การดำเนินงานของเรือนจำโดนัลด์สัน ภายใต้กรมราชทัณฑ์แห่งรัฐอลาบาม่าได้ประสบกับความล้มเหลว จนตกเป็นข่าวเกรียวกราวเมื่อฤดูร้อนที่ผ่านมาว่า ได้รับงบประมาณจำกัด มีเจ้าหน้าที่น้อยเกินไป และมีผู้ต้องขังล้นเกิน การมาจัดอบรมวิปัสสนาหลักสูตร ๑๐ วันในเรือนจำที่ตั้งอยู่ ณ ดินแดนอันเป็นใจกลางของคริสตศาสนิกชนผู้เคร่งศาสนาเช่นนี้ นับเป็นความอัศจรรย์ยิ่ง เรือนจำโดนัลด์สันเป็นสถานที่ที่อันตรายมาก เพราะเป็นแหล่งที่รวมนักโทษอุกฉกรรจ์เอาไว้ ก่อนจัดการอบรม เราได้รับฟังคำบรรยายเกี่ยวกับวิธีการรักษาความปลอดภัยว่า เราควรจะปฏิบัติตนอย่างไร ถ้าหากถูกจับไปเป็นตัวประกัน ตลอดเวลาที่อยู่ที่นั่น เราจะได้รับคำเตือนอยู่บ่อยครั้งว่า “พึงระลึกไว้เสมอว่าคุณกำลังอยู่ที่ไหน คนพวกนี้มีอัธยาศัยดีแต่เขาก็ฆ่าคุณได้ทุกเมื่อ”

แม้ว่านั่นจะเป็นความคิดที่ทำให้เราไม่สบายใจนัก แต่กระนั้นเราก็ยังมีความรู้สึกอย่างซื่อๆ ว่า เราปลอดภัยในขณะที่อยู่ภายในห้องปฏิบัติ ความขัดแย้งของสถานการณ์สองอย่างนี้ ทำให้เรารู้สึกราวกับมันเป็นเรื่องเหลือเชื่อ เราทั้งสามคนถูกขังอยู่ในใจกลางของแดนนรกแห่งนี้ เพื่อช่วยนำธรรมะอันประเสริฐมาสู่มนุษย์ผู้ยากไร้ที่กำลังมีความทุกข์อย่างที่สุด บางครั้งเราจึงอดไม่ได้ที่จะหัวเราะให้กับความกลับตาลปัตรของเหตุการณ์ แต่เราก็เข้าใจความตึงเครียดของสถานการณ์ดี และรู้ด้วยว่า นี่อาจเป็นครั้งแรกที่ “พลเมืองผู้มีอิสรภาพ” ได้เข้าไปในเรือนจำที่คุมขังนักโทษเด็ดขาด และถูกขังให้อยู่ร่วมกับผู้ต้องขังเป็นเวลานาน นับเป็นการตัดสินใจที่กล้าหาญและน่าสรรเสริญของผู้บัญชาการเรือนจำที่อนุญาตให้ทำเช่นนี้ได้

ที่พักของเราอยู่บนหอคอยเหนือห้องออกกำลังกาย ซึ่งเป็นสถานที่จัดการอบรม เรานอนบนที่นอนที่ปูบนพื้นคอนกรีต มีห้องน้ำที่ไร้ประตู พร้อมกับอ่างล้างหน้า ซึ่งก็ถือว่าสะดวกพอใช้ แม้จะไม่มีความเป็นส่วนตัวเลย ในแต่ละคืน เจ้าหน้าที่จะปิดกุญแจขังเราไว้ในห้องนี้ เพื่อแยกเราออกจากผู้ต้องขังที่เป็นผู้ปฏิบัติ

