ลูกๆ ทางธรรมที่รักทั้งหลาย

พวกท่านต่างก็มีความปรารถนาที่จะได้เห็นพระธรรมคำสอนอันบริสุทธิ์ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้ากลับมาเจริญรุ่งเรือง ณ ที่นี้อีกครั้ง ข้าพเจ้าก็ปรารถนาเช่นนั้นเหมือนกัน อย่างไรก็ตาม ถ้าท่านจัดการอบรมหลักสูตร 10 วันขึ้น แต่ไม่เน้นถึงความสำคัญของการนำธรรมะไปใช้ในชีวิตจริงแล้ว การอบรมนี้ก็จะกลายเป็นเพียงแค่พิธีกรรมอย่างหนึ่งและไม่ให้ผลอย่างที่ควร

วิปัสสนาช่วยให้เราเรียนรู้ที่จะนำศีลมาใช้ในชีวิตประจำวัน และศีลนั้นก็เริ่มต้นด้วยสัมมาวาจาหรือการพูดดี ซึ่งหมายถึงการละเว้นจากการพูดเท็จ พูดเพ้อเจ้อ และนินทาว่าร้าย ฉะนั้น ในที่ที่มีการอบรมวิปัสสนา เราจึงแนะนำว่า ถ้าท่านพบเห็นข้อบกพร่องผิดพลาดของเพื่อนธรรมะคนใดแล้ว ก็ไม่ควรนำเรื่องของเขาไปนินทาให้ผู้อื่นฟัง แต่ควรจะพูดคุยกับเขาเป็นการส่วนตัวด้วยความสุภาพว่า “ฉันคิดว่าสิ่งที่เธอทำ มันขัดกับธรรมะอยู่นะ”

ท่านอาจแสดงความคิดเห็นไปสักครั้งสองครั้ง แต่ถ้าคนๆ นั้นยังไม่เข้าใจ ท่านก็อาจจะบอกเขาไปว่า “ฉันจะเอาเรื่องนี้ไปปรึกษากับผู้ใหญ่หรืออาจารย์ใหญ่ดูว่า เรามีความเห็นในเรื่องนี้ไม่เหมือนกัน” นี่เป็นสิ่งที่ท่านควรทำมากกว่าที่จะมานั่งว่าร้ายอีกฝ่ายลับหลัง เพราะนั่นจะเป็นการทำผิดศีลสำคัญข้อแรกของสัมมาวาจา

ท่านควรจะสำรวจตัวเอง ถ้าหากท่านได้พูดถึงเพื่อนธรรมะคนใดในทางที่เสียหาย ก็ควรจะรีบแก้ไขโดยเร็ว นั่นคือไปขอขมาว่า “ฉันทำผิดไปที่พูดถึงเธอในทางเสียๆ หายๆ ทั้งๆ ที่ควรจะมาพูดคุยกับเธอโดยตรง”

นี่คือสังฆะ คือครอบครัวของผู้ปฏิบัติวิปัสสนา การพูดจาให้ร้ายผู้อื่นมีแต่จะสร้างความบาดหมางและแตกแยก บางคนอาจจะเชื่อในสิ่งที่ได้ยินได้ฟังมา บางคนอาจจะไม่ แล้วความขัดแย้งก็จะค่อยๆ ปะทุขึ้น ซึ่งเป็นเรื่องที่สวนทางกับธรรมะโดยสิ้นเชิง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงชี้ชัดว่า การกระทำที่เป็นบาปมหันต์หรืออนันตริยกรรมย่อมให้ผลที่รุนแรง การทำให้สงฆ์หรือหมู่คณะแตกแยกก็เป็นข้อหนึ่งในอนันตริยกรรม

