ในการรักษาอาการเจ็บป่วยที่รุนแรงนั้น ปกติแพทย์จะพยายามจัดการกับต้นตออันเป็นสาเหตุของความป่วยไข้ เพื่อช่วยให้ผู้ป่วยฟื้นสู่สุขภาพที่ดี ซึ่งอาจต้องใช้วิธีการหลายอย่างไปพร้อมๆ กันในกระบวนการเยียวยาเพื่อบรรเทาความทุกข์ของผู้ป่วย ยกตัวอย่างเช่น คนไข้ที่มีลำคอบวม อาจจะต้องใช้ยาปฏิชีวนะระงับการแพร่กระจายของเชื้อแบคทีเรีย ร่วมกับการใช้ยาระงับปวดเพื่อลดความไม่สบายของผู้ป่วย

อย่างไรก็ตาม ผู้ป่วยที่ทุกข์ทรมานจากโรคเรื้อรัง อาจได้รับการรักษาด้วยวิธีต่างๆ ในกรณีนี้ โดยทั่วไปแล้วมักจะเกี่ยวข้องกับอาการของโรคที่ไม่สามารถรักษาให้หายขาดได้ เป็นเหตุให้เกิดการเจ็บปวดเรื้อรังและเนื่องจากเป็นโรคที่รักษาให้หายขาดไม่ได้ การรักษาที่ต้นเหตุจึงไม่สามารถระงับความทุกข์ทรมานได้ ดังนั้น จึงต้องนำวิธีการอื่นมาใช้ด้วย

เราต้องเข้าใจถึงความแตกต่างระหว่างความเจ็บปวดกับความทุกข์ ความเจ็บปวดคือความรู้สึกไม่สบายในระดับต่างๆ ทางร่างกาย ส่วนความทุกข์คือการปรุงแต่งของจิตต่อความรู้สึกทางกาย หรืออีกนัยหนึ่ง ความเจ็บปวดคือความรู้สึกไม่พึงพอใจทางกาย ซึ่งอาจมีความรุนแรงหลายระดับ ส่วนความทุกข์ทรมานก็คือ ความแตกต่างระหว่างสิ่งที่เกิดขึ้นจริงและเรากำลังประสบอยู่ในขณะนั้น กับสิ่งที่เราอยากจะให้เกิดขึ้น นั่นคือ การที่เราไม่พอใจในสิ่งที่กำลังเกิดขึ้น และต้องการให้มันเป็นอย่างอื่น เมื่อไม่เป็นเช่นนั้น เราก็ทุกข์ การปรุงแต่งหรือปฏิกิริยาที่เรามีต่อความรู้สึกไม่พึงพอใจทางกาย เป็นเพียงสิ่งที่เพิ่มพูนความทุกข์ทรมานทางใจแก่เรา ทำให้ความเจ็บปวดทางกายกลายเป็นความเจ็บปวดทางใจ วงจรแห่งความทุกข์จึงถูกสร้างขึ้นมาด้วยเหตุนี้

