สติ แปลว่าความระลึกได้ ความหมายตรงของสติ คือ การระลึกรู้อยู่กับปัจจุบันตามที่มันเป็นอยู่ ซึ่งเป็นคุณสมบัติที่สำคัญยิ่งของธรรมะ สติเป็นหนึ่งในอินทรีย์ ๕ ที่เราต้องควบคุมให้ได้ ถ้าต้องการจะพัฒนาในธรรม และสติก็เป็นหนึ่งในพละ ๕ อันเป็นกำลังที่ทำให้เกิดความเข้มแข็งมั่นคงในธรรม รวมทั้งสติยังเป็นหนึ่งในโพชฌงค์ ๗ ซึ่งเป็นองค์ประกอบของการรู้แจ้งเห็นจริง นอกจากนี้ สติยังเป็นหนึ่งในอริยมรรคมีองค์ ๘ คือ สัมมาสติ สติจึงเป็นสิ่งสำคัญมากในการปฏิบัติธรรม

ส่วนสัมปชัญญะนั้น เรามักพูดรวมๆกันไปกับสติ และความหมายหรือคำจำกัดความที่พบก็มักจะคลุมเครือ ไม่ค่อยชัดเจน ส่วนใหญ่เรามักจะแปลกันว่าความรู้ตัวหรือความรู้ตัวทั่วพร้อม หรือไม่ก็แปลจากภาษาอังกฤษที่ว่า clear comprehension หรือความเข้าใจชัดเจน ซึ่งเราไม่รู้เลยว่าเข้าใจอะไรชัดเจน ความคลุมเครือเช่นนี้จึงทำให้เกิดปัญหา เพราะเราไม่ทราบว่าเข้าใจอะไรชัดเจน หรือความรู้ตัวทั่วพร้อมนั้นเป็นอย่างไร

ในการค้นหาคำจำกัดความของคำว่าสัมปชัญญะ เราจะพบว่าสัมปชัญญะเป็นธรรมที่มักปรากฏควบคู่กับสติ พระพุทธองค์ทรงให้คำจำกัดความของ สัมมาสติ ไว้ในมหาสติปัฏฐานสูตรว่า “สัมมาสติหรือความระลึกชอบคืออย่างไร? ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายเนืองๆ อยู่ มีความเพียรเผากิเลส มีสัมปชัญญะ มีสติ พึงนำอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียให้พินาศ ย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาเนืองๆ อยู่ มีความเพียรเผากิเลส มีสติสัมปชัญญะ มีสติ พึงนำอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียให้พินาศ ย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นจิตในจิตเนืองๆ อยู่ มีความเพียรเผากิเลส มีสัมปชัญญะ มีสติ พึงนำอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียให้พินาศ ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย อันนี้ที่กล่าวคือสัมมาสติ” เมื่อใดที่ทรงอธิบายคำว่าสติ จะทรงกล่าวถึงสัมปชัญญะทุกครั้ง ซึ่งแสดงว่าสตินั้นจะเป็นสติไปไม่ได้ หากไม่ถึงพร้อมด้วยสัมปชัญญะ

ถ้าเช่นนั้น มีคำจำกัดความอย่างชัดเจนเกี่ยวกับสัมปชัญญะไว้ในที่ใดบ้าง ท่านอาจารย์โกเอ็นก้าได้ยกเอาพระพุทธพจน์ในสติสูตร (สังยุตตนิกาย มหาวารวรรคข้อ ๘๐๔) ซึ่งอธิบายไว้อย่างชัดเจนมาแสดงว่า “ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ก็อย่างไรเล่าภิกษุจึงจะชื่อว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะ? ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย เวทนาอันภิกษุในธรรมวินัยนี้ทราบชัดแล้วย่อมบังเกิดขึ้น ที่ทราบชัดแล้วย่อมปรากฏอยู่ ที่ทราบชัดแล้วย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ สัญญาอันภิกษุทราบชัดแล้วย่อมบังเกิดขึ้น ที่ทราบชัดแล้วย่อมปรากฏอยู่ ที่ทราบชัดแล้วย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ อย่างนี้แล ภิกษุจึงจะชื่อว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะ ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงเป็นผู้มีสัมปชัญญะอยู่เถิด นี้เป็นอนุศาสนีของเรา สำหรับพวกเธอทั้งหลาย”