เป็นธรรมดาของคนที่อยู่ร่วมครอบครัวเดียวกัน หรือผู้ปฏิบัติที่มารับใช้ธรรมะร่วมกัน จะมีความคิดเห็นที่แตกต่างกัน ท่านจึงไม่ควรฟังความข้างเดียว แม้คนๆ นั้นจะเป็นผู้ที่มีอาวุโสก็ตาม เราไม่ควรปล่อยให้ความคิดเห็นที่แตกต่างกันนี้ เป็นชนวนของความแตกแยกในหมู่คณะ

ข้าพเจ้าพยายามสอนอยู่เสมอว่า ขอให้ทุกคนที่อยู่ในครอบครัวธรรมะหรือครอบครัววิปัสสนานี้ มีแต่ความรักความเมตตาต่อกัน อย่าได้มีความรู้สึกโกรธเกลียดใดๆ ต่อกันแม้แต่น้อย

ในองค์กรทางสังคมและการเมือง ผู้ที่ต้องการอำนาจและตำแหน่งจะสร้างกลุ่มก้อนของตนเองขึ้นมาเพื่อโจมตีอีกฝ่าย แต่พฤติกรรมเช่นนี้ไม่ควรจะเกิดขึ้นในองค์กรของธรรมะ เมื่อใดที่ท่านรู้สึกว่า มีกลุ่มคนแตกออกเป็นฝ่ายที่เห็นด้วยกับท่านและฝ่ายที่ไม่เห็นด้วยกับท่านแล้ว ก็ควรสำนึกในทันทีว่า “ฉันนี่แย่จริงๆ เรียกร้องแต่จะให้ทุกๆ คนทำตามความต้องการของฉัน อัตตาแรงเหลือเกิน ไม่สมควรที่จะรับใช้ธรรมะเลย ตอนนี้ฉันควรจะกลับไปตั้งหน้าตั้งตาปฏิบัติดีกว่า”

หากท่านไม่ยอมรับว่าตัวเองมีอัตตาหรือความยึดมั่นถือมั่นแรงกล้าแล้ว ก็จะไม่มีทางหลุดพ้นจากนิสัยเสียๆ ที่ชอบเพ่งโทษผู้อื่นได้ แต่ทันทีที่ท่านรู้ตัวว่า “ดูสิ ที่ฉันพูดอย่างนั้น ทำลงไปอย่างนั้น ก็เพราะอัตตาตัวเองแท้ๆ” เมื่อนั้นอัตตาของท่านก็จะเริ่มบรรเทาเบาบางลง แต่ถ้าท่านมัวแต่หาข้ออ้างให้กับตัวเองไม่หยุด อัตตาของท่านก็มีแต่จะเพิ่มพูนขึ้นเรื่อยๆ

เช้านี้ข้าพเจ้าได้ยินว่า ในการปฏิบัติเมื่อเร็วๆ นี้ ลูกสาวทางธรรมของข้าพเจ้าคนหนึ่งหรือสองคนรู้สึกหงุดหงิดขัดเคืองที่การจัดวางอาสนะไม่เป็นไปตามผังที่เธอวางไว้ ช่างเป็นเรื่องที่น่าเศร้าจริงๆ ธรรมะไปอยู่เสียที่ไหนกันนี่ จึงได้ปล่อยให้อัตตาเข้าครอบงำ ข้าพเจ้ารู้สึกสงสารเธอเหลือเกิน เธอจะต้องพัฒนาธรรมะให้มากกว่านี้ เพื่อจะได้มีความรักความเมตตาต่อผู้อื่น แทนที่จะมาจ้องจับผิดกัน

ถึงแม้นี่จะเป็นเรื่องเล็กๆ แต่ก็ทำให้ความมัวหมองเริ่มต้นขึ้นและลุกลามต่อไปได้ ถ้าไม่พูดอะไรในเรื่องนี้บ้างเลย เราก็จะมีแต่การเพิ่มอัตตาและสร้างความขุ่นเคืองไม่พอใจต่อผู้อื่น

