มนุษย์เป็นสัตว์สังคม ดังนั้น การที่จะมีชีวิตอยู่แยกจากสังคมก็คงเป็นไปไม่ได้ และไม่ก่อเกิดประโยชน์แต่ประการใด การอุทิศตนเพื่อจรรโลงสังคมให้อยู่กันอย่างสุขสมบูรณ์และสมัครสมานกันดีนั้น ย่อมเป็นเครื่องวัดอันแท้จริงว่าบุคคลผู้นั้นเป็นสมาชิกที่มีคุณค่าของสังคม เพราะรากฐานของสังคมที่ปรองดองและมีสันติสุขย่อมมาจากการที่บุคคลในสังคมมีสุขภาพจิต และมีความสมัครสมานกลมเกลียวกันดี

หากจะมีบุคคลใดบุคคลหนึ่งในสังคมนั้น ขาดความเอื้ออารีสมานฉันท์แล้ว ไม่เพียงแต่ตัวเขาจะไร้ความสุขและมีแต่ความเคร่งเครียด ยังจะทำให้ผู้คนโดยรอบพลอยหมดความสุขไปด้วย ดังนั้น จึงเห็นได้ชัดว่าสังคมใดมีความผาสุก มั่นคง และรักใคร่ปรองดองกัน ก็เพราะสมาชิกแต่ละคนในสังคมมีความสุข สุขภาพดี และมีความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน หรืออาจกล่าวอีกนัยหนึ่งว่า ถ้าสมาชิกในสังคมใดมีจิตใจที่บริสุทธิ์ รักความสงบ ก็หวังได้ว่า ความสุขสงบย่อมเกิดมีขึ้นในสังคมนั้น และธรรมะเป็นวิถีทางเดียวเท่านั้นที่จะก่อให้เกิดสันติสุขแก่สังคมและโลก “ธรรมะ” ไม่ได้มีความหมายโดยเฉพาะสำหรับลัทธิศาสนาใดลัทธิหนึ่ง นอกจากนั้น ลัทธิต่างๆ หลักการที่ยึดถือหรือความเชื่อในศาสนาของคนบางกลุ่มยังมักก่อให้เกิดช่องว่าง และแบ่งแยกผู้คนให้แตกต่างกันไป แต่ธรรมะกลับจะช่วยประสานช่องว่างและความแตกต่าง ไม่ให้มีการแบ่งแยกระหว่างผู้คน มิฉะนั้นคงจะไม่สมควรแก่คำเรียกขานว่า “ธรรมะ” ธรรมะที่แท้จริงย่อมสามารถขจัดความรู้สึกที่เหนือกว่าหรือต่ำต้อยกว่าออกไปจากจิตใจของคนในสังคมทุกแห่ง รวมทั้งขจัดสภาพจิตใจที่สับสน แปรปรวน ขาดความมั่นคง สร้างรากฐานแห่งความรู้สึกที่เท่าเทียมกัน จิตที่บริสุทธิ์นี้คือสิ่งที่ก่อให้เกิดอุเบกขา ช่วยให้บุคคลนั้นๆ สามารถมองเห็นสถานการณ์ต่างๆ ผู้คนแต่ละคน และสภาวะความเป็นอยู่ของสิ่งต่างๆ ตามธรรมชาติที่เป็นจริง ความบริสุทธิ์ในใจนี้เองสามารถขจัดความคิดที่ชอบพูดโอ้อวดเกินความจริงและความเชื่อถืออย่างมืดบอด ซึ่งมักเป็นบุคลิกภาพของคนที่หมกมุ่นอยู่กับความเชื่อในพลังเหนือธรรมชาติต่างๆ ได้