พระพุทธพจน์นี้แสดงไว้อย่างชัดเจนว่า ผู้มีสัมปชัญญะคือผู้ที่ประจักษ์ในความไม่เที่ยง (เกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป) ของเวทนา และยังได้ทรงกล่าวต่อไปอีกถึงความเป็นผู้เข้าใจในอนิจจลักษณะของสัญญาและวิตก โดยเราจะต้องรู้ว่า ปรากฏการณ์ทั้งสองอย่างนี้ล้วนปรากฏออกมาที่เวทนา ดังที่ได้ทรงกล่าวไว้ในพระสูตรอื่นๆ ว่า สพฺเพ ธมฺมา เวทนา สโมสรณา ธรรมทั้งปวงมีเวทนาเป็นที่ประชุมลง (อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาตมูลสูตรข้อ ๕๘ และอัฏฐกนิบาต สมิทธิสูตรข้อ ๒๑๘) ดังนั้น จะเห็นได้ว่าเวทนาเป็นส่วนสำคัญของคำอธิบายนี้ ฉะนั้น เวลาที่พูดถึงสัมปชัญญะ จึงหมายถึงการประจักษ์ในอนิจจลักษณะจากการสังเกตดูเวทนาหรือความรู้สึกทางกาย ซึ่งเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป เพราะถ้าไม่ใช่เวทนาหรือความรู้สึกทางกายแล้ว ความเข้าใจที่เกิดขึ้นก็จะเป็นเพียงความเข้าใจที่เกิดจากการคิดพิจารณาหาเหตุผลเอาเองเท่านั้น มิใช่เกิดจากประสบการณ์โดยตรงของตนเองแต่อย่างใด

นอกจากนี้ ในธรรมบรรยายหลักสูตรมหาสติปัฏฐานสูตร ท่านอาจารย์โกเอ็นก้ายังได้ยกเอาคำอธิบายของสัมปชัญญะจากสัมปชัญญะบรรพ มาแสดงด้วยว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อย่างไรเล่าภิกษุจึงจะชื่อว่า ผู้มีสัมปชัญญะ? ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อก้าวไปข้างหน้า เมื่อถอยไปข้างหลัง ก็เป็นผู้กระทำซึ่งสัมปชัญญะ เมื่อเหลียวไปเหลียวมา ก็เป็นผู้กระทำซึ่งสัมปชัญญะ เมื่อคู้แขนเข้ามาหรือเหยียดแขนออกไป ก็เป็นผู้กระทำซึ่งสัมปชัญญะ เมื่อนุ่งห่ม ทรงไว้ซึ่งสังฆาฏิ บาตรหรือจีวร ก็เป็นผู้กระทำซึ่งสัมปชัญญะ เมื่อกิน เมื่อดื่ม เมื่อเคี้ยว เมื่อลิ้ม ก็เป็นผู้กระทำซึ่งสัมปชัญญะ เมื่อกระทำซึ่งอุจจารกรรม ซึ่งปัสสาวกรรม ก็เป็นผู้กระทำซึ่งสัมปชัญญะ เมื่อเดิน เมื่อยืน เมื่อนอน เมื่อหลับ เมื่อตื่น เมื่อพูด เมื่อนิ่ง ก็เป็นผู้กระทำซึ่งสัมปชัญญะ ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้กระทำซึ่งสัมปชัญญะด้วยอาการดังนี้แล”

มีการนำคำแปลนี้ไปอธิบายคำว่าสัมปชัญญะ เป็นความรู้ตัวหรือความเข้าใจชัดเจน เช่น อธิบายเกี่ยวกับการเดินว่าเข้าใจอย่างแจ่มแจ้งชัดเจนถึงรายละเอียดในการเดิน การยกขา การเคลื่อนไหวขา หรือการแกว่งขา การวางเท้าลงพื้น การยกขาอีกข้างหนึ่ง ดังนี้เป็นต้น รวมทั้งรายละเอียดในการกิน การอาบน้ำ และอื่นๆ ซึ่งเป็นการใช้รายละเอียดอย่างหยาบๆ ของกิริยาอาการเหล่านี้มาอธิบาย ในขณะที่สิ่งที่พระพุทธเจ้าทรงต้องการให้ทำ คือ ให้มีสัมปชัญญะในทุกสิ่งที่กระทำ และได้ทรงกล่าวไว้อย่างชัดเจนว่า สัมปชัญญะคือความเข้าใจในเวทนาหรือการมีความรู้สึกว่าเวทนากำลังเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป หากเรามองข้ามคำสอนส่วนนี้ของพระองค์เสียแล้ว วิธีการปฏิบัติย่อมจะผิดพลาดไป