นอกจากนี้ยังมีเรื่องที่ข้าพเจ้าเป็นห่วงว่าจะเกิดความเสียหายขึ้น นั่นคือ คำสอนวิปัสสนาที่สืบทอดกันมาจะต้องเหมือนกันทั่วโลก ห้ามเปลี่ยนแปลงแก้ไขใดๆ ทั้งสิ้น ประวัติศาสตร์ที่ผ่านมาทำให้ข้าพเจ้าเห็นชัดว่า วิปัสสนาได้สูญสิ้นไปจากอินเดียภายในระยะเวลาเพียง 500 ปี เพราะผู้คนจากลัทธินิกายต่างๆ ได้นำเอาประเพณีความเชื่อของตนเข้ามาผสมปนเปทีละเล็กละน้อย จนสิ่งที่เพิ่มเติมเข้ามานี้กลายมามีความสำคัญ และทำให้วิปัสสนาเลือนหายไปในที่สุด ขณะที่ประเทศพม่า ซึ่งเป็นแผ่นดินเกิดของข้าพเจ้า สามารถถนอมรักษาธรรมะมาได้อย่างบริสุทธิ์เกือบ 2,300 ปี ด้วยการสืบทอดจากครูถึงศิษย์ ถ้ามีการเพิ่มเติมอะไรเข้าไป สิ่งนั้นก็คงจะมีความสำคัญขึ้นมาจนทำให้วิปัสสนาสูญสิ้นไปแล้ว แต่ครูอาจารย์ชาวพม่าเหล่านั้นก็ยังรักษาธรรมะไว้ได้อย่างบริสุทธิ์และสืบทอดมาถึงพวกเราในปัจจุบัน เราจึงต้องไม่ทำลายธรรมะด้วยข้ออ้างที่ว่าเพื่อทำให้ดีขึ้น คนที่ทำลายต่างก็พูดว่า “ฉันปรับปรุงให้ดีขึ้นนะ” ราวกับเขารู้ดีกว่าพระพุทธเจ้าหรือคำสอนที่ได้สืบทอดกันมา นี่เป็นอันตรายที่จะเกิดขึ้นได้ เราต้องระมัดระวังให้มาก

ฉะนั้น ผู้ที่ปรารถนาจะให้ธรรมะอันบริสุทธิ์ที่กำลังปรากฏขึ้นในขณะนี้ เจริญรุ่งเรืองต่อไปอีกนานเท่านาน จึงต้องตระหนักถึงความรับผิดชอบอันใหญ่หลวง เราไม่มีสิทธิที่จะไปเปลี่ยนแปลงกฎระเบียบ คำสอน หรือวิธีการสอน ถ้าท่านต้องการจะเปลี่ยนแปลงตรงไหน จริงๆ แล้วละก็ ขอให้เสนอกับอาจารย์ใหญ่ (ในที่นี้คือท่านอาจารย์โกเอ็นก้า - กอง บ.ก.) ต่อเมื่ออาจารย์ใหญ่เห็นด้วย จึงจะเปลี่ยนแปลงได้ ถ้าท่านคิดว่าตัวเองรู้ดีกว่าอาจารย์ใหญ่และสามารถเปลี่ยนแปลงคำสอนตามความคิดของท่านแล้ว ก็เท่ากับว่าท่านได้ทำลายคำสอนที่สืบทอดกันมา ทำลายการเผยแผ่ธรรมะ

อีกเรื่องที่จะต้องเข้าใจให้ชัดเจนก็คือ ธรรมบรรยายตอนเย็น คำสอนประจำวัน คำสอนอานาปานสติ วิปัสสนา และการแผ่เมตตา ที่ได้แปลไปแล้วกว่า 30 ภาษานั้น เราต้องแน่ใจว่าได้แปลไปอย่างถูกต้อง เพราะการแปลผิด ๆ จะทำให้ผู้ที่ฟังภาษานั้นๆ ได้รับคำสอนผิดๆ ไปนาน

