ถาม ท่านรามณะ มหาฤษีพูดถึงความเชื่อที่ว่า ความตื่นรู้ไม่มีตัว “ผู้รู้” ผมจึงมีข้อสงสัยเกี่ยวกับสิ่งที่เรียกว่าผู้รู้ คือมีบ้างไหมที่ความพยายามในการปฏิบัติไม่ได้นำไปสู่อุเบกขา ผมรู้สึกว่าบางครั้งผมก็มีความอยากที่จะไม่อยาก หรือผมแสวงหาที่จะไม่แสวงหา ผมปรารถนาที่จะตื่นรู้มากกว่าที่จะแสวงหา ยิ่งผมแสวงหาเท่าไร ก็ดูเหมือนจะถอยห่างไป จากจุดหมายปลายทางมากขึ้นทุกที

ท่านอาจารย์ สิ่งที่ท่านรามณะ มหาฤษีพูดนั้นถูกต้อง แต่สำหรับในขั้นที่สูงขึ้นไป ผู้ที่เพิ่งก้าวเดินไปบนเส้นทางนี้จะต้องปฏิบัติตามคำสอนที่ได้รับ จนกว่าจะพัฒนาไปถึงขั้นที่ปราศจาก “ตัวฉัน” (อนัตตา) และเมื่อใดที่ปราศจากตัวฉัน ก็ย่อมจะไม่มีผู้กระทำ แต่ถ้าเราบอกว่าไม่มี “ตัวฉัน” เสียตั้งแต่ตอนแรก ท่านก็อาจจะสับสนและคิดว่าไม่จำเป็นต้องปฏิบัติ ท่านจึงต้องเข้าใจก่อนว่า “ท่านต้องก้าวเดินไปบนหนทางนี้ทีละก้าว”

เมื่อถึงเวลา ท่านก็จะเข้าใจว่า “หนทางนั้นมีอยู่ แต่ไม่มีตัวตนของผู้ที่เดินทาง มีแต่เพียงขั้นตอนที่ใช้เดินไปบนหนทางเท่านั้น” ความเข้าใจดังนี้จะต้องเกิดขึ้นเอง แต่ถ้าท่านยังรู้สึกเป็นตัวตนอยู่ แล้วพยายามจะฝืนความรู้สึกว่า ไม่มี “ตัวฉัน” ทั้งๆ ที่มันยังมี ก็จะไม่ช่วยให้ท่านเข้าใจได้

นี่จึงเป็นเหตุผลที่พระพุทธองค์ทรงสอนให้เริ่มต้นการปฏิบัติด้วยอนิจจังก่อน เมื่อท่านตั้งมั่นอยู่ในอนิจจังแล้ว ทุกขังก็จะค่อยๆ ประจักษ์แก่ท่านเอง ท่านจะเข้าใจว่า แม้แต่ความรู้สึกที่น่าพอใจก็ไม่อาจจะคงอยู่ได้ตลอดไป หากไปหลงยึดมั่นกับมันเข้า ก็มีแต่จะทำให้เป็นทุกข์ ฉะนั้น แม้แต่ในความรู้สึกที่น่าพอใจที่สุดก็ยังแฝงไว้ด้วยความทุกข์ ความเข้าใจในทุกขังจะชัดเจนขึ้นเรื่อยๆ เมื่อท่านตั้งมั่นอยู่ในอนิจจัง

เมื่อท่านตั้งมั่นอยู่ในอนิจจังและทุกขังแล้ว ก็จะเกิดขั้นที่สามคือความเข้าใจในอนัตตาตามมา ท่านจะรู้สึกเองว่า “ปรากฏการณ์นี้คืออะไรกัน ‘ตัวฉัน’ อยู่ที่ไหน สิ่งต่างๆ เพียงแต่เกิดขึ้น และก็เป็นเพียงกระแสของนามรูปที่มาเชื่อมโยงสัมพันธ์กันเท่านั้นเอง” ต่อเมื่อท่านได้ประจักษ์ด้วยตนเองว่า “ตัวฉัน” ดับสลายไปแล้วเท่านั้น มันจึงจะช่วยการปฏิบัติของท่าน การสร้างมโนคติของอนัตตาขึ้นมาเองไม่ช่วยอะไรได้ นี่คือเหตุผลที่พระพุทธองค์ไม่ทรงแนะนำให้เราเริ่มต้นด้วย อนัตตา จงเริ่มต้นด้วยอนิจจัง แล้วทุกขัง และอนัตตาก็จะตามมาเอง

ที่ท่านรามณะ มหาฤษีพูดถึงเรื่องไม่มีตัวผู้กระทำนั้น ท่านหมายถึงอนัตตา ซึ่งเป็นขั้นที่สามหรือขึ้นสุดท้าย ตัวท่านคงได้บรรลุถึงขั้นนี้แล้ว จึงได้พูดเรื่องนี้กับผู้ที่ท่านคิดว่าก้าวหน้า แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าให้ผู้ที่เพิ่งเริ่มต้น ปฏิบัติแบบนั้น

ที่มา : หนังสือเพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชน โดย ท่านอาจารย์โกเอ็นก้า

รวมปาฐกถาและวิสัชนาปัญหาธรรมระหว่างปี พ.ศ. 2526 – 2543