ลูกๆ ทางธรรมที่รักทั้งชายและหญิงทั้งหลาย

เย็นนี้ข้าพเจ้าใคร่ขอพูดถึงเรื่องการรับใช้ธรรมะในระหว่างการอบรม การแบ่งแยกเขตชายหญิง และการใช้จ่ายเงินที่ได้รับบริจาคมาสักเล็กน้อย

วันนี้ก่อนที่จะมาพบกับพวกท่าน ข้าพเจ้าได้อ่านข้อปฏิบัติสำหรับธรรมบริกรอีกครั้ง นับเป็นข้อความที่งดงาม เปี่ยมด้วยธรรมะ พวกท่านทุกคนก็คงจะได้เคยอ่านข้อปฏิบัตินี้มาแล้ว จึงไม่จำเป็นที่ข้าพเจ้าจะต้องกล่าวซ้ำอีก แต่ถ้าเอกสารดังกล่าวถูกทิ้งอยู่ในสำนักงานของศูนย์ฯ เฉยๆ โดยที่พวกท่านไม่ปฏิบัติตามคำแนะนำเหล่านั้น ก็ย่อมจะไม่เกิดประโยชน์ใดๆ ท่านต้องปฏิบัติตามกฎระเบียบนี้

ขณะนี้ท่านได้มาอยู่บนผืนแผ่นดินธรรมก็เพื่อประโยชน์ของตัวท่านเอง ถึงแม้ว่าท่านจะกำลังรับใช้ผู้อื่น แต่ก็เป็นการทำเพื่อประโยชน์ของตัวท่านเอง ข้าพเจ้าอยากให้ผู้ปฏิบัติวิปัสสนาทุกๆ คนเห็นแก่ตนเอง นี่คือคำสอนของพระพุทธเจ้า จงเห็นแก่ประโยชน์ตน แต่ท่านก็ต้องเข้าใจว่าการเห็นแต่ประโยชน์ส่วนตนที่แท้จริงนั้นอยู่ตรงไหน มโนกรรมคือการกระทำที่แท้จริง หาใช่กายกรรมหรือวจีกรรมไม่ นี่เป็นสิ่งที่ท่านได้เรียนรู้จากธรรมะ หากมโนกรรมของท่านเป็นอกุศลเสียแล้ว ท่านก็จะทำร้ายตัวเอง ถึงแม้จะดูเหมือนว่าท่านกำลังให้ความช่วยเหลือมากมายแก่ผู้เข้าอบรมอยู่ก็ตาม

การรับใช้ธรรมะนั้นมีสองลักษณะด้วยกัน ลักษณะแรกเป็นงานที่ท่านไม่ต้องเข้าไปเกี่ยวข้องกับผู้ปฏิบัติ เช่น ท่านอาจจะรดน้ำต้นไม้ ทำความสะอาดอาคารหรือห้องน้ำ ส่วนงานในลักษณะที่สองนั้น ต้องติดต่อเกี่ยวข้องกับผู้เข้าอบรมโดยตรง แต่ไม่ว่าการรับใช้ธรรมะของท่านจะต้องติดต่อเกี่ยวข้องกับผู้เข้าอบรมหรือไม่ ท่านก็ควรจะได้รับประโยชน์สูงสุดจากการมาอยู่ที่นี่

ขณะที่ท่านให้บริการในลักษณะที่ไม่ต้องเข้าไปข้องเกี่ยวกับผู้ปฏิบัติ ขอให้เฝ้าสังเกตดูว่าตัวท่านเองมีความยินดีเบิกบานอย่างไร ระหว่างที่ท่านกำลังเก็บกวาดหรือทำความสะอาดอยู่นั้น ท่านควรจะมีความปลาบปลื้มใจว่า “ความประทับใจแรกของผู้ปฏิบัติใหม่ที่เข้ามาในศูนย์ฯ นั้นเป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่ง การรับใช้ของฉันจะเป็นประโยชน์แก่ผู้คนจำนวนมากที่มาเยือน!”