ขอให้เข้าใจขั้นตอนการแปลตามนี้ คือ เมื่อแปลต้นฉบับเสร็จ ต้องให้ผู้ปฏิบัติสักคนหรือมากกว่านั้นที่มีความรู้ความชำนาญทั้ง 2 ภาษา ช่วยกันตรวจสอบความถูกต้อง แล้วส่งเทปบันทึกตัวอย่างเสียงของผู้ปฏิบัติหลายๆ คนในประเทศนั้นมาให้ข้าพเจ้า เพื่อคัดเลือกเสียงที่เหมาะสม หลังจากนั้น คนผู้นั้นจะต้องเดินทางมาบันทึกเสียงที่อิกัตปุรี ผู้ที่เดินทางมาจากประเทศไกลๆ เช่น มองโกเลีย อินโดนีเซีย และรัสเซีย ฯลฯ จะต้องบันทึกเสียงเฉพาะที่อิกัตปุรี หรือศูนย์ฯ ที่พัฒนาใกล้เคียงกับอิกัตปุรี ทั้งนี้เพราะกระแสสั่นสะเทือนของบรรยากาศนั้นมีความสำคัญมาก สิ่งที่บันทึกเข้าไปในเทปจะรวมถึงกระแสสั่นสะเทือนของบรรยากาศรอบๆ ตัวด้วย ถ้ากระแสสั่นสะเทือนของบรรยากาศนี้ไม่ดี สิ่งที่ท่านพูด แม้จะได้รับการแปลมาอย่างถูกต้องสมบูรณ์ ก็จะไม่ให้ผลดีเท่าที่ควร เราได้พบเห็นข้อแตกต่างในการบันทึกเสียงนี้มาแล้ว นั่นจึงเป็นที่มาของการกำหนดกฎเกณฑ์เหล่านี้

ส่วนเรื่องการเข้าอบรม เราต้องการให้ผู้ปฏิบัติมีความมั่นคงอยู่ในวิธีนี้ ด้วยการเข้าปฏิบัติหลักสูตร 10 วันหลายครั้งก่อนที่จะมาเข้าอบรมในหลักสูตรสติปัฏฐาน เพราะหลักสูตรสติปัฏฐานจะให้ความเข้าใจในเชิงความรู้เกี่ยวกับการปฏิบัติ และเป็นการยืนยันว่าสิ่งที่เราปฏิบัติอยู่นั้นเป็นไปตามคำสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้าจริงๆ

โดยทั่วไปผู้คนมักสนใจธรรมะในแง่ของเชาวน์ปัญญามากกว่าการลงมือปฏิบัติ ทั้งๆ ที่การปฏิบัตินั้นมีความสำคัญเหนือสิ่งอื่นใด เราจะยอมให้เรื่องเช่นนี้เกิดขึ้นที่นี่ไม่ได้ ถ้าผู้ปฏิบัติสามารถเข้าอบรมในหลักสูตรสติปัฏฐานเป็นหลักสูตรแรกได้ แล้วเขาจะลงมือปฏิบัติจริงๆ ได้อย่างไร คงมัวแต่สาละวนเล่นเกมทางเชาวน์ปัญญา

ถ้าเราสอนหลักสูตรสติปัฏฐานให้แก่ผู้ที่สนใจเพียงแค่การคิดวิเคราะห์ ก็เท่ากับเป็นการทำร้ายและขัดขวางความเจริญก้าวหน้าในธรรมะของพวกเขา พวกเขาจะไม่มีทางได้ฝึกปฏิบัติอย่างจริงจัง เพราะมัวแต่เพลิดเพลินกับการขบคิด ธรรมะนั้นไม่ใช่มีไว้เล่นเกมทางเชาวน์ปัญญา จงระวังให้ดี

