■ คนที่ทำงาน มีเวลาน้อย จะฝึกปฏิบัติวิปัสสนาได้อย่างไร ?

ยิ่งสมาธิมีความสำคัญต่อคนทำงานมากเท่าไร ! วิปัสสนาก็ยิ่งมีความจำเป็นต่อผู้ครองเรือนที่ต้องมีภาระรับผิดชอบในชีวิตมากขึ้นเท่านั้น เพราะพวกเขาต้องเผชิญกับสถานการณ์ต่างๆ ในชีวิตที่มีแต่ความผันผวน อันจะทำให้เกิดความว้าวุ่นใจได้ แต่ถ้าพวกเขาเรียนรู้วิปัสสนา ก็จะช่วยให้สามารถเผชิญกับชีวิตได้ดีขึ้น สามารถตัดสินใจได้ดีและถูกต้อง ซึ่งจะเป็นประโยชน์แก่พวกเขาอย่างมาก

■ เราสามารถนำวิธีการปฏิบัติสองอย่างหรือมากกว่านั้นมาผสมผสานกันได้ไหม ?

ท่านจะนำวิธีการปฏิบัติอะไรมาผสมกันมากเท่าใดก็ได้ตามใจท่าน แต่อย่านำมาผสมปนเปกับวิปัสสนา เพราะวิปัสสนาเป็นวิธีการเฉพาะ การนำไปผสมผสานกับวิธีอื่นนอกจากจะไม่ช่วยอะไรท่านแล้ว ยังอาจทำร้ายท่านได้ จงรักษาวิปัสสนาให้บริสุทธิ์ วิธีอื่นเป็นการชำระจิตเพียงแค่พื้นผิวเท่านั้น ขณะที่วิปัสสนาเป็นการผ่าตัดในระดับลึก เอาปมต่างๆ ออกจากก้นบึ้งของจิต ถ้าท่านนำวิปัสสนาไปผสมผสานเข้ากับวิธีการอื่น นั่นเท่ากับว่าท่านกำลังเล่นเกมที่อาจเป็นอันตรายต่อตัวเองอย่างยิ่ง

■ ไม่เป็นการเห็นแก่ตัวหรอกหรือที่เอาแต่นั่งปฏิบัติสมาธิทั้งวัน โดยไม่สนใจใยดีต่อโลกภายนอก ?

สมาธิเป็นวิธีที่จะช่วยยกระดับจิตใจ ไม่ใช่เห็นแก่ตัว เวลาที่ร่างกายของท่านป่วย ท่านต้องไปโรงพยาบาลเพื่อรักษาตัว เราคงไม่พูดว่า "ฉันกำลังเห็นแก่ตัวอยู่" เรารู้ว่าไม่มีทางที่จะดำเนินชีวิตได้อย่างราบรื่น โดยที่ร่างกายบาดเจ็บ หรือป่วยไข้ หรือไม่เราก็ไปที่ศูนย์ฝึกกีฬาเพื่อให้ร่างกายแข็งแรง ในทำนองเดียวกัน เราไม่ได้ไปอยู่ที่ศูนย์วิปัสสนาตลอดชีวิต แต่ไปเพื่อพัฒนาจิตใจ ซึ่งมีความจำเป็นอย่างยิ่งต่อการดำเนินชีวิตประจำวัน เพราะจะเป็นผลดีต่อทั้งตนเองและผู้อื่น

■ ผมเข้าใจว่าสมาธิจะช่วยเหลือคนที่มีปัญหาทางอารมณ์ ไม่มีความสุข แต่จะช่วยคนที่รู้สึกพอใจกับชีวิตมีความสุขอยู่แล้วได้อย่างไร ?