เวลาที่ท่านรดน้ำต้นไม้ ก็ควรจะมีแต่ความยินดีเบิกบาน รู้สึกผูกพันใกล้ชิดกับต้นไม้ทุกต้น และในขณะที่ท่านดูแลต้นไม้ด้วยความรักอยู่นั้น ท่านก็จะเริ่มสัมผัสได้ว่า ต้นไม้สร้างกระแสแห่งความรักความเมตตาและกระแสแห่งธรรมะออกมาได้อย่างไร งานของท่านจะไม่มีคุณค่าอะไรเลย หากขาดความยินดีเบิกบานในขณะที่กำลังทำงาน ถ้าท่านคิดว่า “ฉันต้องการจะมาเข้าปฏิบัติติดๆ กัน แต่ฝ่ายจัดการไม่ยอม แล้วนี่ตัวฉันเองก็ไม่มีเงินพอที่จะไปพักตามโรงแรม ฉะนั้น ก็น่าจะอยู่ที่นี่เสีย แล้วจำใจกล้ำกลืนรับใช้ธรรมะไปอย่างนั้นๆ” ท่านก็จะทำลายบรรยากาศของผืนแผ่นดินธรรมนี้ไปพร้อมๆ กับทำร้ายตัวเองด้วย

ถ้าการรับใช้ของท่านต้องเกี่ยวข้องกับผู้ปฏิบัติโดยตรง ท่านก็จะต้องคอยเฝ้าสังเกตตัวเองว่า “การรับใช้ธรรมะนี้เป็นการทำร้ายตัวฉัน หรือเป็นการช่วยตัวฉันเอง” จงเห็นแก่ประโยชน์ของตัวท่านเอง บางครั้งในระหว่างชั่วโมงปฏิบัติรวม ข้าพเจ้าได้เห็นผู้ปฏิบัติใหม่ลุกออกจากห้องไป ซึ่งอาจจะด้วยความไม่เข้าใจหรือเพราะมีเหตุจำเป็นจริงๆ แต่แล้วข้าพเจ้าก็ต้องรู้สึกเศร้าใจที่เห็นธรรมบริกรหน้านิ่วคิ้วขมวดวิ่งตามผู้ปฏิบัติคนนั้นไป เขาจะทำอย่างไรตอนที่อยู่ข้างนอกนั่น ข้าพเจ้าทราบดีว่าเขาจะต้องพูดกับผู้ปฏิบัติด้วยอารมณ์ที่ขุ่นมัว ถ้าผู้รับใช้ธรรมะได้แต่ทำหน้านิ่วคิ้วขมวดแล้ว จะเป็นการรับใช้ธรรมะแบบไหนกัน ท่านไม่อาจช่วยผู้อื่นได้ในขณะที่มีความรู้สึกขุ่นมัว แม้ผู้ปฏิบัติคนนั้นจะตั้งใจทำผิดกฎ ไม่เคารพระเบียบวินัยของศูนย์ฯ แต่หน้านิ่วคิ้วขมวดของท่านจะช่วยอะไรได้ ท่านต้องมีสีหน้ายิ้มแย้มและมีความเมตตาต่อเขา ท่านมาที่นี่ก็เพื่อรับใช้เขา หากท่านไม่เข้าใจประเด็นนี้แล้ว การให้บริการของท่านก็ย่อมไม่ใช่การรับใช้ธรรมะ

ข้าพเจ้าได้รับจดหมายจากผู้ที่มาปฏิบัติที่ธรรมคีรี เขียนบอกว่า พวกเขารู้สึกประทับใจธรรมบริกรมาก หลายๆ คนทำงานด้วยความเบิกบาน มีเมตตากรุณา แต่ขณะเดียวกันข้าพเจ้าก็ได้รับจดหมายติเตียนว่า “นี่คือแบบอย่างของธรรมะหรือ ธรรมบริกรที่ผมเจอนั้น มีแต่อารมณ์ขุ่นมัว ไม่มีเมตตาเลยสักนิด จนทำให้ผมรู้สึกว่าบรรยากาศทั้งหมดนั้นเต็มไปด้วยความขุ่นมัว” ถ้าธรรมบริกรเกิดความรู้สึกที่ไม่ดีต่อผู้ปฏิบัติ ผู้ปฏิบัติก็จะรู้สึกได้จากบรรยากาศโดยรอบ ความผิดพลาดซึ่งอาจเกิดจากความกระตือรือร้นที่จะรับใช้ธรรมะทำให้ท่านสร้างอุปสรรคขวางกั้นไม่ให้ผู้ปฏิบัติเจริญงอกงามในธรรม เขาจะไม่กลับมาปฏิบัติที่ศูนย์ฯ อีกเลย ทั้งยังจะขัดขวางผู้อื่นที่อาจต้องการมาเข้าปฏิบัติ โดยบอกว่า “ผู้คนในศูนย์ฯ นั้นน่ะ ดีแต่พูดคุยเรื่องธรรมะ แต่ไม่ได้เอาไปปฏิบัติเลย”

