบัติวิปัสสนาก็จะได้เจาะเข้าไปในส่วนลึกของจิตตัวเอง และเริ่มเปลี่ยนแปลงรูปแบบความเคยชินของจิตจากส่วนลึก ด้วยเหตุนี้จึงทำให้เวลานี้รัฐบาลอินเดียออกกฎให้เรือนจำทุกแห่งจัดอบรมหลักสูตรวิปัสสนาขึ้นสำหรับนักโทษและผู้คุมได้เข้าปฏิบัติ

ถาม ท่านอาจารย์คิดว่าจะใช้วิปัสสนารักษาคนที่ติดยาเสพติดได้หรือไม่คะ

ตอบ ได้สิ เพราะการเสพติดนั้น เราไม่ได้เสพติดสิ่งที่ทำให้มึนเมาทั้งหลาย เราไม่ได้ติดเหล้าติดยา แต่จริงๆ แล้ว เราติดความรู้สึกทางกายของเราเองต่างหาก เมื่อไหร่ที่เราเสพยาหรือดื่มเหล้าเข้าไป จะเกิดความรู้สึกชนิดหนึ่งขึ้นในร่างกาย ซึ่งทำให้เราชอบและติดใจในความรู้สึกนั้น จนต้องการที่จะให้เกิดความรู้สึกเช่นนั้นเรื่อยๆ และเราก็จะเสพสิ่งนั้นซ้ำๆ จนขาดไม่ได้ การปฏิบัติวิธีนี้ช่วยให้เราเรียนรู้ที่จะเฝ้าสังเกตเวทนาหรือความรู้สึกทางกายอย่างมีอุเบกขา ไม่ยินดียินร้าย แล้วเราก็จะสามารถหลุดพ้นจากสิ่งเสพติดนั้นได้ มีผู้ที่ติดสิ่งเสพติดไปเข้าปฏิบัติและได้รับประโยชน์จากการปฏิบัติเป็นจำนวนมาก อันที่จริงการเสพติดนั้นเกิดขึ้นกับทุกคน เรามักจะเสพติดกับกิเลสต่างๆ อยู่ตลอดเวลา เช่น ติดอยู่ในความโลภ ความกลัว ยึดติดในตัวกูของกู และเพิ่มพูนกิเลสมากขึ้นทุกที นี่คือสิ่งที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้ และได้ประทานวิธีการอันมหัศจรรย์แก่ชาวโลกที่เต็มไปด้วยความทุกข์ให้ปฏิบัติ เพื่อจะได้หลุดพ้นจากสิ่งเสพติดทั้งหลายเหล่านี้

ถาม ถ้าการปฏิบัติวิปัสสนามีประโยชน์มากอย่างนี้ ทำไมเราถึงไม่สอนคนรุ่นต่อไป โดยเริ่มตั้งแต่ในวัยเด็ก

ตอบ ใช่แล้ว นั่นเป็นเรื่องที่จะก่อให้เกิดประโยชน์อย่างมาก เพราะอันที่จริงแล้ว วิปัสสนาก็คือศิลปะในการดำเนินชีวิต และถ้าคนรุ่นต่อไปได้เรียนรู้ศิลปะในการดำเนินชีวิตตั้งแต่ยังเด็กแล้ว ต่อไปก็จะมีชีวิตที่มีความสุข ซึ่งจะเป็นการดีทั้งต่อตนเองแล้วสังคมด้วย เราได้เริ่มสอนวิธีการปฏิบัตินี้ในโรงเรียนต่างๆ จนเห็นผลดีมาแล้ว และพบว่าบรรดานักเรียนที่ปฏิบัติแม้เพียงส่วนแรกของวิธีการปฏิบัติ นั่นคือ ฝึกทำเฉพาะอานาปานสติ ก็ได้รับผลที่ดีมาก คือ มีความจำดีขึ้น เข้าใจบทเรียนมากขึ้น ความตื่นเต้นตกประหม่าก็หายไป และยังสร้างลักษณะนิสัยที่ดีให้เกิดขึ้นด้วย ในเมื่อมีสิ่งดีๆ เกิดขึ้นเช่นนี้ ข้าพเจ้าเชื่อว่าต่อไปวิปัสสนาคงได้รับการบรรจุไว้ในหลักสูตรของโรงเรียนทุกแห่งทั่วโลก