คนที่ยังพึงพอใจกับความสุขฉาบฉวยในชีวิต คือคนที่ไม่รู้ว่าในส่วนลึกของจิตนั้นมีความว้าวุ่นอยู่ เขาจึงตกอยู่ภายใต้มายาภาพที่ว่าตัวเองมีความสุข แต่ความสุขของเขาหาได้จีรังยั่งยืนตลอดไป ความเครียดที่เกิดขึ้นในระดับลึกของจิตจะค่อยๆ เพิ่มพูน จนกระทั่งปรากฏขึ้นมาบนพื้นผิวของจิตไม่ช้าก็เร็ว พอสิ่งนี้เกิดขึ้น คนที่ได้ชื่อว่ามี 'ความสุข' ก็จะกลับกลายเป็นทุกข์ไป เช่นนั้นแล้ว เหตุใดเราจึงไม่ลงมือปฏิบัติเสียตั้งแต่บัดนี้ เพื่อเตรียมรับกับสถานการณ์ดังกล่าว ?

■ วิปัสสนาช่วยรักษาโรคได้หรือ ?

นั่นเป็นผลพลอยได้ โรคที่มีมูลเหตุมาจากจิตจะค่อยๆ ทุเลาลง เมื่อความตึงเครียดในใจสลายไป ถ้าจิตว้าวุ่น อาการทางกายก็ย่อมทรุดลง เมื่อจิตสงบและบริสุทธิ์ มันก็จะหายไปเอง แต่ถ้าท่านมาปฏิบัติวิปัสสนาด้วยความมุ่งหวังเพื่อรักษาโรคแล้ว แทนที่ตัวเองจะได้ชำระจิตให้บริสุทธิ์ กลับจะไม่ได้อะไรสักอย่าง ข้าพเจ้าพบว่าผู้ที่มาเข้ารับการอบรมด้วยวัตถุประสงค์เพื่อรักษาโรค จะมีความสนใจอยู่แต่กับโรคของตัวเองตลอดการอบรม "วันนี้ ดีขึ้นไหม ? ไม่ ไม่ดีขึ้นเลย... วันนี้เปลี่ยนไปไหม ? ไม่ ไม่เปลี่ยนไปเลย" ตลอดสิบวัน ท่านเสียเวลาไปเช่นนี้ ตรงกันข้าม ถ้าท่านมีความตั้งใจที่จะชำระจิตให้บริสุทธิ์แล้ว ผลจากการปฏิบัติก็ย่อมจะช่วยให้โรคต่างๆ หายไปเอง

■ ท่านคิดอย่างไรกับการเปรียบเทียบจิตวิเคราะห์กับวิปัสสนา ?

ในแง่ของจิตวิเคราะห์ ท่านจะพยายามนึกทบทวนถึงเหตุการณ์ในอดีตที่เกิดขึ้นในระดับจิตสำนึก ซึ่งมีอิทธิพลอย่างมากต่อการปรุงแต่งของจิต ขณะที่วิปัสสนาจะนำผู้ปฏิบัติลงสู่ก้นบึ้งของจิตที่เป็นต้นตอจริงๆ ของการปรุงแต่ง ทุกๆ เรื่องที่เราพยายามนึกทบทวนในแง่ของจิตวิเคราะห์นั้น ปรากฎออกมาในรูปของเวทนาบนร่างกายเช่นกัน การที่ผู้ปฏิบัติเฝ้าสังเกตเวทนาทั่วร่างกายด้วยใจที่เป็นอุเบกขา จะช่วยให้สังขารนับไม่ถ้วนชั้นแล้วชั้นเล่าผุดโผล่ขึ้นมา แล้วดับไป เป็นการจัดการกับสังขารในระดับรากเหง้า ซึ่งจะช่วยให้คนผู้นั้นสามารถหลุดพ้นจากมันได้อย่างรวดเร็วและง่ายดาย

■ แล้วเราต้องเข้าอบรมในหลักสูตรวิปัสสนากี่ครั้ง ?