ถ้าท่านมีท่าทีที่หยาบกระด้าง ปราศจากความรักความเมตตา หรือความเห็นอกเห็นใจต่อผู้ปฏิบัติแล้ว ไม่ว่าท่านจะทำงานหนักเพียงใด ก็เท่ากับท่านไม่ได้รับใช้พวกเขาเลย ตรงกันข้าม ท่านควรจะคิดว่า “การรับใช้ธรรมะของฉัน ทำให้ฉันสามารถให้กำลังใจแก่ผู้ปฏิบัติที่ต้องเผชิญกับความยากลำบาก เหมือนที่ฉันเคยเผชิญในตอนที่มาเข้าปฏิบัติใหม่ๆ” ไม่ใช่ว่าท่านจะปล่อยปละละเลยเมื่อมีผู้ปฏิบัติฝ่าฝืนระเบียบ แต่ท่านต้องเข้าหาพวกเขาด้วยความเมตตา หากท่านรับใช้ธรรมะได้เช่นนี้แล้ว ท่านก็จะรับใช้ไม่ใช่แต่เฉพาะผู้เข้าอบรม หากยังรับใช้ตัวเองด้วย

มีผู้ปฏิบัติชาวตะวันตกจำนวนมากมารับใช้ธรรมะที่ธรรมคีรี ซึ่งเป็นศูนย์ฯ ที่มีชาวอินเดียมาเข้ารับการอบรมเป็นจำนวนมาก แม้จะมีความยากลำบากในการสื่อสาร เพราะธรรมบริกรไม่รู้ภาษาถิ่น แต่ข้าพเจ้าก็พยายามบอกอยู่เสมอว่า “ภาษาธรรมะนั้นเป็นภาษาที่ทุกคนเข้าใจได้ ไม่จำเป็นต้องพูดอะไรเลย” ถ้ามีผู้ปฏิบัติชาวอินเดียทำผิดกฎระเบียบ ก็เพียงแต่เดินเข้าไปหาพร้อมรอยยิ้ม และพนมมือไหว้ตามธรรมเนียมทักทายของชาวอินเดีย แล้วผู้ปฏิบัติคนนั้นก็จะเข้าใจได้เอง โดยที่ท่านไม่ต้องปริปากสักคำ การพูดพร่ำยาวเหยียด ทำหน้านิ่วคิ้วขมวด จะไม่ช่วยให้สถานการณ์ดีขึ้นได้เลย

คราวนี้ข้าพเจ้าจะขอพูดถึงเรื่องการแบ่งเขตชายหญิงสักเล็กน้อย ข้าพเจ้าทราบว่าผู้ปฏิบัติชาว ตะวันตกส่วนใหญ่มาจากวัฒนธรรมที่ไม่มีการแบ่งแยกชายหญิง จึงไม่อาจเข้าใจได้ว่าเรื่องนี้มีความจำเป็นเช่นไร แต่พระพุทธองค์ทรงให้ความสำคัญกับเรื่องนี้เป็นพิเศษ ถือเป็นส่วนหนึ่งในพระธรรมคำสอน เราได้พบเจอกับเหตุการณ์ที่มาร (หมายถึงพลังอำนาจที่คอยขัดขวางการหลุดพ้น) ก่อเรื่องยุ่งยากนี้ให้แก่ผู้ปฏิบัติ ซึ่งมิใช่มีเพียงหนึ่งหรือสองราย หากแต่มีนับร้อยๆ รายเลยทีเดียว ศัตรูตัวฉกาจที่สุดของท่านคือกามราคะ ปกติแล้วผู้ปฏิบัติวิปัสสนาจะสามารถขจัดกิเลสอื่นๆ ออกไปได้ทีละตัวโดยไม่ยากลำบากนัก แต่สำหรับกามราคะนั้นเป็นกิเลสที่ฝังรากลึกมากจนยากที่จะขุดรากถอนโคนได้ง่ายๆ