ถาม คนภายนอกที่ยังไม่มีความเข้าใจอาจมองว่า ผู้ที่หันมาฝึกวิปัสสนา เอาแต่นั่งฝึกเรื่องทางจิต ไม่ได้มีส่วนช่วยสร้างสรรค์สังคม ท่านอาจารย์มีความเห็นอย่างไรคะ

ตอบ ข้าพเจ้าไม่อาจจะตอบแทนการฝึกจิตวิธีอื่นๆ ได้ แต่สำหรับการฝึกปฏิบัติวิปัสสนานั้น กลับจะทำให้ผู้ที่ฝึกปฏิบัติมีประโยชน์ต่อสังคมมากขึ้นเสียอีก เพราะผู้ปฏิบัติที่เป็นคฤหัสถ์จะสามารถทำงานในความรับผิดชอบได้ดีขึ้นยิ่งกว่าเก่า ส่วนพระหรือชีที่ปฏิบัติ ก็จะสามารถทุ่มเทเวลาปฏิบัติเพื่อให้หลุดพ้นจากสังสารวัฏได้ ผู้ครองเรือนที่ได้ปฏิบัติวิปัสสนา จะมีชีวิตที่ดีและมีความสุข

ถาม โดยสรุปแล้วการปฏิบัติวิปัสสนามีประโยชน์อย่างไรต่อตัวผู้ฝึกและสังคมภายนอก

ตอบ การฝึกวิปัสสนาคือการฝึกศิลปะในการดำเนินชีวิต เป็นการฝึกปฏิบัติเพื่อให้เราสามารถดำเนินชีวิตอยู่อย่างสุขสงบ พร้อมทั้งสร้างความสุขสงบให้แก่ผู้อื่นด้วย

ถาม ทำไมท่านอาจารย์จึงเลือกปฏิบัติและสอนวิปัสสนาในแนวทางนี้ วิธีการนี้มีความเป็นมาอย่างไร

ตอบ ข้าพเจ้าได้ทดลองปฏิบัติวิธีการต่างๆ ตามหลักของศาสนาฮินดูมาแล้วหลายวิธี เช่น วิธีท่องคำซ้ำๆ กัน หรือสร้างภาพขึ้นในใจ หรือใช้การคิดนึกต่างๆ ซึ่งวิธีเหล่านี้ช่วยชำระจิตของข้าพเจ้าให้บริสุทธิ์ได้ในระดับหนึ่งเหมือนกัน แต่ข้าพเจ้าก็พบว่าในส่วนลึกของจิตใจนั้นยังเต็มไปด้วยปมของกิเลสตัณหา ความไม่บริสุทธิ์ต่างๆ ที่คอยแต่จะครอบงำข้าพเจ้าอยู่เสมอ และข้าพเจ้าก็ยังเต็มไปด้วยความทุกข์อยู่นั่นเอง เมื่อได้มาพบกับวิธีการปฏิบัติวิปัสสนาวิธีนี้และได้ทดลองปฏิบัติดู ข้าพเจ้าก็พบว่าวิธีการของพระพุทธเจ้านั้นเป็นวิธีที่สามารถขจัดกิเลสจากส่วนที่ลึกที่สุดของจิตใจได้ นั่นเป็นเหตุหนึ่งที่ทำให้ข้าพเจ้าประทับใจมาก นอกจากนี้ ข้าพเจ้ายังพบว่าวิธีการปฏิบัติวิธีนี้ ใครๆ ก็ปฏิบัติได้ ไม่ว่าจะเป็นคนในศาสนาใด มาจากประเทศไหน และจากประสบการณ์ของข้าพเจ้าเอง ทำให้พบว่า ไม่ว่าใครก็ตามที่ปฏิบัติตามวิธีการนี้ล้วนได้รับผลเช่นเดียวกับที่ข้าพเจ้าได้รับทั้งสิ้น

ถาม เหตุใดท่านอาจารย์จึงได้พูดว่า การปฏิบัติวิปัสสนาวิธีนี้เท่านั้นที่จะช่วยชำระจิตในส่วนที่ลึกที่สุดได้

