ผู้เผยแผ่ธรรมและผู้รับใช้ธรรมะทั้งหลาย

ท่านทั้งหลายจากทั่วโลกได้มารวมกันที่นี่ ก็เพื่อทำความเข้าใจให้ยิ่งๆ ขึ้นไปว่า จะเผยแผ่ธรรมะอย่างไร เพื่อให้ผู้คนจำนวนมากขึ้นๆ ได้เข้ามาสัมผัสและได้รับประโยชน์จากธรรมะ ไม่ว่าท่านจะปรึกษาหารือหรือวางแผนใดๆ ในวันต่อๆ ไปหลังจากนี้ ก็ขอให้ระลึกถึงพระธรรมคำสอนที่พระบรมศาสดาได้ทรงประกาศไว้เมื่อ 2,500 ปีที่ผ่านมาให้จงหนัก ในพระธรรมคำสอนนั้นมิใช่อธิบายเพียงแค่ว่าธรรมะคืออะไร หากแต่ยังได้ครอบคลุมถึงวิธีการที่จะเผยแผ่ธรรมด้วย พุทธพจน์ทั้งหมดล้วนควรค่าแก่การจดจำ ซึ่งผู้เผยแผ่ธรรมในทุกยุคทุกสมัยสามารถนำไปใช้ได้เสมอ

จุดมุ่งหมายสูงสุดในการเผยแผ่ธรรมคืออะไร วัตถุประสงค์ที่แท้จริงคืออะไร พระพุทธองค์ทรงมีพุทธประสงค์ที่จะเปลี่ยนแปลงผู้คนให้หันมานับถือศาสนาพุทธ ศาสนาฮินดู ศาสนาคริสต์ หรือศาสนาอื่นๆ เช่นนั้นหรือ ไม่ใช่เลย พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงเจตนารมณ์ไว้อย่างชัดเจนว่า ธรรมะจักต้องเผยแผ่ไป “พหุชะนะ หิตายะ พหุชะนะ สุขายะ” เพื่อความสุขและประโยชน์ของผู้คนจำนวนมาก ตามกำลังที่แต่ละคนจะทำได้

แล้วจะรับใช้ธรรมะเช่นไร ในพุทธพจน์เดียวกันได้ให้คำตอบแก่เราว่า โลกานุกัมปายะ (เพื่ออนุเคราะห์โลก) ด้วยความเมตตาต่อผู้คน ด้วยความรักความปรารถนาดีที่ไม่เห็นแก่ประโยชน์ส่วนตนในหัวใจ

ผู้รับใช้ธรรมะและผู้เผยแผ่ธรรมทุกคนต้องคอยหมั่นตรวจสอบให้การรับใช้ธรรมะของตนเป็นไปตามพุทธพจน์ดังกล่าว เพราะอัตตาอาจเล่นงานเราเมื่อใดก็ได้ ซึ่งจะทำให้เราเห็นคำยกย่องชื่นชมและชื่อเสียงที่ได้รับว่า มีความสำคัญยิ่งกว่าการรับใช้ธรรมะไป ทัศนะเช่นนี้คือความหลงผิด นับว่าเป็นอันตรายอย่างที่สุด เพราะเป็นเรื่องที่ยากที่จะรู้เท่าทัน ด้วยเหตุนี้เราจึงต้องคอยเฝ้าระวังอยู่เสมอ ไม่ให้เกิดความหลงเช่นนั้นขึ้นมาได้

การรับผลตอบแทนทางวัตถุเป็นการส่วนตัวนั้นห้ามกระทำอย่างแน่นอน แต่การรับใช้ธรรมะบางอย่างก็อาจนำชื่อเสียงมาให้ จึงต้องระมัดระวังอย่าได้หลงไปกับมัน ขอให้จดจำว่า ท่านต้องรับใช้โดยไม่คาดหวังสิ่งใดตอบแทน ท่านจะต้องมีเมตตาต่อผู้ที่ท่านกำลังรับใช้อยู่ ซึ่งเป็นผู้ที่มีความสำคัญที่สุด มิใช่ธรรมบริกร ยิ่งอัตตาของท่านลดลงเท่าไร และความปรารถนาดีของท่านเพิ่มพูนขึ้นเพียงใด ท่านก็มีความเหมาะสมที่จะรับใช้ธรรมะมากขึ้นเพียงนั้น

แล้วการรับใช้อย่างถูกต้องที่ท่านพึงให้นั้นเป็นอย่างไร พระบรมศาสดาได้ทรงอธิบายไว้ว่า เทเสถะ ธัมมัง จงให้ธรรมะแก่ผู้คนทั้งหลาย ธรรมะเท่านั้น ซึ่งก็มิใช่ธรรมะของศาสดาใด มิใช่ของศาสนาพุทธ ฮินดู คริสต์ หรือเชน หากแต่เป็นกฎสากลที่ทุกๆ คนนำไปปฏิบัติได้

