นอกจากนี้ ยังได้ทรงอธิบายแยกแยะอริยสัจ ๔ โดยนัยแห่งเวทนาต่อไปอีกว่า

ยงฺกิญฺจิ เวทยิตํ ตํ ทุกฺขสฺมินฺ

เวทนาใดอันบุคคลสัมผัสแล้ว

เวทนาเหล่านั้นล้วนเป็นทกุข์

(มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ข้อ ๖๐๑)

ไม่เพียงแต่ทุกขเวทนาเท่านั้นที่เป็นทุกข์ แม้สุขเวทนาและอุเบกขาเวทนาก็เป็นทุกข์ด้วย เพราะว่าเวทนาเหล่านี้มีสภาพไม่เที่ยง ไม่อาจคงอยู่ตลอดไป สุขเวทนาจึงมีเชื้อแห่งความทุกข์เจืออยู่ด้วย เนื่องจากเราถูกห่อหุ้มด้วยอวิชชา เมื่อมีสุขเวทนาเกิดขึ้น เราจึงไม่รู้ถึงสภาพที่ไม่เที่ยงของมัน ทำให้เราสนองตอบออกไปด้วยการสั่งสมตัณหาและอุปาทาน ซึ่งในที่สุดจะนำเราไปสู่ความทุกข์ อันที่จริงตัณหานี้แหละที่เป็นแดนเกิดแห่งทุกข์

ตัณหาไม่เพียงแต่เป็นแดนเกิดแห่งทุกข์ แต่ยังเป็นตัวทุกข์เองอีกด้วย เมื่อมีตัณหา ความทุกข์ย่อมเกิดตามมา พระพุทธองค์มิได้ทรงแสดงอริยสัจข้อที่ ๒ ในฐานะที่เป็นเหตุแห่งทุกข์ แต่เป็นแดนเกิดหรือการอุบัติขึ้นของตัวทุกข์เลยทีเดียว กล่าวอีกนัยหนึ่ง ตัณหามิใช่เพียงส่วนที่ปรุงแต่งให้เกิดความทุกข์เท่านั้น หากเป็นสิ่งที่ไม่อาจจะแยกออกจากความทุกข์ได้ ทันทีที่ตัณหาเกิด เราจะสูญเสียความสมดุลแห่งจิตใจ มีอาการตื่นเต้น และตึงเครียดขึ้นมาทันใด นั่นคือเรากำลังได้รับความทุกข์

โดยนัยเดียวกัน เมื่อเวทนาเกิดขึ้นและทำให้เกิดตัณหา เวทนานั้นก็เป็นทุกข์ด้วย ดังนั้น เมื่อใดก็ตามที่มีการนำคำว่าเวทนามาใช้ในนัยที่เกี่ยวข้องกับการปฏิบัติธรรม ย่อมมีความหมายของคำว่าทุกข์รวมอยู่ด้วยเสมอ แม้อุเบกขาเวทนาก็เป็นทุกข์ ถ้าเราไม่ตระหนักรู้ถึงสภาพอันไม่เที่ยงของมัน ดังนั้น พระพุทธองค์จึงทรงใช้คำว่าเวทนาในฐานะเป็นไวพจน์ของคำว่าทุกข์

พระพุทธองค์ได้ตรัสเกี่ยวกับอริยสัจ ๔ ไว้ใน ทวยตานุปัสสนาสูตร ในสุตตนิบาตว่า

ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ

สพฺพํ เวทนาปจฺจยาติ

อยเมกานุปสฺสนา

เวทนานํ เตฺวว

อเสสวิราคนิโรธา

นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ

อยํ ทุติยานุปสฺสนา

ความทุกข์ใดๆ เกิดขึ้น

ความทุกข์นั้นย่อมมีเหตุมาจากเวทนา

นี้คือการตามเห็นในเบื้องแรก

เมื่อเวทนาดับโดยไม่เหลือ

ความทุกข์ย่อมไม่เกิดขึ้นอีก

นี้เป็นการตามเห็นประการที่สอง

การตามเห็นในเบื้องแรก คือ การเห็นว่าเวทนาเป็นตัวทุกข์ การตามเห็นประการที่สองเป็นเรื่องเกี่ยวกับสัจธรรม ซึ่งอยู่นอกเหนือขอบข่ายของเวทนา และนอกเหนือขอบข่ายของผัสสะในอายตนะทั้ง ๖ นี่คือ การได้สัมผัสกับสภาวะนิพพาน การตามเห็นในระดับที่สองนี้ ทำให้ผู้ปฏิบัติได้หยั่งรู้สัจธรรมว่า ไม่มีความทุกข์ในนิโรธ (ความดับ) เพราะในที่นั้นไม่มีเวทนา ระดับนี้อยู่เหนือเวทนา