เมื่อวันก่อนข้าพเจ้ายังได้รับรู้อีกเรื่องที่น่าตกใจว่า ได้มีการขอให้ผู้ปฏิบัตินั่งปฏิบัติและสวดมนต์ก่อนหน้าที่นักข่าวจะมาสัมภาษณ์ เพื่อเป็นการแสดงการปฏิบัติธรรม นี่เป็นเรื่องที่ขัดกับธรรมะเพราะธรรมะไม่ใช่การแสดง

ในวันสุดท้ายของธรรมบรรยายหลักสูตร 10 วัน ข้าพเจ้าได้บอกไว้ว่า “ขอให้ท่านปฏิบัติที่บ้านเป็นเวลา 1 ชั่วโมง ทุกวันเช้าเย็น และในขณะที่เดินทางอยู่บนรถโดยสารหรือรถไฟ ก็ขอให้ปฏิบัติโดยสังเกตดูความจริงภายในโดยลืมตา” หากท่านหลับตาในที่สาธารณะ ก็จะเป็นการแสดงให้ผู้อื่นเห็นว่า “ดูสิ ฉันเป็นนักปฏิบัติที่ยิ่งใหญ่ ถึงแม้จะเดินทางก็ยังปฏิบัติ” ซึ่งถ้าเป็นเช่นนี้ ก็หมายความว่าท่านไม่เข้าใจธรรมะเลย

เวลาที่ข้าพเจ้าพบเห็นผู้ที่พยายามแสดงตัวว่าเคร่งศาสนา ด้วยการเจิมหน้าผาก แขวนบางสิ่งบางอย่าง หรือสวมใส่เสื้อผ้าพิเศษ ข้าพเจ้าก็รู้ได้ว่าคนเหล่านั้นไม่เข้าใจธรรมะเลย มิฉะนั้นแล้ว คงไม่จำเป็นต้องแสดงออกเช่นนี้ ความประพฤติของท่านต่างหากที่จะเป็นเครื่องบ่งชี้ว่า ท่านเป็นคนดีมีธรรมะหรือเปล่า

เมื่อใดก็ตามที่ข้าพเจ้าได้ไปแสดงปาฐกถาในที่ต่างๆ ทั่วโลก จะมีผู้ปฏิบัติที่เป็นศิษย์เก่ามาล่วงหน้าประมาณ 1 ชั่วโมง และนั่งปฏิบัติร่วมกันในห้องโถง หลังจากที่นั่งกันเสร็จแล้ว สัก 15 นาทีก่อนเริ่มปาฐกถา ผู้คนก็จะทยอยกันมา แต่ก่อนหน้านั้น เราจะไม่อนุญาตให้คนอื่นๆ ที่ไม่เคยเข้าปฏิบัติ ร่วมอยู่ในห้องนั้นเลย มิฉะนั้นแล้ว การปฏิบัติของเราก็จะกลายเป็นการแสดงไป

ถึงแม้เรื่องพวกนี้จะเป็นรายละเอียดปลีกย่อย แต่ก็มีความสำคัญ เพราะคนเรามักจะเริ่มต้นจากความผิดพลาดเล็กๆ น้อยๆ โดยไม่ได้ตั้งใจก่อน แล้วจึงค่อยๆ ถลำลึกมากขึ้นเรื่อยๆ นี่แหละที่เป็นสาเหตุแห่งความเสื่อมของธรรมะในอดีต ซึ่งไม่ใช่เกิดขึ้นเฉพาะที่อินเดียหากยังรวมถึงประเทศอื่นๆ ด้วย