ขึ้นอยู่กับ.. ข้าพเจ้าคงจะบอกให้ท่านมาลองเข้าอบรม 10 วัน แล้วพิจารณาดูว่ามันช่วยตัวท่านเองอย่างไรบ้าง ถ้าท่านพบว่าสามารถนำมันไปใช้ในชีวิตจริงได้ ก็เป็นเรื่องที่ดีมาก จากนั้น ท่านจึงค่อยมาเข้าอบรมใหม่ แต่ที่สำคัญ คือ ไม่ใช่มาเข้าอบรมเพียงแค่ในหลักสูตรเท่านั้น หากต้องนำไปประยุกต์ใช้ในชีวิตจริงด้วย ถ้าชีวิตประจำวันของท่านมีวิปัสสนากำกับ นั่นแสดงว่าท่านได้ปฏิบัติอย่างถูกต้อง มิฉะนั้นแล้ว ลำพังแค่การมาเข้าอบรมในหลักสูตรย่อมไม่ช่วยอะไร

■ วิธีการปฏิบัตินี้ไม่ใช่การให้ความสนใจแต่กับตัวเองหรือ ? เช่นนั้นแล้ว เราจะมีความตื่นตัวในการช่วยเหลือผู้อื่นอย่างไร ?

ขั้นแรกท่านต้องสนใจแต่ตัวเอง ต้องช่วยตัวเองก่อน ถ้าท่านไม่ช่วยตัวเอง ก็ไม่อาจจะช่วยเหลือผู้อื่นได้ ผู้ที่อ่อนแอย่อมไม่อาจช่วยผู้ที่อ่อนแอด้วยกันได้ ท่านต้องทำให้ตัวเองเข้มแข็งเสียก่อน แล้วนำพลังนี้ไปช่วยผู้อื่น ทำให้ผู้อื่นเข้มแข็งด้วย วิปัสสนาช่วยให้เราพัฒนาพลังนี้เพื่อช่วยผู้อื่น

■ ถ้าเราเอาแต่เฝ้าสังเกตตัวเองแล้ว เราจะมีชีวิตอยู่อย่างเป็นธรรมชาติได้อย่างไร ?

เราจะหมกมุ่นอยู่กับการเฝ้าดูตัวเอง จนไม่สามารถทำตัวตามสบายหรือเป็นธรรมชาติ นั่นไม่ใช่สิ่งที่ผู้ปฏิบัติค้นพบในภายหลังจากการอบรม ที่ศูนย์ฯ ท่านได้เรียนรู้การฝึกจิตที่จะช่วยให้สามารถเฝ้าสังเกตตัวเองในชีวิตประจำวันได้ตามต้องการ ไม่ใช่ว่าท่านจะเอาแต่ปฏิบัติด้วยการหลับตาทั้งวันตลอดชีวิต ทว่าการฝึกจิตจะช่วยให้ท่านมีพลัง เหมือนกับพลังที่ได้จากการออกกำลังกาย ซึ่งเป็นสิ่งที่มีประโยชน์ในชีวิตประจำวัน สิ่งที่ท่านเรียกว่า ทำตัว "ตามสบาย ตามธรรมชาติ" นั้น แท้จริงแล้วคือการตอบโต้โดยไม่รู้เท่าทัน ซึ่งมักจะเป็นอันตรายเสมอ การเรียนรู้ที่จะเฝ้าสังเกตตัวเองจะช่วยให้ท่านพบว่า เมื่อใดก็ตามที่มีสถานการณ์ยุ่งยากเกิดขึ้นในชีวิต ท่านจะสามารถรักษาความสมดุลของจิตเอาไว้ได้ และความสมดุลนี้เองที่จะช่วยให้ท่านสามารถตัดสินใจทำสิ่งต่างๆ ได้อย่างอิสระ ท่านจะลงมือจริงๆ ทำในสิ่งที่เป็นกุศล ก่อให้เกิดประโยชน์ทั้งแก่ตนเองและผู้อื่นเสมอ

ที่มา : รวมบทความวิสัชนาธรรม โดยท่านอาจารย์โกเอ็นก้า