อนึ่ง จิตใจที่ไม่ได้ถูกครอบงำด้วยการปรุงแต่งของกิเลส ย่อมสามารถสมองเห็นสรรพสิ่งที่ปรากฏตามความเป็นจริง ทั้งจะก่อให้เกิดปัญญาญาณ เข้าใจในปรมัตถสัจจะ ฉะนั้น เมื่อบุคคลประจักษ์แจ้งถึงสัจจะภายในอย่างแท้จริงแล้ว ม่านหมอกแห่งอวิชชาใดๆ ก็ไม่อาจบดบังความหยั่งรู้ของเขาได้อีก การปรุงแต่งของจิตอันเป็นผลมาจากประสบการณ์ในอดีตของเรา เป็นอุปสรรคขวางกั้นไม่ให้เรามองเห็นสรรพสิ่งทั้งหลายตามธรรมชาติที่แท้จริง ความเลื่อมใสและความเชื่อแต่เก่าก่อนคอยแต่งเติมทัศนะของเราไปต่างๆ นานา ทำให้มองสิ่งต่างๆ และสถานะการณ์ทั้งหลายบิดเบือนไป จนไม่อาจเห็นความจริงอันบริสุทธิ์ โดยนัยแห่งธรรมะ เราเสมือนถูกพันธนาการด้วยโซ่ตรวนทองแห่งหลักการที่ไร้เหตุผลและความเชื่ออันงมงาย อวิชชานี้เองที่ทำให้เราเกิดความลำพองใจในความสำเร็จและเกิดความเข้าใจอย่างผิดๆ ฉะนั้นหากต้องการจะหลุดพ้นจากอวิชชาและความทุกข์ต่างๆโดยสิ้นเชิง ก็ต้องทำลายพันธนาการของหลักการที่ผิดเพี้ยนและความเชื่อถืองมงายเหล่านั้นเสีย

ถ้าแม้นเราปรารถนาจะได้หลุดพ้นจากโลภะ โทสะ โมหะ ความกลัว ความขุ่นเคือง ความอิจฉาริษยาและอกุศลอื่นๆ ที่ทำให้จิตหมองมัว ก็ต้องเลิกสนใจเชื่อถือในปรัชญาต่างๆ เรื่องงมงาย และศรัทธาที่ไร้เหตุผล แล้วหันมาเรียนรู้ที่จะมีชีวิตอยู่กับความเป็นจริงในปัจจุบัน และมองให้เห็นว่าเวลาที่ผ่านพ้นไปนั้น ไม่ใช่ความจริงแล้ว หากแต่เป็นเพียงความทรงจำของช่วงเวลาดังกล่าวเท่านั้น ในทำนองเดียวกัน ช่วงเวลาที่ยังมาไม่ถึงหรืออนาคต ก็ไม่ใช่ความจริง เพราะเป็นแต่เพียงสิ่งที่เราคาดหวัง พะวงถึง หรือหวั่นเกรง การมีชีวิตอยู่กับปัจจุบันขณะ หมายถึงการมีสติสัมปชัญญะ ระลึกรู้ถึงสิ่งที่กำลังเผชิญอยู่ในชั่วขณะนั้น ความทรงจำในอดีตที่น่าพอใจหรือไม่น่าพอใจ ความหวังที่พึงใจหรือไม่พึงใจ ตลอดจนความหวาดวิตกเกี่ยวกับอนาคต ล้วนแล้วแต่จะนำพาเราให้หลีกห่างออกไปจากความเป็นจริง และมีชีวิตตกอยู่ภายใต้โมหะ อันจะนำไปสู่สถานการณ์ที่ยุ่งยาก และทำให้จิตมีมลทินด้วยกิเลสราคะก่อให้เกิดความเคร่งเครียด กระวนกระวายใจ หงุดหงิดและเป็นทุกข์