คุณลักษณะอย่างหนึ่งของธรรมะที่แท้จริงก็คือ จะต้องยังประโยชน์ให้แก่ผู้ปฏิบัติในทุกๆ ขั้นตอน ดังที่พระบรมศาสดาได้ตรัสไว้ว่า “อาทิกัลยาณัง มัชเฌกัลยาณัง ปริโยสานะ กัลยาณัง” งดงามทั้งในเบื้องต้น ท่ามกลาง และในที่สุด นับตั้งแต่ก้าวแรกบนเส้นทางก็ให้ผลดีในทันที และเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ในขณะที่บุคคลผู้นั้นก้าวเดินต่อไป และเมื่อไปถึงจุดหมายปลายทาง เขาก็จะได้รับประโยชน์อย่างเหลือคณา ฉะนั้น ทุกย่างก้าวของการปฏิบัติจึงนำแต่ผลดีมาให้ นี่เป็นคุณลักษณะสำคัญอย่างหนึ่งที่แสดงถึงธรรมะที่แท้จริง

คุณลักษณะอีกประการคือ ธรรมะนั้นครบถ้วนบริบูรณ์อยู่แล้ว ไม่มีความจำเป็นที่จะต้องเพิ่มเติมหรือลดทอนสิ่งใดเพื่อให้เกิดผล เกวลัง ปริปุณณัง เกวลัง ปริสุทธัง ธรรมะก็เปรียบเหมือนภาชนะที่เต็มแล้ว ไม่จำเป็นต้องเพิ่มเติมสิ่งใดเข้าไปอีก การเพิ่มเติมมีแต่จะทำให้สูญเสียที่มีอยู่ในภาชนะนั้นไป

บ่อยครั้งที่ความอยากจะเพิ่มเติมนั้นเกิดจากเจตนาดี หวังจะให้ธรรมะดึงดูดผู้คนหลากหลายพื้นเพได้มากยิ่งขึ้น บางคนอาจตั้งคำถามว่า “การเพิ่มเติมสิ่งที่ดีๆ เข้าไปจะมีอันตรายอย่างไร” ขอให้เข้าใจว่า อันตรายก็คือ จะทำให้ธรรมะถูกลดค่าลงเป็นเพียงส่วนประกอบและถูกลืมเลือนไปในที่สุด การเพิ่มเติมอาจเป็นประโยชน์ในทางโลก แต่ทว่าเป้าหมายของธรรมะนั้นอยู่เหนือโลก นั่นคือการหลุดพ้นจากความทุกข์ บางสิ่งบางอย่างอาจจะไม่มีอันตรายในตัวของมันเอง แต่จะกลับกลายเป็นภัยอย่างยิ่ง ถ้ามันทำให้เราหลงลืมเป้าหมายนี้ไป

ที่เลวร้ายไม่แพ้กันก็คือ ความพยายามที่จะลดทอนธรรมะ ซึ่งอาจเกิดความปรารถนาดีอีกเช่นกัน คือไม่อยากจะไปสร้างความขัดเคืองใจให้แก่ผู้ที่อาจเห็นว่า คำสอนบางอย่างนั้นยากที่จะยอมรับได้ การจะป้องกันในเรื่องนี้ เราจึงต้องระลึกว่าธรรมะไม่ได้มีไว้เพื่อตอบสนองทัศนะใดเป็นพิเศษ หากแต่เป็นกฎธรรมชาติที่พระบรมศาสดาได้ทรงค้นพบอีกครั้งเมื่อ 2,500 ปีก่อน ทุกๆ ส่วนของธรรมะจะต้องนำพาไปสู่จุดหมายปลายทาง การลดทอนในส่วนที่บางคนเห็นว่ามีข้อโต้แย้ง ไม่ว่าจะเป็นศีล สมาธิ หรือปัญญา อาจเป็นวิธีการเอาอกเอาใจผู้คน แต่จะมีประโยชน์อะไรเล่า ถ้าต้องสูญเสียประสิทธิภาพของพระธรรมคำสอนไป เราไม่ได้มุ่งหวังความนิยมชมชอบ หากจุดมุ่งหมายของเราคือความหลุดพ้นของตัวเราเองและผู้อื่น

ยกตัวอย่างน้ำผลไม้สักแก้ว บางคนอาจร้องว่า “เปรี้ยวจัง” อีกคนอาจบอกว่า “มันคงจะหวานกว่านี้ ถ้าได้เติมน้ำตาลอีกสักหน่อย” ดีจริงๆ ผสมน้ำตาลลงไปสักหน่อย ไม่เป็นอะไรหรอก แต่ครั้งต่อไป ถ้ามีน้ำผลไม้มาอีก ก็ใส่น้ำตาลเพิ่ม และเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ทุกครั้ง จนทำให้น้ำผลไม้สูญเสียรสชาติของมันไปในที่สุด จากนั้นผู้คนก็จะผสมน้ำกับน้ำตาลดื่ม โดยเรียกมันว่าน้ำผลไม้ แล้วก็ต้องแปลกใจที่มันไม่ได้ช่วยดับกระหายอะไรเลย น้ำทิพย์ธรรมะก็เช่นกัน ต้องลิ้มรสในรูปแบบที่บริสุทธิ์ ไม่มีการดัดแปลงใดๆ เพื่อให้ได้รับประโยชน์อย่างแท้จริง