ข้อความนี้หมายความว่า ไม่ว่าร่างกายจะอยู่ในท่าใด ต้องมีสัมปชัญญะอยู่ตลอดเวลา ฉะนั้น ความหมายอีกอย่างหนึ่งของสัมปชัญญะก็คือ การต่อเนื่องในการทำสัมปชัญญะ ความหมายแรกที่ทรงอธิบายคำว่าสัมปชัญญะ คือ การมีสติรู้เวทนาที่กำลังเกิดขึ้นและดับไป ส่วนความหมายที่สองคือ ความต่อเนื่องในการมีสัมปชัญญะในพระสูตรอื่นได้เคยทรงกล่าวไว้ว่า ยโต จ ภิกฺขุ อาตาปี สมฺปชญฺญํ น ริญฺจ ติ หมายถึงผู้ปฏิบัติที่พากเพียร ย่อมมีสัมปชัญญะอยู่ตลอดเวลา ไม่บกพร่อง ไม่ทอดทิ้งแม้เพียงขณะจิตเดียว ไม่ว่าจะนั่ง จะยืน จะเดิน จะกิน จะดื่ม ในทุกอิริยาบถต้องรู้ตัวมีสติอยู่เสมอ ผู้ปฏิบัติที่พากเพียรจะต้องมีสติรู้ตัว คือ รู้ถึงเวทนาที่กำลังเกิดขึ้น ดับไป ตโต โส เวทนา สพฺพา ปริชานาติ ปณฺฑิโต เขาย่อมได้ชื่อว่าเป็นบัณฑิต คือ ผู้มีปัญญาโดยแท้ที่เข้าใจถึงปรากฏการณ์ของเวทนาจากเวทนาที่หยาบที่สุดไปจนถึงเวทนาที่ละเอียดที่สุด เวทนาที่เกี่ยวข้องทั้งทางกายและทางใจ เวทนาทั้งหมดทั้งปวงคือความรู้สึกหมดทั้งปวง เข้าใจตลอดทั่วขอบเขตของเวทนา เมื่อผู้ปฏิบัติเช่นนี้ได้เฝ้าดูเวทนาจนตลอดขอบเขตของมัน และได้ข้ามพ้นขอบเขตแห่งเวทนานี้ไปแล้ว ก็จักได้บรรลุอรหัตผล และเมื่อละสังขาร กายสฺส เภทา คือ เมื่อตายไป ก็จะไม่กลับมาเกิดในโลกของอนิจจังที่มีแต่การเกิดดับอีก ดังนั้นสัมปชัญญะจึงมีความสำคัญยิ่งในคำสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้า หากเราไม่เข้าใจความหมายในพระพุทธดำรัสเกี่ยวกับคำว่าสัมปชัญญะแล้ว เราก็อาจจะหลงทางได้

เราจะต้องมีสติที่ประกอบด้วยปัญญา คือ ไม่เพียงแต่รู้ความจริงเกี่ยวกับรูปนามเท่านั้น หากยังจะต้องรู้ถึงลักษณะตามธรรมชาติของความจริงที่เกี่ยวกับนามและรูปด้วย คือ เข้าใจลักษณะที่มีการเกิดดับอยู่ตลอด เวลาของนามรูป เข้าใจว่ามันเป็นบ่อเกิดแห่งความทุกข์ เข้าใจว่ามันไม่ใช่ตัวเรา ของเรา เข้าใจในความไม่มีแก่นสารของมัน ความเข้าใจทั้งหมดนี้มิใช่เกิดจากการใช้ความคิดค้นหาเหตุผลเอาเท่านั้น หากแต่ต้องเป็นความเข้าใจที่เกิดขึ้นจากประสบการณ์โดยตรงของเราเอง เป็นประสบการณ์อันเกิดจากการปฏิบัติ

คำที่คุ้นหูเรามากจากมหาสติปัฏฐานสูตรคือ สมฺปชาโน สติมา นั้น คำว่าสติมา หมายถึงผู้มีสติ แต่ความมีสติจะช่วยเราไม่ได้มากนัก เราต้องมี สัมปชัญญะ ด้วย กล่าวคือ มีสติที่ประกอบด้วยสัมปชัญญะ สัมปชัญญะ ในที่นี้ก็คือปัญญา และต้องเป็นปัญญาที่ถูกต้อง ซึ่งจะเกิดขึ้นเมื่อเราสามารถรู้สึกถึงการเกิดขึ้นและดับไปของเวทนา เพราะนี่คือสิ่งที่ผู้ปฏิบัติจะต้องประสบ ผู้ปฏิบัติจะสำเหนียกรู้ถึงธรรมชาติอันไม่เที่ยงด้วยประสบการณ์จากเวทนาและนี่คือปัญญาที่ถูกต้อง