มีอันตรายสองอย่างที่อาจเกิดขึ้น อย่างแรกคือ มารอาจจะไปกระตุ้นเชื้อของกามราคะในตัวท่านให้กระพือขึ้น ท่านอาจพูดคุยกับเพศตรงข้ามโดยไม่มีเจตนาอกุศล แต่เมื่อท่านได้เริ่มพูดคุย เข้าไปใกล้อีกฝ่ายมากขึ้นๆ ความใกล้ชิดนี้อาจไปกระตุ้นกามราคะขึ้นได้ ที่นี่ก็เปรียบเสมือนโรงพยาบาลที่กำลังมีการผ่าตัดจิตในระดับลึก ซึ่งการผ่าตัดนี้อาจไปกวนให้สังขารของกามราคะผุดโผล่ขึ้นมา เมื่อท่านพูดคุยและยืนอยู่ใกล้ๆ กับเพศตรงข้าม สังขารนี้อาจมีอำนาจครอบงำท่าน จนทำให้ท่านก่อเรื่องผิดพลาดขึ้นได้ ซึ่งจะเป็นอันตรายทั้งต่อตัวท่านเองและอีกฝ่ายหนึ่งด้วย

ยังมีอันตรายอีกอย่าง โดยเฉพาะสำหรับผู้ปฏิบัติชาวตะวันตกที่อยู่ในศูนย์ฯ ที่อินเดีย มีภาษิตซึ่งกล่าวเอาไว้ดีมากว่า “เข้าเมืองตาหลิ่ว ให้หลิ่วตาตาม” เมื่อท่านมาอยู่ในประเทศนี้ ก็จงลืมสิ่งที่ได้ประพฤติปฏิบัติในประเทศของท่านเสีย และขอให้เข้าใจว่า ท่านกำลังอยู่ในสังคมที่มีมุมมองทัศนคติต่างไปจากโลกตะวันตกอย่างสิ้นเชิง น่าเสียดายว่าผู้ที่เรียกตัวเองเป็นครูอาจารย์จากประเทศอินเดีย ได้สอนแต่สิ่งที่เป็นเปลือกกระพี้ในประเทศตะวันตก แล้วบอกว่านี่คือวิปัสสนา ด้วยเหตุนี้ จึงทำให้ชาวอินเดียจำนวนมากรู้สึกคลางแคลงใจในผู้ปฏิบัติชาวตะวันตก รวมไปถึงครูผู้สอนด้วย พวกเขาสงสัยว่าศูนย์วิปัสสนาคงจะเป็นสถานที่มั่วสุมทางเพศ ถ้าชาวอินเดียได้เห็นคู่สามีภรรยาชาวตะวันตกในลักษณะอาการใกล้ชิดสนิทสนม ขณะที่นั่ง นอน หรือเดินด้วยกันในสถานที่ปฏิบัติธรรมแห่งนี้แล้ว พวกเขาย่อมต้องเกิดความรู้สึกเคลือบแคลงเป็นแน่ ท่านไม่เข้าใจหรอกว่า ท่านคือผู้ที่กำลังขัดขวางไม่ให้ธรรมะเบ่งบานในดินแดนแห่งนี้

เป็นไปได้ที่ทั้งชายหญิงชาวตะวันตกจะเดินด้วยกัน โดยไม่มีเรื่องของกามราคะอยู่ในใจ พวกเขาอาจเดินโอบกันไปด้วยซ้ำ แต่ถ้าผู้คนในโลกตะวันออกเห็นภาพนี้เข้า ก็อาจเร้าอารมณ์ด้านกามราคะของเขาขึ้นมา เพราะที่นี่ไม่มีใครประพฤติเช่นนี้ แม้แต่คู่สามีภรรยาก็ไม่ทำเช่นนี้ในที่สาธารณะ ท่านจึงกลายเป็นผู้ที่บ่มเพาะเชื้อมารให้แก่ผู้ปฏิบัติชาวอินเดีย และได้เริ่มทำร้ายพวกเขาด้วย