คำพูดนั้นเป็นเพียงแค่ลมปาก วิธีที่จะดึงดูดผู้คนให้หันมาสนใจธรรมะอย่างได้ผลกว่า ก็คือ การดำเนินชีวิตของท่านให้แบบอย่าง ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ตรัสไว้ว่า “พรัหมะจริยัง ปกาเสถะ” จงเป็นแบบอย่างอันเจิดจรัสของธรรมะ โดยนำธรรมะไปใช้กับตัวท่านเอง นี่เป็นวิธีที่ดีที่สุดในการเชื้อเชิญผู้คนให้หันมาปฏิบัติธรรม

สมมติว่าท่านชี้นิ้วไปในทิศใดทิศหนึ่ง แล้วพูดว่า”นี่คือหนทางที่ถูกต้อง ที่ทุกคนต้องก้าวเดินไปเพื่อไปสู่ความหลุดพ้น นี่เป็นหนทางตรงไปสู่ความสุข” ก่อนที่ผู้คนทั้งหลายจะพิจารณาทางนั้น พวกเขาย่อมจ้องมองมาที่นิ้วของท่าน ถ้ามันเปรอะเปื้อนไปด้วยคราบสกปรกหรือเลือดแล้ว พวกเขาจะมั่นใจในทางที่ท่านชี้ได้อย่างไร จงพัฒนาความบริสุทธิ์ในตัวของท่านก่อน ถ้าท่านปรารถนาที่จะให้ผู้อื่นได้เดินไปตามเส้นทางอันบริสุทธิ์นี้

พระธรรมคำสอนนั้นมีความพิเศษอยู่ที่ตรงเรียบง่ายไม่ซับซ้อน คือเหตุอย่างหนึ่งย่อมก่อให้เกิดผลอย่างหนึ่ง การจะขจัดผล จึงต้องขจัดที่เหตุก่อน การมีปฏิกิริยาตอบโต้ต่อเวทนาที่น่าพอใจด้วยความชอบ หรือต่อเวทนาที่ไม่น่าพอใจด้วยความชัง ย่อมก่อให้เกิดทุกข์ในทันที แต่แทนที่จะมีปฏิกิริยาตอบโต้ เราเพียงแค่เฝ้าสังเกตดูด้วยรอยยิ้มและเข้าใจถึงความไม่เที่ยงของสิ่งที่กำลังประสบอยู่ ความทุกข์ก็จะไม่เกิดขึ้น นี่คือธรรมะ คือกฎธรรมชาติอันเป็นสากลที่ใช้ได้กับทุกผู้คน ไม่ว่าจะเป็นศาสนา เพศ กลุ่มสังคม หรือเชื้อชาติใด นี่คือแก่นของธรรมะที่เราพยายามจะมอบให้แก่ผู้คนทั้งหลายในรูปแบบที่บริสุทธิ์ดังเดิม

ขอให้ยึดหลักธรรมที่เป็นรากฐานนี้ไว้ แล้วความชัดเจนในรายละเอียดทั้งหมดของวิธีการเผยแผ่ก็จะตามมาเอง

ในเมื่อความรักความเมตตาเป็นพื้นฐานที่ดีงามในการเผยแผ่ธรรมแล้ว ก็จงนำมาใช้เป็นหลักในการปรึกษาหารือของพวกท่านตลอดการประชุมนี้ด้วย หากมีข้อเสนอแนะใดๆ ขอให้ระมัดระวังที่จะนำเสนออย่างอ่อนน้อม ไม่ยึดติดในความเห็นของตน ขอให้ใช้สติปัญญาในการพูด ท่านอาจแสดงความเห็นได้ถึง 3 ครั้ง ซึ่งถ้าคนอื่นยังไม่ยอมรับ ก็จงยิ้มและปล่อยวางเสีย ขอให้จำไว้ว่า ธรรมะจะจัดสรรเองอย่างลงตัว โดยไม่จำเป็นต้องเป็นไปตามความเข้าใจอันจำกัดของท่านที่คิดว่าดีที่สุด

ขอให้ระลึกว่า ภาชนะที่ว่างเปล่าไม่อาจให้อะไรแก่ผู้คนได้ ฉะนั้น จงเติมเต็มตัวของท่านเองด้วยธรรมะ จงค้นพบความสุขสงบในตัวของท่านเอง แล้วสิ่งเหล่านี้ก็จะยังประโยชน์ให้แก่ผู้อื่นได้ในที่สุด

ขอให้ท่านทั้งหลายจงก้าวเดินไปบนเส้นทาง เพื่อประโยชน์ เพื่อความสุข และความหลุดพ้นของผู้คนจำนวนมาก ขอให้พวกท่านจงประสบผลสำเร็จในความพยายามที่จะเผยแผ่ธรรม เผยแผ่ความสงบสุขและมิตรไมตรี ❖

ภวตุ สัพพะ มังคลัง

ที่มา : หนังสือเพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชน โดย ท่านอาจารย์โกเอ็นก้า

รวมปาฐกถาและวิสัชนาปัญหาธรรมระหว่างปี พ.ศ. 2526 – 2543