ตอบ ถ้าดูกันเผินๆ แล้ว ก็เหมือนจะเป็นการใจแคบมากที่พูดว่า วิธีการปฏิบัตินี้เท่านั้นที่จะทำให้หลุดพ้นได้ แต่ข้าพเจ้าก็เชื่อมั่นจากประสบการณ์ของตัวข้าพเจ้าเอง และคนอื่นๆ อีกเป็นจำนวนมากว่า ความจริงเป็นเช่นนั้น การที่ข้าพเจ้าเกิดมาเป็นชาวฮินดู ทำให้ได้ทดลองฝึกปฏิบัติตามวิธีการต่างๆ ในศาสนานี้ ซึ่งทุกวิธีก็ล้วนแต่ให้ผลดีทั้งสิ้น เช่น การสวดมนต์ได้ช่วยให้ใจของข้าพเจ้าสงบลงมาก แต่ก็เป็นแค่ชั่วครั้งชั่วคราวเท่านั้น เพราะการสวดมนต์ไม่ได้ช่วยขุดถอนกิเลสที่ฝังรากลึกอยู่ในใจของข้าพเจ้าได้เลย นอกจากนี้ ข้าพเจ้ายังได้ลองใช้เชาวน์ปัญญาในการตรึกตรอง ซึ่งนั่นก็ช่วยชำระแค่ในส่วนที่เป็นเชาวน์ปัญญาของจิตเท่านั้น ขณะที่จิตส่วนอื่นๆ ไม่ได้รับผลดีอะไรเลย การใช้จินตนาการชักจูงจิตตัวเองก็เช่นกัน เป็นเสมือนการปิดคลุมส่วนผิวนอกของจิต ทำให้มีความรู้สึกสุขสงบชั่วครั้งชั่วคราว แต่แล้วก็เกิดความหงุดหงิด กระสับกระส่ายอีก เมื่อมีกิเลสผุดโผล่ขึ้นมาครอบงำจิตใจ

ในทำนองเดียวกัน ข้าพเจ้ายังได้เคยทดลองวิธีการท่องคำซ้ำๆ กันไปมาอย่างที่คนอื่นๆ กระทำกัน ซึ่งการทำเช่นนี้เป็นการสร้างพลังสั่นสะเทือน (Vibration) ให้เกิดขึ้น คำพูดทุกคำที่เราท่อง ไม่ว่าจะอยู่ภายในจิตหรือออกเสียง ล้วนแล้วแต่สร้างพลังสั่นสะเทือนให้เกิดขึ้นทั้งสิ้น และถ้าเราท่องมากๆ เข้า แรงสั่นสะเทือนที่ไม่เป็นธรรมชาติที่เราสร้างขึ้นมานี้ จะห้อมล้อมครอบคลุมเราไว้ จนกลายเป็นเกราะปิดกั้นเราจากพลังสั่นสะเทือนอื่นๆ ภายนอก ซึ่งนั่นก็เป็นการดีเหมือนกัน เพราะพลังสั่นสะเทือนภายนอกอาจเป็นสิ่งที่ไม่ดีงาม แต่ในเวลาเดียวกัน เกราะที่เราสร้างขึ้นนี้ก็จะปิดกั้นเราทำให้ไม่สามารถเจาะลึกเข้าไปรับรู้ถึงแรงสั่นสะเทือนตามธรรมชาติภายในตัวเราด้วย พลังสั่นสะเทือนตามธรรมชาตินี้ เป็นสิ่งสำคัญที่สุด เพราะเราต้องการที่จะเข้าใจและรู้สึกได้ว่ามีพลังสั่นสะเทือนชนิดใดเกิดขึ้นกับร่างกาย ในขณะที่เรากำลังมีอารณ์หลงใหล กลัว โกรธ เกลียด ไม่พอใจ หรือมีอัตตาเกิดขึ้น หากเราไม่สามารถรู้สึกถึงพลังสั่นสะเทือนที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ และฝึกปฏิบัติวิปัสสนาเพื่อให้สามารถเฝ้าดูแรงสั่นสะเทือนหรือความรู้สึกทางกายด้วยอุเบกขา คือไม่ทำปฏิกิริยาโต้ตอบ อันจะเป็นการไปเพิ่มพูนกิเลสให้มากขึ้น เราก็จะไม่อาจหลุดพ้นจากความชินเดิมๆ ได้ เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงพบว่ามีเพียงวิปัสสนาวิธีนี้เท่านั้น ที่สามารถเจาะลงไปถึงส่วนลึกภายในจิต ส่วนที่มีการติดต่ออยู่ตลอดเวลากับพลังสั่นสะเทือนตามธรรมชาติของร่างกาย ซึ่งก็คือพลังสั่นสะเทือนตามธรรมชาติของกิเลสที่ฝังลึกอยู่ภายในจิตนั่นเอง ด้วยเหตุนี้ ข้าพเจ้าจึงเชื่อมั่นว่าวิธีการนี้ ไม่ว่าจะเรียกว่าวิปัสสนาหรืออะไรก็ตาม เป็นวิธีการเดียวที่เจาะลึกลงไปถึงส่วนลึกที่สุดของจิต และสามารถชำระจิตให้บริสุทธิ์ได้ โดยการเฝ้าสังเกตเวทนาหรือความรู้สึกทางกายที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ และเรียนรู้ที่จะวางอุเบกขาต่อเวทนานั้นๆ

