ถาม ถ้าผู้ปฏิบัติวิปัสสนามีอาชีพสอนโยคะ เขาควรจะเลิกสอนโยคะอาสนะ และการสวดคายตรี หรือโองการ หรือเปล่าครับ หรือว่ายังสอนต่อไปได้

ท่านอาจารย์ ขึ้นอยู่กับวิจารณญาณของคนๆ นั้น การที่ผู้ปฏิบัติจะเข้าใจวิปัสสนาได้อย่างลึกซึ้งนั้นต้องใช้เวลา เราไม่ได้ต่อต้านคายตรี หรือโอม คำที่ใช้สวดซ้ำๆ กันย่อมก่อให้เกิดกระแสสั่นสะเทือนที่มีลักษณะเฉพาะ ซึ่งเป็นกระแสสั่นสะเทือนที่สร้างขึ้น ปรุงแต่งขึ้น ในขณะที่วิปัสสนาต้องการให้เราอยู่กับกระแสสั่นสะเทือนที่เป็นธรรมชาติ ยถาภูตา ตามอย่างที่เป็น ตามอย่างสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นกับร่างกายของฉัน ตามอย่างสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นในจิตของฉัน นั่นเป็นสิ่งที่เราต้องเฝ้าสังเกต แต่การท่องมนต์จะสร้างกระแสสั่นสะเทือนขึ้นมาเหมือนเกราะที่ปกคลุมพื้นผิว ซึ่งจะทำให้เกิดความยากลำบากในการปฏิบัติ

เราพยายามจะอธิบายเรื่องนี้กับผู้ปฏิบัติ ถ้าเขายังรู้สึกว่า “มันให้ผลดีกับฉันมาก” ก็ต้องปล่อยเขาไป เราไม่สามารถบังคับกะเกณฑ์ให้เขาปฏิบัติแต่วิธีนี้เพียงอย่างเดียวได้ แต่สำหรับผู้ที่ได้เข้ามาสอนวิปัสสนา ไม่ว่าจะเป็นผู้ดำเนินการอบรมหลักสูตรเด็ก ผู้ช่วยอาจารย์ ผู้ช่วยอาจารย์อาวุโส หรือรองอาจารย์ หากไปบอกกับผู้อื่นว่า “ถ้าท่านต้องการจะเพิ่มการสวดมนต์เข้ามา ก็ไม่ผิดอะไร” ก็ย่อมจะก่อให้เกิดอันตรายขึ้นได้ สมมติว่ามีผู้ปฏิบัติคนหนึ่งว้าวุ่นใจมาก แต่แทนที่ผู้ช่วยอาจารย์จะชี้ทางแก้ตามวิธีของวิปัสสนา กลับให้คำแนะนำว่า “ท่องมนต์นี้สิ ไปหาที่นั่งท่องมนต์นี้สักพักนะ” แน่นอนว่าการท่องมนต์จะช่วยให้ผู้ปฏิบัติสงบลง แล้วอาจารย์ก็อาจรู้สึกว่า “วิเศษจริงๆ มนต์นี้ได้ผล ฉันจะให้มนต์นี้กับทุกคนที่มา” แล้ววิธีการปฏิบัตินี้ก็จะสูญสิ้นไป ผู้คนจะไม่ได้รับประโยชน์จากวิปัสสนาอีก ผู้ที่เป็นอาจารย์จึงต้องระมัดระวังอย่างยิ่งที่จะไม่นำสิ่งอื่นใดเข้ามาผสมปนเปกับวิปัสสนา

สำหรับผู้ปฏิบัติ เราต้องปล่อยให้เขาตัดสินใจเอง ถึงอย่างไรเขาก็ได้เริ่มต้นสู่ธรรมะด้วยพิธีกรรมและการสวดมนต์ เหมือนเข้าเรียนในชั้นอนุบาล แต่เมื่อเขาพัฒนาขึ้น ก็จะคลี่คลายจากสิ่งต่างๆ เหล่านี้ได้เอง และเมื่อเขาปฏิบัติวิปัสสนาไปถึงขั้นที่ก้าวหน้าจริงๆ ก็จะสามารถละทิ้งมนต์คาถาและสิ่งต่างๆ เหล่านี้ได้ โดยที่ไม่ต้องใช้ความพยายามใดๆ เลย แต่ในขั้นนี้ถ้าเราไปบีบบังคับ ก็คงจะไม่ถูกต้อง

ฉะนั้น พวกท่านจึงต้องระมัดระวัง ถ้าท่านเป็นอาจารย์ก็จะต้องไม่ให้คำแนะนำเช่นนี้แก่ผู้อื่น และถ้าท่านเป็นผู้ปฏิบัติ ก็ขอให้เข้าใจว่าการผสมเช่นนี้จะเป็นอันตรายต่อตัวท่านเอง ต้องเลิกเสีย แต่ถ้าท่านคิดว่า “ไม่ มันมีประโยชน์กับฉัน” ก็จะทำต่อไปสักระยะ หลังจากนั้นท่านก็จะเข้าใจเอง เรื่องเช่นนี้ไม่ควรมาบังคับกัน

ที่มา : หนังสือเพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชน โดย ท่านอาจารย์โกเอ็นก้า

รวมปาฐกถาและวิสัชนาปัญหาธรรมระหว่างปี พ.ศ. 2526 – 2543