ถาม วิปัสสนามีบทบาทสำคัญในการเปลี่ยนแปลงสังคม ท่านได้เผยแผ่วิธีการปฏิบัตินี้มาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2512 แต่ก็ยังคงมีการแบ่งแยกชั้นวรรณะ ลัทธินิกาย และหมู่เหล่าเรื่อยมา ท่านมีข้อเสนอแนะอะไรที่พอจะช่วยขจัดเรื่องเลวร้ายเหล่านี้ไหมคะ

ท่านอาจารย์ มีหนทางเดียวเท่านั้น เอกา ยะโน มัคโค นั่นคือการเปลี่ยนแปลงในระดับตัวบุคคล หากท่านต้องการเปลี่ยนแปลงสังคม ก็ต้องเปลี่ยนแปลงที่คนแต่ละคน เพราะสังคมเกิดจากการรวมกันของคนหลายๆ คน แต่ละคนจึงมีความสำคัญที่สุด และเมื่อเราพูดถึงคน ก็ไม่ใช่อะไรอื่น หากแต่เป็นส่วนผสมของกายและจิต ซึ่งจิตก็มีความสำคัญที่สุด

ฉะนั้น เราจึงควรช่วยเหลือผู้คนให้เข้าใจว่า ในเมื่อจิตมีความสำคัญที่สุดแล้ว แต่ละคนก็จะต้องเปลี่ยนแปลงนิสัยเก่าๆ ของจิต เพื่อให้หลุดพ้นจากความทุกข์ อันเกิดจากการแบ่งแยกชั้นวรรณะ ลัทธินิกาย และหมู่เหล่าทั้งหลาย เราต้องชี้ให้พวกเขาเห็นว่า พวกเขากำลังสร้างความขุ่นมัวด้วยเรื่องที่เลวร้ายในสังคมเช่นนี้อย่างไร

เมื่อท่านได้เรียนรู้วิปัสสนาและสำรวจดูตัวเอง ก็จะเข้าใจว่า “ดูสิ ทันทีที่ฉันเกิดความรู้สึกเกลียดชัง ก็เท่ากับฉันกำลังทำร้ายตัวเองแล้ว ยังไม่ทันจะทำร้ายคนอื่น ฉันก็เริ่มเป็นทุกข์เสียแล้ว”

ไม่มีใครหรอกที่ชอบความทุกข์ แต่พวกเขาไม่รู้ว่าทุกครั้งที่มีความขุ่นมัวเกิดขึ้นในใจของพวกเขานั้น พวกเขากำลังทำร้ายตัวเองด้วย เหยื่อคนแรกก็คือผู้ที่สร้างความขุ่นมัวนั่นเอง ถ้าผู้คนจำนวนมากขึ้นๆ ได้ตระหนักในเรื่องนี้แล้ว พวกเขาก็เริ่มจะหลุดพ้นจากความทุกข์ แต่นั่นต้องใช้เวลา

อินเดียเป็นประเทศที่มีประชากรจำนวนมหาศาล พวกท่านจึงไม่ควรคาดหวังที่จะเปลี่ยนแปลงประเทศนี้ได้ทั้งหมดในเวลาเพียง 25-26 ปี แต่ข้าพเจ้าก็มีความหวังเป็นอย่างยิ่ง เพราะการเริ่มต้นได้เกิดขึ้นแล้ว ตลอด 2,000 ปีที่ผ่านมานั้น ธรรมะหรือกฎธรรมชาติอันมหัศจรรย์นี้ได้สูญสิ้นไปจากเรา โชคยังดีที่ประเทศเพื่อนบ้านของเราได้รักษาธรรมะสืบต่อมาอย่างบริสุทธิ์รุ่นแล้วรุ่นเล่า แม้จะอยู่ในหมู่คนเพียงไม่กี่คนก็ตาม ตอนนี้เราจึงได้รับธรรมะที่บริสุทธิ์

ข้าพเจ้ามั่นใจว่า ผลที่เรากำลังเริ่มเห็นนี้จะส่งผลกระทบต่อสังคมด้วย ถ้าป่าทั้งป่าแห้งลง แล้วท่านต้องการจะเห็นมันกลับมาเขียวขจีอีกครั้ง ก็ต้องทำให้ต้นไม้แต่ละต้นเขียวชอุ่ม ด้วยการให้น้ำที่รากอย่างเพียงพอ เมื่อแต่ละต้นแข็งแรงขึ้นแล้ว ป่าทั้งป่าก็จะชุ่มชื่น ฉะนั้น ถ้าเราแต่ละคนมีความเข้มแข็ง สังคมก็ย่อมจะเข้มแข็งไปด้วย และวิปัสสนาก็กำลังทำหน้าที่นี้อยู่ ซึ่งอาจต้องใช้เวลา นั่นเป็นเรื่องที่ช่วยไม่ได้ แต่ผลกำลังเกิดขึ้นแล้ว และข้าพเจ้าก็มีความหวังอย่างยิ่งว่ามันจะเปลี่ยนแปลงสังคมได้

ที่มา : หนังสือเพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชน โดย ท่านอาจารย์โกเอ็นก้า

รวมปาฐกถาและวิสัชนาปัญหาธรรมระหว่างปี พ.ศ. 2526 – 2543