พวกท่านทั้งหลายล้วนเป็นผู้นำวิปัสสนาของที่นี่ ดีแล้วที่มีเรื่องเกิดขึ้นในระหว่างการแถลงข่าว เพราะเป็นโอกาสที่ข้าพเจ้าจะได้ชี้แจงให้พวกท่านทราบว่า นี่ไม่ใช่การทำงานในวิถีทางของธรรมะ ถ้าข้าพเจ้าไม่บอกกล่าว ในกรณีที่มีคนรู้สึกไม่สบายใจ ข้าพเจ้าก็คงจะไม่ใช่ครูที่ดีนัก จึงเป็นหน้าที่ที่ข้าพเจ้าจะต้องอธิบาย หากได้พบเห็นความผิดพลาดใดๆ โดยชี้ให้เห็นด้วยความรักความปรารถนาดี เมื่อแก้ไขความผิดพลาดนั้นได้แล้ว ธรรมะก็จะแผ่ขยายออกไปได้อย่างบริสุทธิ์

ข้าพเจ้ามองเห็นอนาคตอันสดใสที่ธรรมะอันบริสุทธิ์จะเจริญรุ่งเรืองขึ้น ณ ที่แห่งนี้ ข้าพเจ้ามีความฝันว่า สักวันประเทศที่ยิ่งใหญ่อย่างจีนและอินเดีย จะช่วยกันเผยแผ่ธรรมะที่บริสุทธิ์นี้ออกไปทั่วโลก ซึ่งจะเป็นประโยชน์มหาศาลแก่ผู้คนที่ตกอยู่ในความทุกข์

ฉะนั้น จึงไม่ใช่แต่ท่านเท่านั้นที่ได้รับประโยชน์ ยังรวมถึงมนุษยชาติทั้งหมดด้วย ขอให้ท่านจงช่วยกันรักษาความบริสุทธิ์ของวิธีการปฏิบัติ กฎระเบียบ และข้อปฏิบัติเหล่านี้ให้ดี เราทุกคนมีหน้าที่ที่จะต้องรักษาธรรมะ รักษาวิธีการปฏิบัตินี้ให้บริสุทธิ์

นี่คือเส้นทางของธรรมะที่บริสุทธิ์ เราไม่ได้มาที่นี่เพื่อเอาอกเอาใจใคร แต่เรามาเพื่อรับใช้ธรรมะ เพื่อช่วยเหลือผู้คนให้พ้นจากความทุกข์ จะมีผู้เข้าปฏิบัติมากหรือน้อยไม่สำคัญ พวกเขาต้องได้รับธรรมะที่บริสุทธิ์ เพื่อจะได้พบกับความเจริญก้าวหน้าและหลุดพ้นจากความทุกข์ นี่เป็นเรื่องที่สำคัญกว่าปริมาณของผู้คน

ตลอดเวลา 14 ปีที่อยู่กับท่านอาจารย์ของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าได้เห็นท่านสอนธรรมะภายใต้กฎระเบียบอันเคร่งครัด และในช่วง 29 ปีที่ข้าพเจ้าได้สอนธรรมะ ความสำเร็จก็เกิดขึ้นจากกฎระเบียบอันเคร่งครัดนี้เอง ถึงแม้ผู้ปฏิบัติจะรู้สึกว่าหลักสูตรของโกเอ็นก้ายากลำบาก แต่ก็ให้ผลดี จึงได้พากันมาเข้าอบรม

ข้าพเจ้ามั่นใจว่า พวกท่านทั้งหลายจะช่วยกันรักษาและเผยแผ่ธรรมะที่บริสุทธิ์นี้ เพื่อประโยชน์ของตัวท่านเองและผู้คนจำนวนมาก ซึ่งไม่ใช่เฉพาะกับชนรุ่นนี้ หากยังรวมไปถึงชนรุ่นหลังด้วย

ขอให้ธรรมะจงเจริญรุ่งเรืองไปอย่างบริสุทธิ์ ขอให้ผู้คนมากขึ้นๆ จงได้รับประโยชน์จากธรรมะ ❖

ภวตุ สัพพะ มังคลัง

ที่มา : หนังสือเพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชน โดย ท่านอาจารย์โกเอ็นก้า

รวมปาฐกถาและวิสัชนาปัญหาธรรมระหว่างปี พ.ศ. 2526 – 2543