ถาม ขอความกรุณาท่านอาจารย์ช่วยเล่าให้ท่านผู้ฟังทราบถึงงานเผยแผ่ธรรมของท่านอาจารย์ด้วย

ตอบ ข้าพเจ้าได้เริ่มสอนวิปัสสนาที่ประเทศอินเดียตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๕๑๒ เมื่อแรกเริ่มก็มีความยากลำบากอยู่เหมือนกัน แต่พอมีคนมาปฏิบัติกันมากๆ เข้า ความลำบากเหล่านั้นก็หมดไป เพราะผู้ที่ได้เข้าปฏิบัติมาแล้วมักจะมาให้ความช่วยเหลือสนับสนุนในการฝึกอบรม จนสำเร็จลุล่วงไปได้ทุกหลักสูตร โดยมีจำนวนผู้เข้าปฏิบัติเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ทุกวันนี้ เมื่อคิดทบทวนกลับไปในเวลา ๒๖ ปีที่ผ่านมา ข้าพเจ้ารู้สึกพอใจที่การสอนวิปัสสนาสามารถช่วยผู้คนเป็นจำนวนมาก นอกจากนี้ยังมีการจัดตั้งศูนย์ปฏิบัติวิปัสสนา ซึ่งก็ได้ดำเนินการฝึกอบรมเป็นประจำให้คนต่างๆ มาเข้าปฏิบัติ เวลานี้เรามีศูนย์ปฏิบัติอยู่ ๔๐ แห่งทั่วโลก ในจำนวนนี้เป็นศูนย์ตั้งใหม่ ๑๖ ศูนย์ ซึ่งจะแล้วเสร็จภายใน ๑ ปี นอกนั้นเป็นศูนย์ที่เปิดสอนเป็นประจำอยู่แล้ว และมีผู้สมัครมาเข้าปฏิบัติเป็นจำนวนมาก ข้าพเจ้าได้รับการบอกเล่าว่า แต่ละปีมีผู้มาเข้ารับการฝึกอบรมในศูนย์ต่างๆ เหล่านี้รวมกันราวๆ ๓๐,๐๐๐ – ๓๕,๐๐๐ คน และทุกคนที่เข้าปฏิบัติต่างได้รับผลดีมากบ้างน้อยบ้าง ตามแต่ว่าจะฝึกปฏิบัติกันจริงจังสักแค่ไหน นั่นเป็นผลการดำเนินงานที่น่าพอใจ ข้าพเจ้ารู้สึกพอใจที่คนเป็นจำนวนมากจะได้หลุดพ้นจากความทุกข์ เพราะได้พบกับวิธีการปฏิบัติที่จะทำให้พ้นทุกข์