ตรงกันข้าม หากเราเรียนรู้ที่จะมีชีวิตอยู่กับความเป็นจริงในปัจจุบันขณะ นั่นย่อมเท่ากับว่าเราได้เริ่มต้นที่จะก้าวพ้นจากสิ่งเศร้าหมองครองทุกข์เหล่านั้นแล้ว พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณที่พระองค์ทรงตรัสรู้ ชี้หนทางให้เราเรียนรู้ที่จะมีชีวิตอยู่กับปัจจุบัน ให้เราสามารถชำระจิตใจ ขจัดการปรุงแต่งทั้งหลายในอดีต ตลอดจนกิเลส ความโลภ ความโกรธ และความหลงนั้น เป็นหนทางที่จะนำไปสู่ความพ้นทุกข์โดยแท้ หลังจากที่พระพุทธองค์ทรงบรรลุมรรคผลดังกล่าวแล้ว ก็ได้ทรงอุทิศพระชนม์ชีพทั้งหมดให้กับการอบรมสั่งสอน ชี้แนะหนทางแห่งความหลุดพ้นแก่ประชาชนชาวโลก โดยทรงเรียกวิธีการปฏิบัตินี้ว่าวิปัสสนา ผู้ศึกษาวิธีการปฏิบัติดังกล่าวจะเรียนรู้ถึงการมีสติระลึกรู้ในสิ่งที่ตนกำลังเผชิญอยู่ ณ เวลาปัจจุบันขณะนั้น การพัฒนาสติให้ระลึกรู้เกี่ยวกับโครงสร้างทางกายเรียกว่า การฝึกกายานุปัสสนา การพัฒนาสติให้ระลึกรู้ถึงเวทนาทางกายที่กำลังประสบอยู่ว่า มีความพอใจ ไม่พอใจ เฉยๆ นี้คือ การฝึกเวทนานุปัสสนา การพัฒนาสติให้ระลึกรู้เกี่ยวกับจิต คือ การฝึกจิตตานุปัสสนา ขณะเดียวกันการพัฒนาสติพิจารณาสภาวะจิตว่าเป็นกุศลหรืออกุศล รวมถึงสภาพพื้นฐานของจิต สาเหตุ ตลอดจนธรรมชาติของจิต นี้เรียกว่าธรรมานุปัสสนา การที่พระพุทธองค์ทรงสามารถพิจารณาตลอดทั่วโครงสร้างทั้งทางกาย ทางจิต และเวทนาที่เกิดขึ้น รวมถึงความสัมพันธ์ระหว่างสภาวธรรมเหล่านี้ ทำให้พระองค์ได้บรรลุถึงปรมัตถสัจจะ คือ ความจริงแท้ อันได้แก่นิพพาน

การฝึกปฏิบัติเจริญสติระลึกรู้ดังกล่าว เป็นการขจัดการปรุงแต่ที่ฝังรากลึกอันมีสาเหตุมาจากสภาวะจิตที่เป็นอกุศล เมื่อสามารถกำจัดการปรุงแต่งของจิตให้บรรเทาลงเรื่อยๆ จิตก็จะค่อยๆ คลายความยึดติดหรืออุปาทาน ลดความใคร่แสวงหาโดยอารมณ์ต่างๆ อันเป็นเหตุให้นำมาซึ่งความเจ็บปวด ที่สืบเนื่องจากความทรงจำถึงเรื่องราวต่างๆ ในอดีต หรือวิตกกังวลกับสิ่งที่จะมาถึงในอนาคต จนทำให้จิตขาดอุเบกขา แต่ถ้าเราสามารถฝึกปฏิบัติวิปัสสนา จิตใจก็จะค่อยๆ สงบระงับลงทีละน้อย ทีละน้อย กระทั่งสงบราบเรียบและบริสุทธิ์ผุดผ่องขึ้น

วิธีการวิปัสสนานี้จะช่วยปลดเปลื้องมนุษยชาติจากความเศร้าหมองทั้งหลาย ช่วยให้จิตใจที่เต็มไปด้วยความเคร่งเครียด ทุรนทุราย สงบระงับลง รวมทั้งสอนให้เราเรียนรู้ที่จะหลุดพ้นจากความทุกข์ทั้งปวง มีประโยชน์เกื้อกูลต่อมนุษย์ทุกคน โดยไม่เลือกชั้นวรรณะ เชื้อชาติ ชุมชน ภาษาหรือศาสนา ทั้งไม่มีความจำเป็นต้องประกาศตนเป็นชาวพุทธ ไม่ว่าจะก่อนลงมือปฏิบัติหรือหลังจากการปฏิบัติที่ได้รับผลแล้ว นอกจากนี้ ยังไม่มีความจำเป็นต้องประกอบพิธีกรรม เช่น จุดธูป หรือแสดงความเป็นพุทธมามกะต่อหน้าพระพุทธรูป ไม่มีการบังคับให้ปฏิบัติในรูปแบบใดๆ หรือในนามของศาสดาที่ยิ่งใหญ่ ซึ่งเป็นผู้ประทานวิธีการปฏิบัตินี้แก่เรา