พระพุทธองค์ตรัสต่อไปในพระสูตรเดียวกันนี้ว่า

สุขํ วา ยทิ วาทุกฺขํ

อทุกฺขมสุขํ สห

อชุฌตฺตญฺจ พหิทฺธาจ

ยงฺกิญฺจิ อตฺถิ เวทิตํ

เอตํ ทุกฺขนฺติ ญตฺวาน

โมสธมฺมํ ปโลกินํ

ผุสฺส ผุสฺส วยํ ปสฺสํ

เอวํ ตตฺถ วิรชฺชตีติฯ

เวทนานํ ขยา ภิกฺขุ

นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโต

เวทนาทั้งหลายที่บุคคลรู้สึกในกาย

ทั้งที่เป็นสุข เป็นทุกข์ หรือกลางๆ

ทั้งภายในภายนอก

เวทนาเหล่านั้นทั้งหมดล้วนเป็นทุกข์

เป็นมายา ไม่เที่ยง

เมื่อผู้ปฏิบัติได้สังเกตเห็นว่า

เมื่อมีผัสสะมากระทบกาย

เวทนาจะเกิดขึ้นและดับไปในทันที

เมื่อรู้ความจริงดังนี้แล้ว

ผู้ปฏิบัติย่อมหลุดพ้นจากตัณหา

เป็นอิสระอย่างสมบูรณ์

เพราะดับเวทนาเสียได้

ผู้ปฏิบัติที่ตั้งมั่นอยู่ในธรรมะข้อนี้ ย่อมเป็นอิสระจากตัณหาและอุปาทานในเวทนาและสามารถบรรลุถึงสภาวะอันปราศจากเวทนา ผู้บรรลุธรรมดังนี้ย่อมเป็นอิสระจากกิเลสตัณหาทั้งปวง และเป็นผู้หลุดพ้นอย่างสมบูรณ์ นี่คือสภาวะนิพพานของพระอรหันต์

ดังนั้น การจะหยั่งรู้ในอริยสัจ ๔ อันได้แก่ ความทุกข์ เหตุแห่งทุกข์ การดับทุกข์ และทางดำเนินไปสู่การดับทุกข์ ผู้ปฏิบัติจะต้องเฝ้าสังเกตเวทนาจนสามารถหยั่งรู้สัจธรรมของเวทนา การเกิดขึ้นของเวทนา การดับลงของเวทนา และหนทางที่นำไปสู่การดับลงของเวทนานั้น

วิธีการปฏิบัตินี้มีอธิบายไว้อย่างชัดเจนในสมาธิสูตร ซึ่งอยู่ในเวทนาสังยุตตะ

สมาหิโต สมฺปชาโต สโต พุทฺธสฺส สาวโก

เวทนา จ ปชานาติ เวทนานญฺจ สมฺภวํฯ

ยตฺถ เจตา นิรุชฺฌนฺติ มคฺคญฺจ ขยคามินํ

เวทนานํ ขยา ภิกขุ นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโตติฯ

พระสาวกของพระผู้มีพระภาคผู้ดำรงอยู่ในสมาธิ มีสติ มีสัมปชัญญะ

ย่อมรู้เวทนาด้วยปัญญา รู้การเกิดขึ้นของเวทนา การดับไปของเวทนา

และทางนำไปสู่การดับแห่งเวทนานั้น

ผู้ปฏิบัติที่บรรลุถึงที่สุดแห่งเวทนา ย่อมเป็นอิสระจากตัณหา เป็นผู้หลุดพ้นอย่างสมบูรณ์

(สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรคข้อ ๓๖๐)

พระพุทธองค์ตรัสต่อไปว่า วัตถุประสงค์ในการปฏิบัติตามแนวทางอริยสัจ ๔ ก็เพื่อให้รู้เวทนา และเพื่อบรรลุถึงการดับไปของเวทนา

ติสฺโส อิมา ภิกฺขเว เวทนาฯ, กตมา ติสฺโส

สุขา เวทนา ทุกฺขา เวทนา อทุกฺขมสุขาเวทนาฯ

อิมา โข ภิกฺขเว ติสฺโส เวทนา

อิมาสํ โน ภิกฺขเว ตสฺสนฺนํ

เวทนานํ อภิญฺญาย ปริญฺญาย

ปริกฺขยาย ปหานาย ...อยํ อริโย อฏฐงคิโก

มคฺโค ภาเวตพฺโพ ...

เวทนาที่เป็นไปในกายมี ๓ ประการ เวทนาทั้งสามนั้นเป็นไฉน

เวทนาทั้งสามคือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา และอุเบกขาเวทนา

สำหรับผู้เจริญธรรมนั้น มรรคมีองค์ ๘

คือหนทางปฏิบัติเพื่อปัญญา

เพื่อการหยั่งรู้ เพื่อการขจัดไปโดยลำดับ

และเพื่อการเพิกถอนเสียซึ่งเวทนาในกายทั้ง ๓ ประการนี้

(สังยุตตนิกาย มหาวารวรรคข้อ ๓๒๗)

เวทนาเป็นอุปกรณ์ในการปฏิบัติตามนัยของอริยสัจ ๔ และมรรคมีองค์ ๘ เมื่อเรารู้แจ้งในอนิจจลักษณะแล้ว เราก็จะเป็นอิสระจากเครื่องผูกมัด คือ อวิชชาและตัณหา ทั้งสามารถหยั่งรู้ถึงความจริงอันสูงสุด คือ พระนิพพาน ซึ่งเป็นสภาวะที่เป็นอิสระจากความทุกข์ เป็นสภาวะที่อยู่เหนือเวทนา เหนือนามรูป

* (จากธรรมกมลาสาร ฉบับม.ค.-มี.ค. ๒๕๓๘) *