ถาม ว่ากันว่า “อาตมันไม่มีวันตาย” ถ้าเช่นนั้นแล้ว มันจะเป็นอย่างไรหลังจากนิพพาน ถ้ามันหายไป ก็แสดงว่าความเชื่อที่ว่าอาตมันไม่มีวันตายนั้นผิด ขอให้ท่านช่วยไขความกระจ่างด้วยครับ

ท่านอาจารย์ ความเชื่อที่ว่าอาตมันคงอยู่ชั่วนิรันดร์นั้นเป็นความเชื่อในเชิงปรัชญา ก่อนอื่นคนๆ นั้นต้องเชื่อว่ามีอาตมันหรือวิญญาณอยู่ จากนั้นก็ต้องเชื่อว่ามันเป็นอมตะ ความเชื่อทั้งสองนี้เกี่ยวพันกันอย่างมาก ถ้าอาตมันหรือวิญญาณเป็นสิ่งไม่เที่ยง มันก็ไม่มีประโยชน์อะไรกับฉัน ฉันยอมรับอาตมันเพราะมีคนบอกว่ามันจีรังยั่งยืน และฉันก็เข้าใจว่ามันคือ “ตัวฉัน” นั่นเอง ถ้ามีคนมากระซิบข้างหูฉันว่า “ดูสิ ทุกสิ่งทุกอย่างในโลกนี้ล้วนไม่จีรังยั่งยืน มีแต่เธอเท่านั้นที่เที่ยงแท้ถาวร เธอจะคงอยู่ตลอดไป” ฉันก็ย่อมจะเคลิบเคลิ้มไปกับความเชื่อนี้ “วิเศษจริงๆ ตัวฉันจะยังคงอยู่ ทุกสิ่งทุกอย่าง ทั้งร่างกาย จิตใจ และจักรวาลต้องดับสลาย มีแต่ตัวฉันเท่านั้นที่จะยังคงอยู่”

ความเชื่อนี้จะเพิ่มพูนความยึดมั่นถือมั่น อย่างแรงกล้าจนพัฒนาไปสู่ “ตัวฉัน” โดยมีอวิชชาหรือความไม่รู้เป็นตัวสนับสนุน มีเหตุผลที่อยู่เบื้องหลังที่มาของความเชื่อในเชิงปรัชญาเหล่านี้ แต่เราไม่ได้มีหน้าที่ที่จะบอกว่า “ไม่ใช่ นี่เป็นความเชื่อที่ผิด” หรือมาอธิบายเหตุผล ถกเถียงกัน เพราะมันไม่มีประโยชน์อะไร อีกทั้งยังไม่ใช่เรื่องที่จะไปยืนยันความเชื่อดังกล่าว

เอาล่ะ ถ้าตัดประเด็นนี้ออกไป สมมติเราเชื่อว่าวิญญาณเป็นอมตะ ข้าพเจ้าก็จะขอตรวจสอบความเชื่อนี้ดู เพราะวิปัสสนาคือการตรวจสอบความจริงที่อยู่ภายในขอบเขตของร่างกาย สิ่งแรกที่ท่านจะได้พบก็คือ โครงสร้างของร่างกาย การปฏิบัติวิปัสสนาจะช่วยให้ท่านค่อยๆ เคลื่อนจากความหยาบไปสู่ความละเอียด จนถึงละเอียดที่สุด แล้วท่านก็จะมาถึงขั้นที่เริ่มได้พบกับอนุปรมาณูเล็กๆ ที่มีแต่การเกิดดับ ซึ่งจะทำให้ท่านตระหนักได้ว่า “นี่ไม่ใช่อาตมัน เพราะอาตมันเป็นอมตะ เที่ยงแท้ แต่นี่เป็นสิ่งที่แปรปรวนไม่เที่ยงแท้”

ในทำนองเดียวกัน ถ้าท่านเฝ้าสังเกตโครงสร้างทั้งหมดของจิตไปเรื่อยๆ จากหยาบ ไปละเอียด จนถึงละเอียดที่สุด ก็จะพบว่าโครงสร้างของจิตเป็นเพียงกระแสสั่นสะเทือนที่เกิดขึ้นแล้วดับไปเช่นกัน ประสบการณ์ดังกล่าวช่วยให้ท่านสำรวจดุจดั่งนักวิทยาศาสตร์ ได้ว่าความจริงเป็นเช่นไร เมื่อท่านไปถึงขั้นที่ปรากฏการณ์ทั้งหมดของกายและจิตมีแต่การเกิดดับ โดยที่ความไม่บริสุทธิ์ทั้งหลายได้ถูกขจัดออกไปในกระบวนการนี้แล้ว ท่านก็จะได้พบกับสภาวะที่อยู่เหนือขอบเขตของนามรูปที่เรียกว่านิพพาน อันเป็นสภาวะที่ปราศจากการเกิดดับ ท่านอาจเคยบอกว่ามันเป็นอมตะ เป็นนิรันดร์ แต่เมื่อท่านได้เข้าถึงสภาวะนี้แล้ว จะไม่มี “ตัวฉัน” อีกต่อไป ท่านต้องประสบกับสภาวะดังกล่าวด้วยตนเอง มิฉะนั้นแล้วมันก็จะเป็นเพียงความเชื่อทางปรัชญาเท่านั้น

จงยอมรับความจริงที่ท่านได้ประสบด้วยตนเองภายในขอบเขตของร่างกายเท่านั้นและปฏิบัติต่อไปเรื่อยๆ แล้วท่านก็จะได้รับคำตอบ วิปัสสนาจะช่วยไขคำตอบนี้ให้เอง

ที่มา : หนังสือเพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชน โดย ท่านอาจารย์โกเอ็นก้า

รวมปาฐกถาและวิสัชนาปัญหาธรรมระหว่างปี พ.ศ. 2526 – 2543