สติมา คือการมีสติหรือความระลึกได้ซึ่งเป็นประสบการณ์โดยตรงของเราเอง ส่วนสมฺปชาโน คือปัญญาที่หยั่งเห็นการเกิดดับของเวทนา ประสบการณ์ตรงคือ การที่เราได้มีประสบการณ์กับการเกิดดับของเวทนาด้วยตนเอง รู้สึกถึงเวทนาที่ร่างกายเรา โดยมีจิตคอยรับรู้เวทนาทั้งหลายที่เกิดขึ้น ลำพังกายนั้นไม่อาจจะรู้เวทนาได้เอง ต้องอาศัยจิตเป็นตัวรับรู้ จิตและกายจึงต้องสัมพันธ์กัน กล่าวคือ จิตทำหน้าที่รับรู้เวทนาที่เกิดกับกาย พระพุทธองค์ได้ทรงอธิบายไว้ว่า “ลมชนิดต่างๆ เกิดขึ้นบนท้องฟ้า ลมเหล่านั้นเกิดขึ้น แล้วก็ผ่านไป ไม่ว่าจะเป็นลมร้อน ลมหนาว ลมแรง ลมเฉื่อย ลมฝุ่น ลมสะอาด ลมชนิดต่างๆ เกิดขึ้นบนท้องฟ้า มันเกิดขึ้น แล้วก็ผ่านไปเช่นเดียวกับเวทนาชนิดต่างๆ ที่เกิดขึ้นภายในร่างกาย มันเกิดขึ้น แล้วก็ดับไป” ผู้ปฏิบัติจะต้องเฝ้าสังเกตดูเวทนาที่ร่างกายซึ่งเกิดดับ เกิดดับอยู่เช่นนี้ ยโต จ ภิกฺขุ อาตาปี สมฺปชญฺญํ น ริญฺจติ นี่คือหัวใจของการปฏิบัติ

ภาวนามยปัญญานั้นเป็นปัญญาที่เกิดขึ้นจากประสบการณ์ของเราเอง โดยการพัฒนาสติจนสามารถเข้าใจความเป็นจริงตามธรรมชาติของมัน ไม่ใช่ตามที่มันดูเหมือนจะเป็น หากแต่เป็นความจริงตามสภาวะที่แท้จริง ปัญญาที่เข้าใจถ้วนทั่ว เช่นนี้คือวิปัสสนา ซึ่งจะนำเราไปสู่จุดมุ่งหมายปลายทางคือความหลุดพ้น คุณสมบัติของธรรมะข้อที่สำคัญที่สุดจึงเป็น ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ คือรู้เฉพาะตน ธรรมะจะต้องประสบด้วยตนเอง นั่นคือเมื่อเรารู้เวทนาในกาย ก็เท่ากับเราได้พบกับความเป็นจริงในร่างกาย เมื่อเราเริ่มต้นสังเกตความรู้สึกและได้พบกับความจริงภายในตัวเรา จากเวทนาหยาบไปสู่เวทนาที่ละเอียด ละเอียดขึ้นไปเรื่อยๆ เป็นการสำรวจของเขตของนามรูปทั้งหมด จนได้ประสบกับสภาวะที่อยู่เหนือนามและรูป เป็นการเรียนรู้สัจธรรมด้วยตนเอง ด้วยประสบการณ์โดยตรงของเราเอง

การปฏิบัติในแนวทางนี้เน้นที่เวทนา เพราะเวทนาจะทำให้เราไม่ขาดสัมปชัญญะ และถ้าเราไม่ขาดสัมปชัญญะแล้ว ก็จะสามารถก้าวหน้าเข้าใกล้จุดหมายปลายทางขึ้นไปเรื่อยๆ เวทนาจึงเป็นสิ่งที่สำคัญที่สุด จนอาจกล่าวได้ว่าเป็นสิ่งสำคัญที่สุดที่พระพุทธเจ้าได้ประทานให้แก่ชาวโลกโดยกฎธรรมชาติแล้ว เวทนาเปรียบเสมือนจุดเริ่มต้นของเส้นทาง ๒ สาย เส้นทางแรกคือ ทุกฺขสมฺทยคามินีปฏิปทา อันหมายถึงเส้นทางที่ก่อให้เกิดแต่ความทุกข์ เส้นทางสายที่สองคือ ทุกฺขนิโรธคามินีปฏิปทา ซึ่งหมายถึงเส้นทางแห่งความดับทุกข์ เป็นแนวทางปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์โดยสิ้นเชิง ดังได้ทรงกล่าวไว้ว่า