ปกติแพทย์จะใช้ยาชาเพื่อระงับความเจ็บปวดให้แก่คนไข้ อย่างไรก็ดี วิธีนี้ไม่ควรใช้กับอาการเจ็บปวดเรื้อรัง เพราะยาระงับความเจ็บปวดนั้นมีผลข้างเคียงหากใช้เป็นเวลานาน นอกจากนี้ ประสิทธิภาพของยาก็จะลดลงเรื่อยๆ และหากใช้ในปริมาณมาก ก็จะนำไปสู่การติดยาและผลข้างเคียงอื่นๆ ที่แย่กว่าเดิม การรักษาทางด้านจิตใจไปด้วยจึงดูจะเป็นการดีกว่าที่จะรักษาความเจ็บปวดทางร่างกายแต่เพียงอย่างเดียว ในการขจัดความทุกข์ ผู้ป่วยต้องฝึกเฝ้าสังเกตความเจ็บปวดอย่างมีอุเบกขา โดยไม่ไปปรุงแต่งต่อความเจ็บปวดนั้น หากยอมรับสภาพที่เป็นอยู่ ด้วยความเข้าใจในธรรมชาติอันไม่เที่ยงของมัน และพยายามที่จะพัฒนาอุเบกขาต่อความเจ็บปวดทีละน้อย แล้วผู้ป่วยก็จะสามารถทำลายรูปแบบของนิสัยเดิมๆ ที่ชอบปรุงแต่ง จนทำให้หลุดพ้นจากความทุกข์ได้ในที่สุด การกล่าวเช่นนี้อาจดูเหมือนง่าย แต่ทำยาก ถึงกระนั้น ข้าพเจ้าก็พบว่าการให้คำแนะนำที่ถูกต้องและกำลังใจอย่างสม่ำเสมอนั้น ช่วยให้ผู้ป่วยสามารถเรียนรู้ที่จะอยู่กับปัจจุบันขณะ เมื่อผู้ป่วยรู้จักที่จะน้อมนำสติของตนกลับมาอยู่ที่ความรู้สึกทางกาย และพัฒนาอุเบกขาได้แม้เพียงน้อยนิด พวกเขาจะพบว่าตนเองสามารถต่อสู้กับความเจ็บปวดที่เรื้อรังได้มากขึ้นเรื่อยๆ

ในการรักษาของข้าพเจ้า ส่วนใหญ่แล้วจะทำการรักษาผู้ที่ทนทุกข์จากความเจ็บปวดเรื้อรังที่มีสาเหตุมาจากโรคต่างๆ เช่น โรคข้ออักเสบ โรคปวดศีรษะไมเกรน หรือโรคปวดหลัง เป็นต้น ผู้ป่วยส่วนมากเคยพยายามใช้วิธีการรักษาต่างๆ เพื่อระงับความเจ็บปวด แต่ความเจ็บปวดก็ยังคงอยู่ สำหรับคลินิกที่ข้าพเจ้าประจำอยู่นั้น เรารักษาโดยใช้หลายวิธีร่วมกัน มีทั้งฝังเข็ม กายภาพบำบัดและการปฏิบัติกรรมฐาน (ทั้งอานาปานสติและวิปัสสนาแบบหยาบๆ ซึ่งจะอธิบายในภายหลัง) การฝังเข็มเป็นการระงับความเจ็บปวดที่ปราศจากผลข้างเคียงใดๆ แต่อย่างไรก็ตาม ในที่นี้ข้าพเจ้าต้องการที่จะเน้นผลของการปฏิบัติกรรมฐาน ผู้ป่วยทุกคนถูกสอนให้ปฏิบัติอานาปานสติ (การมีสติอยู่กับลมหายใจตามธรรมชาติ) เพื่อที่จะอบรมจิตให้อยู่กับปัจจุบันขณะ การฝึกแบบนี้ป้องกันจิตจากการล่องลอยไปสู่อดีตหรืออนาคต หรือกล่าวอีกอย่างหนึ่งเป็นการป้องกันจิตจากการเป็นห่วงกังวลเกี่ยวกับความเจ็บป่วยของตนเอง เพราะความกังวลดังกล่าวเป็นการเพิ่มพูนความเครียด อันจะทำให้ทุกข์ทวีขึ้น ดังนั้น การมีสติอยู่กับลมหายใจนี่เอง จะทำให้ความเครียดและความทุกข์ลดน้อยลง

นอกจากนี้ เรายังใช้รูปแบบอย่างหนึ่งของกายภาพบำบัด ที่เรียกว่า T.E.N.S. (Transacutaneous Electrical Nerve Stimulation) ซึ่งใช้ขั้วประจุไฟฟ้าเล็กๆ หุ้มด้วยยาง วางไว้บนผิวหนังบริเวณที่เจ็บปวด แล้วกระตุ้นด้วยความสั่นสะเทือนของกระแสไฟฟ้า ในระดับความแรงที่ผู้ป่วยสามารถรับรู้ได้ โดยไม่รู้สึกไม่สบายแต่อย่างใด ความสั่นสะเทือนเหล่านี้จะช่วยให้ความรู้สึกเจ็บปวดที่เป็นกลุ่มก้อนกระจายออกจากกัน ในระหว่างการบำบัด ซึ่งใช้เวลาประมาณ ๒๐-๓๐ นาที ผู้ป่วยจะได้รับคำแนะนำให้ผ่อนคลายด้วยการนอนหรือนั่งก็ได้ แต่ต้องไม่เคลื่อนไหว จากนั้นจึงค่อยให้เพ่งความสนใจอยู่กับลมหายใจ หรือความรู้สึกอย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งเกิดจากการสั่นสะเทือนของ T.E.N.S. ทุกครั้งที่จิตล่องลอยไป