ถาม ท่านอาจารย์ประสบปัญหาอะไรบ้างในการเผยแผ่ธรรมะที่ประเทศอินเดีย

ตอบ ปัญหานั้นมีอยู่ทั่วไป ไม่เฉพาะที่ในประเทศอินเดียเท่านั้น แต่ที่อินเดียมีปัญหาอยู่ว่า คนอินเดียส่วนใหญ่มีความเชื่อผิดๆ ว่า พระพุทธเจ้าคือพระวิษณุอวตารลงมา ในเวลานี้ได้มีความพยายามที่จะตอกย้ำความเชื่อนี้มากยิ่งขึ้น ซึ่งเป็นการบิดเบือนข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ และไม่ถูกต้องตามคำสอนขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ข้าพเจ้าจึงจำเป็นต้องหาทางแก้ไขให้คนเหล่านั้นเข้าใจเสียใหม่อย่างถูกต้อง ด้วยการพิมพ์คำสอนของพระพุทธเจ้าออกเผยแพร่ โดยจะจัดพิมพ์คำสอนทั้งหลายที่อยู่ในพระไตรปิฎกภาษาบาลี อรรถกถา ฎีกา และอนุฎีกาออกเป็นตัวอักษรเทวนาครีที่ชาวอินเดียใช้กัน รวมแล้วประมาณ ๕ หมื่นหน้า ทั้งนี้เพราะเวลานี้ไม่มีพระไตรปิฎกเหลืออยู่ในประเทศอินเดียเลยแม้แต่หน้าเดียว เราจำเป็นต้องพิมพ์ขึ้น เพื่อให้ผู้ที่มาเข้าปฏิบัติได้ทราบคำสอนโดยตรงของพระพุทธองค์ ภาษาที่ทรงใช้คือ ภาษาบาลี เรามีโครงการที่จะแปลออกไปเป็นภาษาฮินดู ซึ่งเป็นภาษาที่ใช้กันในประเทศอินเดียปัจจุบันด้วย ทั้งนี้เพื่อชาวอินเดียจะได้เลิกเข้าใจผิดว่าพระพุทธเจ้าเป็นเทพองค์ใดองค์หนึ่งที่อวตารลงมา และเพื่อให้พวกเขาได้เข้าใจคำสอนของพระพุทธองค์ที่ทรงสอนว่า มนุษย์เป็นนายของตนเอง และมนุษย์จะต้องปฏิบัติเพื่อความหลุดพ้นของตนเอง ไม่มีใครที่จะช่วยใครให้หลุดพ้นได้ ซึ่งคำสอนนี้คนทั้งหลายจะเข้าใจได้ก็ต่อเมื่อปฏิบัติวิปัสสนา ส่วนผู้ที่ฝึกปฏิบัติวิปัสสนาแล้ว เมื่อได้มาศึกษาคำสอนโดยตรงเช่นนี้ จะช่วยให้เข้าใจซาบซึ้งยิ่งขึ้น ดังนั้นเวลานี้ เราจึงได้กำลังดำเนินโครงการใหญ่นี้อยู่ นั่นคือการจัดพิมพ์คัมภีร์พระพุทธศาสนาภาษาบาลีทั้งหมดเป็นตัวอักษรเทวนาครี เพื่อออกเผยแพร่ในประเทศอินเดีย

ถาม ท่านอาจารย์หมายความว่าจะพิมพ์คัมภีร์พระพุทธศาสนาภาษาบาลีทั้งหมดเป็นอักษรเทวนาครีหรือคะ ทำไมจึงต้องพิมพ์ทั้งหมด

ตอบ ถูกต้องแล้ว เราจะพิมพ์ทั้งหมด สำหรับพระไตรปิฎกนั้น เราพิมพ์ทั้งภาษาบาลีเดิม ตลอดจนอรรถกถา ฎีกา และอนุฎีกาด้วย ซึ่งเวลานี้ก็ได้เริ่มพิมพ์ไปแล้ว นอกจากนี้ ยังมีคัมภีร์อื่นๆ อีกมากที่เขียนเป็นภาษาบาลี เก็บรักษาอยู่ตามวัดต่างๆ ในประเทศพม่า และยังไม่เคยถูกนำมาพิมพ์เลย เพราะส่วนใหญ่เป็นคัมภีร์ที่จารึกลงในใบลาน เรากำลังรวบรวมมาพิมพ์เพราะว่าจะเป็นประโยชน์สำหรับผู้ที่ต้องการศึกษามาก เราได้ทราบว่ายังมีฎีกาและอนุฎีกาอีกเป็นจำนวนมากที่บันทึกด้วยอักษรพม่า ซึ่งเราจะนำมาพิมพ์เผยแพร่ไม่เฉพาะแต่เพียงอักษรเทวนาครีเท่านั้น แต่จะพิมพ์เป็นอักษรโรมัน อักษรไทย อักษรสิงหลหรือแม้แต่ภาษาอื่นๆ ถ้าหากมีผู้สนใจ ทั้งนี้เพื่อประโยชน์ของผู้ที่สนใจในพระพุทธศาสนาทั่วโลก ไม่เฉพาะแต่ในประเทศอินเดียเท่านั้น

*(จากธรรมกมลาสาร ฉบับก.ค.-ก.ย. ๒๕๓๘) *