“สาวกของพระพุทธเจ้ามีจิตมั่นคงดีแล้ว มีสัมปชัญญะ มีสติ ย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนาและเหตุเกิดแห่งเวทนาทั้งหลาย อนึ่งเวทนาเหล่านี้จะดับไปในที่ใด ย่อมรู้ชัดซึ่งที่นั้น (คือนิพพาน) และทางดำเนินให้ถึงความสิ้นไปแห่งเวทนาเหล่านั้น เพราะสิ้นเวทนา ภิกษุเป็นผู้หมดความหิว ปรินิพพานแล้ว” (สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค สมาธิสูตรข้อ ๓๖๐)

ผู้ปฏิบัติต้องปฏิบัติด้วยความเพียรและมีสติสัมปชัญญะอยู่ตลอดเวลา ไม่บกพร่อง ไม่ทอดทิ้ง มีสัมปชัญญะตลอดทั้งกลางวันกลางคืน ยโต จ ภิกฺขุ อาตาปี สมฺปชญฺญํ น ริญฺจติ ตโต โส เวทนา สพฺพา ปริชานาติ ปณฺฑิโต ผู้ปฏิบัติเช่นนี้จึงจะเป็นบัณฑิตที่มีปัญญาโดยแท้จริง เพราะได้มีประสบการณ์กับเวทนาทุกชนิด ไม่ว่าจะเป็นเวทนาที่เกิดขึ้นขณะที่กำลังมีกิเลสหยาบเกิดขึ้นในใจ หรือเวทนาที่เกิดขึ้นขณะที่มีกิเลสชนิดละเอียดหรือละเอียดที่สุดเกิดขึ้นในใจ ได้มีประสบการณ์รู้ในเวทนาทุกชนิด ไม่ว่าจะเป็นเวทนาที่เจ็บปวดรุนแรงหรืออ่อนเบาละเอียด เวทนาที่สบายหรือไม่สบายได้รู้จักกับเวทนาต่างๆ ทุกชนิด จนกระทั่งสามารถข้ามพ้นขอบเขตแห่งเวทนา โส เวทนา ปริญฺญาย ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนาสโว กล่าวคือได้ชำระจิตจนปราศจากอาสวะ (กิเลสที่หมักหมมหรือดองอยู่ในสันดาน) เพราะได้สำรวจตลอดจนทั่วขอบเขตของเวทนาแล้ว จึงสามารถรู้เท่าทันในเวทนาทั้งปวง ด้วยเหตุที่มีสัมปชัญญะอยู่ตลอดเวลา กายสฺส เภทา ธมฺมฏฺโฐ บุคคลเช่นนั้นย่อมเป็นผู้ตั้งมั่นอยู่ในธรรม และเมื่อร่างกายแตกดับไป สงฺขยํ อุเปติ เวทคู ก็จะไม่กลับเข้ามาในขอบเขตของเวทนาอีก นั่นคือได้หลุดพ้นโดยสมบูรณ์

ทั้งหมดที่กล่าวมานี้คือเส้นทางที่จะนำไปสู่ความหลุดพ้น ซึ่งมีสัมปชัญญะเป็นเครื่องมือสำคัญ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา ถ้าเรามีเพียงแค่ความเพียร คือ อาตาปี แต่กระทำความเพียรไม่ถูกต้อง ก็ย่อมจะไม่เกิดประโยชน์อะไรเลย หรือถ้าเรามี สติมา คือ มีสติระลึกได้อยู่ตลอดเวลาว่ากำลังทำอะไรอยู่ เช่นเดียวกับหญิงนักแสดงกายกรรมไต่เส้นลวดที่มีสติรู้จังหวะการก้าวเดินของเท้าแต่ละข้าง ก็ยังไม่อาจบรรลุธรรมได้ เพราะการมีสติแต่เพียงอย่างเดียวนั้นไม่พอ จะต้องมีสัมปชัญญะประกอบด้วย สัมปชัญญะคือปัญญาที่มีความเข้าใจในธรรมชาติของการเกิดดับ จนจิตสามารถวางอุเบกขา ซึ่งจะทำให้สามารถบรรลุธรรมได้ในที่สุด

หมายเหตุ : บทความนี้ได้เรียบเรียงขึ้นใหม่จากธรรมบรรยายในหลักสูตรมหาสติปัฏฐานของท่านอาจารย์โกเอ็นก้า

*(จากจุลสารวิปัสสนา ฉบับม.ค.-มี.ค. ๒๕๔๒)*