วิธีนี้อาจช่วยให้ผู้ป่วยสามารถปฏิบัติอานาปานสติหรือวิปัสสนาอย่างหยาบๆ (คือมีสติอยู่กับเวทนาหรือความรู้สึกทางกาย) อย่างใดอย่างหนึ่ง และค่อยๆ พัฒนาอุเบกขาต่อความสั่นสะเทือนและความเจ็บปวดไปเรื่อยๆ จนผู้ป่วยค่อยๆ หลุดออกจากความเคยชินเดิมๆ ที่มีการปรุงแต่งในทางลบต่อความรู้สึกที่ไม่ชอบ หลังจากนั้นสักระยะ ผู้ป่วยก็สามารถกลับไปรักษาตัวต่อที่บ้านด้วยเครื่องมือ T.E.N.S. โดยปฏิบัติกรรมฐานควบคู่ไปด้วย

ข้าพเจ้าพบว่าการรักษาความเจ็บปวดเรื้อรังแบบผสมผสานนี้มีประสิทธิภาพมาก ผู้ป่วยจำนวนมากได้รายงานผลว่า ความเจ็บปวดลดลง ความเครียดและโรคทางประสาทเบาบางลง ความกดดันน้อยลงและนอนหลับได้ดีขึ้น ถึงแม้ว่าการฝังเข็มจะมีส่วนในการรักษาก็จริง แต่ข้าพเจ้าคิดว่าประโยชน์สำคัญเกิดจากผู้ป่วยสามารถพัฒนาความมีสติและความมีอุเบกขาต่อความเจ็บปวดทางกายของพวกเขา

การเปลี่ยนแปลงทางจิตใจนี้ ได้ช่วยทำลายรากเหง้าแห่งความทุกข์ ประจักษ์พยานนี้พบได้จากการที่ผู้ป่วยกลับไปรักษาตัวที่บ้านด้วย T.E.N.S. พร้อมๆ กับปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานควบคู่กันไปด้วย โดยไม่ต้องกลับมารับการฝังเข็มอีกเลย

จริงอยู่ การปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานไม่ได้มีจุดมุ่งหมายที่จะรักษาหรือเยียวยา ความเจ็บป่วยใดๆ ทางร่างกาย แต่ผลจากการปฏิบัติได้แสดงให้เห็นแล้วว่า เหตุใดพระพุทธองค์จึงทรงเป็นที่รู้จักว่าเป็นนายแพทย์ผู้ยิ่งใหญ่ สำหรับพระองค์แล้ว สรรพสิ่งที่มีชีวิตทั้งหลายล้วนมีความทุกข์จากโรคที่ไม่อาจรักษาได้ หรือโรคที่เรียกกันว่าการมีชีวิตอยู่ ซึ่งเป็นสาเหตุของความเจ็บปวดเรื้อรังและความทุกข์ ธรรมะโอสถที่ทรงมอบให้แก่ชาวโลกกว่า ๒,๕๐๐ ปีมาแล้ว ยังคงใช้ได้ผลดีจวบจนถึงปัจจุบัน ผู้ที่ปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานอย่างถูกต้องย่อมสามารถขจัดรากเง้าแห่งความทุกข์ได้อย่างแน่นอน และจะค่อยๆ หลุดพ้นจากความทุกข์ได้ในที่สุด

*(จากธรรมกมลาสาร ฉบับเม.ย.-มิ.ย. ๒๕๓๘) *