การที่เรายึดถือพระพุทธเจ้าเป็นสรณะนั้น ไม่ได้หมายความว่าเรามีศรัทธาอย่างมืดบอด เพราะศรัทธาเช่นว่าอาจนำไปสู่ความเชื่องมงายที่ว่า พระพุทธเจ้าจะช่วยขจัดทุกข์ภัยต่างๆ ให้เราได้ ตรงกันข้าม ถ้าหากภายหลังจากการปฏิบัติ เรามีความเข้าใจและรู้ซึ้งถึงกระบวนการชำระจิตที่เกิดขึ้นกับตนเองและคนอื่นๆ จนซาบซึ้งในพระมหากรุณาธิคุณของพระองค์แล้ว ก็ย่อมเป็นการสมควรที่จะแสดงความเคารพกตัญญูต่อพระองค์ หากศรัทธาของเราเกิดจากผลการปฏิบัติอันวิเศษที่จะช่วยให้เราเข้าถึงความหลุดพ้น ช่วยชำระจิตของเราให้บริสุทธิ์จนบรรลุจุดประสงค์ของการปฏิบัติแล้ว ศรัทธาดังกล่าวนี้ย่อมเป็นศรัทธาที่ไม่มืดบอด ไม่เป็นพันธะผูกพันเราไว้แต่ประการใด ทว่าจะกลับเป็นปัจจัยให้เราได้บรรลุถึงความหลุดพ้น ทำให้จิตใจมีแต่ความอ่อนโยน อันเป็นเครื่องช่วยที่สำคัญยิ่งของการปฏิบัติวิปัสสนา

วัตถุประสงค์ของการวิปัสสนามิได้อยู่ที่องค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่มุ่งหมายถึงการที่เราสามารถมีสติสัมปชัญญะ ระลึกรู้ถึงธรรมชาติที่เปลี่ยนแปลงอยู่ทุกขณะในกายและจิต วิปัสสนาสอนให้เรามีสติ รู้และเข้าใจธรรมชาติที่แท้จริงของสิ่งต่างๆ อยู่ทุกขณะ การปฏิบัติฝึกให้เรามีชีวิตอยู่กับปัจจุบันอย่างมีสติ ให้มองเห็นและรับรู้สิ่งต่างๆ ตามความเป็นจริงนั้น เป็นที่ยอมรับและปฏิบัติได้ทุกคน เราเรียนรู้เพื่อฝึกดูธรรมชาติของตนเอง สำรวจร่างกายและจิตใจให้เห็นปรากฏการณ์ในการปรุงแต่งของจิตทุกๆ ขณะ เข้าใจการเกิดดับของโลภะและโทสะ ฉะนั้น เราจะสามารถบรรลุถึงความหลุดพ้นจากกิเลสเครื่องเศร้าหมองทั้งหลายได้ ก็ด้วยการฝึกสติสัมปชัญญะ จนจิตตั้งมั่นอยู่ในธรรมะอย่างแท้จริง บุคคลผู้ประเสริฐด้วยคุณธรรมนี้ย่อมได้รับการเคารพบูชา ไม่ว่าเขาผู้นั้นจะอยู่ในลัทธินิกายใด บุคคลผู้มีจิตใจบริสุทธิ์ปราศจากกิเลสเครื่องร้อยรัดดังนี้ นอกจากจะประสบความสงบสุขในตนเองแล้ว ยังสร้างความสงบสุขให้แก่ผู้ที่อยู่โดยรอบอีกด้วย

ขอบารมีแห่งธรรมะอันมีคุณประเสริฐนี้ จงช่วยโอบอุ้มคุ้มครองสรรพสัตว์ทั้งหลายที่ตกอยู่ในความทุกข์ ให้ได้รับสันติสุขและถึงซึ่งความหลุดพ้นโดยทั่วกันเทอญ

* (จากจุลสารวิปัสสนา ฉบับเม.ย.-มิ.ย. ๒๕๔๓)*