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตระหนักถึงเรื่องนี้ เมื่อท่านเข้ามาในดินแดนธรรมะ ก็ต้องรู้จักที่จะใช้ชีวิตอยู่เยี่ยงพระภิกษุหรือภิกษุณี จงระมัดระวังให้มาก การแบ่งแยกเขตชายหญิงจะช่วยให้ท่านขจัดกามราคะที่อยู่ในระดับลึกที่สุด ทั้งยังเอื้อไม่ให้เกิดกามราคะขึ้นได้ง่ายๆ อีกด้วย

แม้กฎข้อนี้จะดูไม่ค่อยถูกใจนัก แต่ก็เป็นไปเพื่อประโยชน์ของตัวท่านเอง เวลาที่ท่านไปโรงพยาบาล ท่านจำต้องปฏิบัติตามกฎของโรงพยาบาล ไม่ว่าท่านจะชอบหรือไม่ก็ตาม เพราะกฎเหล่านั้นเป็นไปเพื่อประโยชน์ของตัวท่านเอง ในทำนองเดียวกัน เมื่อท่านเข้ามายังโรงพยาบาลแห่งนี้ โรงพยาบาลธรรมะ ท่านก็ต้องปฏิบัติตามกฎระเบียบต่างๆ ของที่นี่ ขอให้ท่านปฏิบัติตามอย่างเต็มใจ ไม่ใช่ด้วยความหงุดหงิดคับข้อง กฎระเบียบมีไว้เพื่อประโยชน์ของตัวท่านเอง และของทุกๆ คนที่เข้ามาในสถานที่แห่งนี้

ทีนี้ข้าพเจ้าจะขอพูดถึงเรื่องการใช้จ่ายเงินที่ได้รับบริจาคมาอีกสักหน่อย ถ้าในระหว่างที่รับใช้ธรรมะ ธรรมบริกรได้ใช้จ่ายเงินบริจาคไปอย่างสูญเปล่าแม้เพียงสตางค์แดงเดียว ก็เท่ากับเขาไม่ได้รับใช้ธรรมะอย่างแท้จริงเลย คนเรานั้นต้องทำงานหนักกว่าจะหาเงินมาได้โดยสุจริต จึงเป็นการยากที่พวกเขาจะยอมสละให้ง่ายๆ ฉะนั้น เงินบริจาคทุกบาททุกสตางค์ที่ได้รับมา จึงต้องใช้จ่ายอย่างเหมาะสมด้วยความระมัดระวัง ธรรม บริกรจะต้องไม่ใช้เงินบริจาคไปอย่างสุรุ่ยสุร่ายแม้เพียงสตางค์แดงเดียว

ในสมัยพุทธกาล ได้มีพระมหากษัตริย์ผู้มั่งคั่งพระองค์หนึ่ง ทรงถวายผ้าไตรจีวร 500 ชุดแก่เหล่าพระภิกษุสงฆ์ แม้ผ้าไตรจีวรเหล่านี้จะมีราคาน้อยนิดสำหรับพระองค์ แต่กระนั้นก็ยังทรงอดห่วงไม่ได้ พระองค์จึงได้ตรัสถามพระอานนท์ องค์อุปัฏฐากของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า “ท่านจะนำจีวรใหม่ 500 ชุดที่ข้าพเจ้าถวายแก่พระสงฆ์ไปทำอะไร”

“เราจะนำไปเก็บไว้” พระอานนท์ตอบ

“เพราะเหตุใด”

“เราจะมอบจีวรผืนใหม่ให้แก่พระภิกษุ ก็ต่อเมื่อเราเห็นว่าจีวรของพระภิกษุรูปนั้นขาดแล้วเท่านั้น นี่เป็นวิธีที่เราใช้ทานที่ได้รับมา”

“แล้วท่านจะจัดการอย่างไรกับจีวรที่เก่าและขาดนั้นเล่า” พระเจ้าแผ่นดินตรัสถามต่อ

“เราก็จะนำจีวรผืนเก่านั้นมาตัดทำเป็นผ้าปูนอน”

“ดีจริง แต่ถ้าผ้าปูนอนนั้นขาด ท่านจะทำอย่างไร”