ในวันที่หนึ่ง ขณะที่มีการนับจำนวนผู้ต้องขัง ซึ่งทำกันเป็นประจำในตอนบ่ายระหว่างเวลา ๑๔.๓๐ – ๑๕.๓๐ น. อันเป็นชั่วโมงนั่งปฏิบัติรวม มีเสียงเจ้าหน้าที่เรือนจำประกาศออกมาดังๆ ทางเสียงตามสายว่า “รายงานจากห้องออกกำลังกายด้านทิศตะวันตก จำนวนผู้ต้องขังทั้งหมดยี่สิบคนกำลังปฏิบัติวิปัสสนา” เราพอจะเดาได้ถึงความสนใจและความคาดหมายต่างๆ ที่เกิดขึ้นในบรรยากาศอันยากลำบากของเรือนจำจากเสียงประกาศนี้ เราทราบมาว่ามีการพนันกันว่าจะมีผู้ต้องขังกี่รายที่อยู่ปฏิบัติจนครบหลักสูตร ๑๐ วันอันยากเย็นนี้ได้ คงจะมีน้อยคน หรืออาจไม่มีใครเลยที่จะคาดว่า “ยี่สิบคนเข้ารับการอบรม ยี่สิบคนปฏิบัติจนจบหลักสูตร ยี่สิบคนเข้มแข็งขึ้น” ผู้ปฏิบัติซึ่งมิใช่เป็นผู้ต้องขังในสายตาของเรา หาได้ให้ความบันดาลใจแต่เฉพาะพวกเราไม่ แต่ยังได้ให้ความบันดาลใจแก่บรรดาผู้คุมและผู้บริหารเรือนจำด้วย โดยเฉพาะผู้คุมที่ถึงกับนิ่งอึ้งไปกับสิ่งที่เกิดขึ้นต่อหน้าพวกเขา รวมทั้งได้ให้การยอมรับนับถือและแสดงความชื่นชมต่อผู้ต้องขังเพิ่มมากขึ้น เมื่อวันเวลาผ่านไป ในไม่ช้าบรรดาผู้คุมก็กลับกลายมาเป็นพันธมิตรคอยปกป้องผู้ต้องขังเหล่านี้ หลายครั้งหลายหนที่เขาว่ากล่าวผู้ต้องขังคนอื่นๆ และผู้คุมด้วยกันที่ล่วงล้ำเข้ามาในห้องปฏิบัติอันเงียบสงบของผู้ปฏิบัติ

นอกจากนี้ พวกเขายังสนใจอาหารมังสวิรัติที่เราทำให้กับผู้ต้องขัง เพราะที่เรือนจำนี้ไม่เคยมีการเสริฟอาหารประเภท นม ขนมปัง ผักสด หรือผลไม้ใดๆ และอาหารเช้าก็อยู่ระหว่างเวลาตีสองถึงตีสาม สิ่งแรกที่เป็นเครื่องชี้ผลของการอบรม ก็คือ การที่ผู้คุมยอมตักอาหารและนั่งลงรับประทานอาหารที่โต๊ะเดียวกับผู้ต้องขัง นับเป็นเรื่องที่ไม่เคยมีใครได้ยินมาก่อน ท่ามกลางสภาพแวดล้อมที่เป็นปฏิปักษ์กันเช่นนี้ และเมื่ออากาศเริ่มหนาวเย็น ผู้คุมก็จะปีนขึ้นไปเอากระดาษแข็งปิดไว้ กันไม่ให้ลมโกรกมาที่เตียงของผู้ปฏิบัติ เป็นที่แน่นอนว่าบรรดาชายผู้บึกบึนเหล่านี้ คงต้องได้เคยใช้กำลังกับผู้ต้องขังในอดีตมาก่อน แต่ ณ เวลานี้ เขากำลังรับใช้ผู้ต้องขังด้วยความห่วงใยเห็นใจ คงจะมีอะไรสักอย่างอันเนื่องมาจากการอบรมที่ซึมซาบเข้าไปในบรรยากาศของเรือนจำซึ่งเราไม่อาจรู้ได้

เมื่อการอบรมเริ่มเข้าที่และคืบหน้าไปเรื่อยๆ พลังสั่นสะเทือนของกุศลธรรมก็มีกำลังแรงขึ้นจนรู้สึกได้ ผู้ปฏิบัติของเราเผชิญหน้ากับอสุรกายที่อยู่ภายในตัวอย่างกล้าหาญ การปฏิบัติวิปัสสนาเป็นเวลา๑๐ - ๑๒ ชั่วโมงในแต่ละวัน ทำให้ผู้ปฏิบัติที่ตั้งใจจริงได้เข้าสู่เบื้องลึกของจิตใต้สำนึก อันเป็นที่สั่งสมนอนเนื่องของความทุกข์ทั้งหลายทั้งปวงในอดีต เราได้แต่คาดเดาเอาเองว่ามันเป็นเรื่องที่ยากลำบากสำหรับเขาเพียงใดที่ต้องเผชิญกับอดีตและปัจจุบันอันน่ากระอักกระอ่วนใจ เราไม่แน่ใจว่าผู้ปฏิบัติคนหนึ่งที่เราห่วงใยเป็นอย่างมาก จะสามารถทนกับสภาวะนี้ได้ตลอดจนจบการอบรมหรือไม่ เขา “ปิดกั้น” ตัวเองอย่างเห็นได้ชัด สีหน้าเย็นชา ปราศจากอารมณ์ใดๆ ท่าทีที่ดุดันของเขาดูราวกับสัตว์ที่ถูกขังในกรง เราพยายามหลายครั้งที่จะให้กำลังใจและทำให้เขาไว้วางใจ แต่ความพยายามของเราก็ถูกบอกปัดอย่างไม่ไยดีด้วยเสียงอู้อี้ในลำคอที่ฟังแทบไม่ได้ยิน เหตุการณ์ดำเนินไปเช่นนี้หลายวัน แต่แล้วในที่สุดก็เกิดพัฒนาการครั้งใหญ่ ดังเช่นที่ได้เคยปรากฏมาก่อนในการอบรมที่อื่นๆ นั่นก็คือ รอยยิ้มและอิริยาบถที่เปลี่ยนไป ซึ่งแสดงว่าบัดนี้ เขาได้ปฏิบัติจนลงลึกเข้าไปภายในแล้ว เรารู้สึกโล่งใจและชื่นชมยินดีกับความก้าวหน้าของเขา หลังจากที่มีการอนุญาตให้พูดคุยกันได้ ผู้ปฏิบัติรายนี้ได้กล่าวอย่างเปิดเผยถึงอดีตที่เต็มไปด้วยความโหดเหี้ยมและความปั่นป่วนภายในใจ นี่นับเป็นก้าวสำคัญของการเปลี่ยนกระแสแห่งความทุกข์ที่ได้ครอบงำเขามาเป็นเวลานานหลายปี

ความพยายามของคนเหล่านี้ในการต่อสู้กับพายุในใจอันเกิดขึ้นอย่างไม่มีทางหลีกหนีได้ ในระหว่างขั้นตอนการชำระจิตเบื้องลึก เป็นเรื่องที่มหัศจรรย์ยิ่ง ผู้คุมบางคนเรียกการอบรมวิปัสสนานี้ว่าค่ายแห่งการทำจิตให้เป็นกุศล บ้างก็เปรียบว่าเป็นการชำระล้างพิษให้ออกไปจากจิต การปฏิบัติจนครบหลักสูตร ๑๐ วันได้ ไม่ใช่ความสำเร็จที่เล็กน้อยเลย แต่กระนั้นบุคคลเหล่านี้ก็ยังคงมีความตั้งใจมั่นและอดทน แม้จะต้องเผชิญกับความยากลำบากอย่างใหญ่หลวง ซึ่งส่วนหนึ่งเกิดจากสภาพความเป็นอยู่ที่ไม่เอื้ออำนวยเอาเสียเลย เช่น มีห้องอาบน้ำเพียงห้องเดียว มีห้องส้วม ๒ ห้อง และอ่างล้างจานเพียงอ่างเดียว เราเห็นได้อย่างชัดเจนว่า ความสำนึกในความยากลำบากและความทุกข์ที่เคียงคู่อยู่กับพวกเขามาจนตลอดชีวิต ได้กลายเป็นปัจจัยที่ทำให้พวกเขาปฏิบัติอย่างหนัก จนบางครั้งเราถึงกับต้องแนะนำให้พวกเขาผ่อนคลายลงบ้าง และปฏิบัติให้น้อยลง หนึ่งในผู้ปฏิบัติที่ดูไม่มีทีท่าว่าจะปฏิบัติได้ เป็นผู้ที่ต้องโทษมาแล้ว ๓๑ ปีจาก ๓๕ ปี และได้ทนทุกข์กับการถูกแทงและเฆี่ยนตีมาแล้วหลายครั้งในช่วงชีวิตที่เต็มไปด้วยความรุนแรง กลับเป็นผู้ที่ใฝ่ใจกับการปฏิบัติจนดูราวกับเป็นปลาได้น้ำ แม้ในระหว่างช่วงเวลาพัก เราก็เห็นเขานั่งปฏิบัติอยู่ในห้องที่ถูกดัดแปลงมาใช้เป็นห้องปฏิบัติชั่วคราว เฝ้าสังเกตความจริงที่ปรากฏขึ้นภายในตนเองในแต่ละขณะ เมื่อการอบรมผ่านไปได้ครึ่งทาง เขาก็ฉีกยิ้มที่ปราศจากฟัน ประกาศว่า “นี่ ถ้ามีดียิ่งกว่านี้อีก ผมคงทนไม่ไหวแน่ !”