“เราก็จะนำมาตัดเป็นชิ้นๆและใช้เป็นผ้าเช็ดตัว” พระอานนท์ตอบ

“ดีจริงๆ แต่ถ้าผ้าเหล่านั้นขาด แล้วท่านจะนำไปทำอะไร”

“เราก็จะนำมาตัดเป็นชิ้นเล็กๆ ใช้เป็นผ้าเช็ดมือ”

“แล้วถ้าผ้าเหล่านั้นขาดอีก ท่านจะนำไปทำอะไร”

“เราก็จะนำเศษผ้าเหล่านั้นมาเย็บปะกัน เป็นผ้าเช็ดเท้าให้แก่ผู้ที่ย่ำโคลนมา”

“วิเศษแท้ๆ และถ้าเศษผ้าเหล่านั้นขาดรุ่ย ท่านจะทำอย่างไรต่อไป”

“เราก็จะเอาไปตีให้เปื่อยยุ่ยและนำไปใช้ประโยชน์ต่อ”

“วิเศษแท้ๆ”

นี่คือแนวทางของพระพุทธองค์ ผู้ที่บริจาคย่อมปรารถนาที่จะให้ทานของตนได้รับการใช้สอยไปในทางที่ถูกที่ควร ถ้าหากพวกเขามาที่นี่ แล้วพบว่าเราใช้สอยสิ่งต่างๆ อย่างสุรุ่ยสุร่าย พวกเขาก็จะคิดว่าผู้คนที่นี่ไม่ใส่ใจกับทานที่ได้รับบริจาคมา แล้วจะไม่บริจาคอะไรให้อีก หากมีเรื่องเช่นนี้เกิดขึ้น นั่นเท่ากับว่าท่านไม่ได้ช่วยผู้บริจาคคนก่อนๆ และผู้ปฏิบัติใหม่เลย เราต้องใช้เงินทุกบาททุกสตางค์อย่างเหมาะสม

ขอให้ท่านจงจดจำทั้งสามเรื่องนี้ไว้ นั่นคือ การรับใช้ของท่านต้องเป็นการรับใช้ธรรมะที่ก่อให้เกิดประโยชน์แก่ตัวท่านจริงๆ ต้องเคร่งครัดเรื่องการแบ่งแยกเขตชายหญิง ซึ่งก็เป็นไปเพื่อประโยชน์ของตัวท่านเอง และสุดท้าย ขอให้ใช้ประโยชน์จากทานที่ได้รับบริจาคมาอย่างคุ้มค่าที่สุด นี่ก็เพื่อประโยชน์ของตัวท่านเองอีกเช่นกัน

หากท่านทำงานเพื่อประโยชน์ของตนเอง ท่านก็จะพบว่าท่านได้กำลังเริ่มต้นช่วยเหลือผู้อื่นไปในตัวด้วยเช่นกัน ธรรมะนั้นเป็นไปเพื่อความผาสุก เพื่อประโยชน์ เพื่อความหลุดพ้น ทั้งแก่ตนเองและแก่ผู้อื่น

ขอให้ท่านทั้งหลายจงใช้ประโยชน์จากธรรมะอย่างดีที่สุดในขณะที่อยู่ที่นี่ ถ้าหากการรับใช้ของท่านดีอยู่แล้ว ก็จงทำต่อไป และปรับปรุงให้ดียิ่งๆ ขึ้นเท่าที่จะทำได้ แต่ถ้าหากท่านยังไม่รู้ว่าจะรับใช้ธรรมะให้ดีได้อย่างไร ก็ขอให้เรียนรู้เสียตั้งแต่บัดนี้ รับใช้ธรรมะให้ดีและสั่งสมบุญกุศลไว้ จงชำระจิตให้บริสุทธิ์ จงพัฒนาบารมีต่างๆ ของตัวท่านเอง และหลุดพ้นจากความทุกข์ทั้งปวง ❖

ภวตุ สัพพะ มังคลัง

ที่มา :  หนังสือเพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชน โดย ท่านอาจารย์โกเอ็นก้า

รวมปาฐกถาและวิสัชนาปัญหาธรรมระหว่างปี พ.ศ. 2526 – 2543