ในที่สุด เมื่อถึงพิธีปิดการอบรม (ซึ่งมีเฉพาะหลักสูตรการอบรมในเรือนจำเท่านั้น) ก็มีความวิตกกันว่า ผู้ปฏิบัติที่เป็นผู้ต้องขังเหล่านี้จะพูดอะไรบ้าง บัดนี้พวกเขามีแต่ความปีติและตื่นเต้นอย่างที่สุดกับผลที่ได้รับ บุคคลเหล่านี้คุ้นเคยกับความหม่นหมองจากความผิดพลาดมากกว่าความเบิกบานใจในความสำเร็จ เรามีความกังวลว่า ความตื่นเต้นนี้อาจทำให้พวกเขาทำอะไรที่ไม่เหมาะสมเกินเลยไปได้ แต่บุคคลเหล่านี้ก็ได้พิสูจน์ตนเองอีกครั้ง แต่ละคนลุกขึ้นยืนเล่าเรื่องราวของตนเองอย่างฉาดฉาน เต็มไปด้วยความเคารพนับถืออย่างจริงใจและความสำนึกในบุญคุณของธรรมะ ในกลุ่มผู้ปฏิบัติ มี ๓ คนที่เป็นอิหม่ามในศาสนาอิสลามนิกายต่างๆ และ ๒ คนเป็นสาวกที่เคร่งครัดของคริสตศาสนานิกายกอสเปลและแบ็บติส ทุกคนเล่าว่าวิปัสสนาได้ช่วยให้พวกเขาเข้าใจศาสนาของตนเองในแง่มุมที่ลึกซึ้งและมีความหมายยิ่งขึ้น ชายผู้หนึ่งซึ่งในระหว่างการอบรมได้ต่อสู้กับความหวาดกลัวที่ฝังลึกอยู่ภายในใจว่า วันหนึ่งความโกรธของตนเองจะกลับมามีอำนาจครอบงำ จนทำให้เขาต้องกลับมาต้องโทษอีกครั้ง ได้หันหน้าที่มีน้ำตาไหลอาบมาทางพวกเรา ถึงเขาจะพูดเพียงไม่กี่คำ แต่คำพูดที่แฝงไปด้วยความสำนึกผิดต่อการกระทำของตนในอดีต ความหวังในอนาคต และความสำนึกในบุญคุณของธรรมะนั้น เป็นสิ่งที่ตรึงใจผู้ฟังอย่างยิ่ง

คำว่า เอหิปัสสิโก (เรียกให้มาดู) ที่ทำให้ผู้คนใน “โลกเสรีภาพ” ได้ตระหนักมาแล้ว ทำให้ผู้ที่อยู่ในสภาพถูกคุมขังได้ประจักษ์ด้วยเช่นกัน เมื่อผู้ปฏิบัติ (ซึ่งบัดนี้เป็นศิษย์เก่าแล้ว) ได้กลับเข้าไปรวมอยู่กับผู้ต้องขังคนอื่นๆ ไม่ช้าคำบอกเล่าเกี่ยวกับประสบการณ์ที่ได้เปลี่ยนแปลงจิตใจของพวกเขา ก็เป็นที่ร่ำลือกันต่อๆ ไป ผลที่ตามมาคือ มีผู้ต้องขัง ๒๔ ราย ได้ลงชื่อเพื่อขอเข้ารับการอบรมในครั้งต่อไป ผู้บริหารเรือนจำได้แจ้งให้ทราบว่า พวกเขาไม่ได้ประกาศหรือหลอกล่อให้ผู้ใดมาสมัคร นอกจากนี้ยังมีผู้คุมและเจ้าหน้าที่แสดงความจำนงที่จะเข้ารับการอบรมด้วย

ผู้บริหารเรือนจำโดนัลด์สันยังได้สนับสนุนความเพียรในการปฏิบัติของบุคคลเหล่านี้ ด้วยการจัดให้ผู้ต้องขังมีเวลาได้นั่งปฏิบัติวันละ ๒ ครั้ง โดยจัดห้องไว้เป็นพิเศษห้องหนึ่งให้ผู้ปฏิบัติสามารถนั่งปฏิบัติร่วมกันได้ ทุกวันอาทิตย์ในเวลาที่เรือนจำเงียบสงบ ตั้งแต่ตีห้าครึ่ง ผู้ต้องขังจะนั่งปฏิบัติต่อเนื่องกันเป็นเวลา ๓ ชั่วโมง

เมื่อสิ้นสุดการอบรมครั้งที่สองในวันที่ ๑๖ พฤษภาคม ๒๕๔๕ ท่านอาจารย์โกเอ็นก้าซึ่งอยู่ระหว่างการเผยแผ่ธรรมะในประเทศสหรัฐอเมริกาได้มาที่เรือนจำเพื่อปฏิบัติร่วมกับศิษย์จากการอบรมทั้งสองครั้ง และได้สนทนากับเจ้าพนักงานและผู้ต้องขังของเรือนจำโดนัลด์สัน ตลอดจนเจ้าหน้าที่ของกรมราชทัณฑ์ด้วย

*(จากจุลสารวิปัสสนา ฉบับต.ค.-ธ.ค. ๒๕๔๕) *