ถาม ทุกสิ่งในโลกล้วนไม่เที่ยง แต่หลักธรรมบางข้อในพระคัมภีร์ และในหลักคณิตศาสตร์กลับแน่นอนตายตัว เช่น สองบวกสองเป็นสี่ เช่นนั้นแล้วสิ่งต่างๆ จะไม่เที่ยงแท้ได้อย่างไรกัน

ท่านอาจารย์ ใช่แล้ว ทุกสิ่งที่อยู่ภายใต้ขอบเขตของนามรูปล้วนไม่เที่ยง ซึ่งความไม่เที่ยงนี้ก็เป็นสิ่งที่แน่นอนตายตัว สรรพสิ่งนั้นเปลี่ยนแปลงไปตลอดเวลา ตราบใดที่ยังมีรูป มีจิตเกี่ยวข้อง ก็ย่อมจะมีการเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ ธรรมชาติของความแปรปรวนไม่อาจกลับกลายเป็นความคงทนถาวรไปได้ มันต้องเปลี่ยนแปลงไปเสมอ

มีหลักสัจธรรมอยู่สี่ข้อด้วยกัน ข้อแรก คือสัจธรรมเกี่ยวกับรูป ข้อที่สองคือสัจธรรมเกี่ยวกับจิต ข้อที่สามคือสัจธรรมเกี่ยวกับเจตสิกหรือองค์ประกอบของจิต และข้อสุดท้ายคือสภาวะของนิพพาน ทั้งหมดนี้เป็นสิ่งที่เที่ยงแท้แน่นอน สามข้อแรกนั้นเที่ยงแท้แน่นอนในแง่ที่มีธรรมชาติอันแปรปรวน ส่วนข้อสุดท้ายนั้นเที่ยงแท้แน่นอนในแง่ที่มีธรรมชาติอันไม่แปรปรวน ไม่เปลี่ยนแปลง ฉะนั้น โดยนัยนี้ สิ่งต่างๆ จึงมีทั้งที่เที่ยงแท้แน่นอนและไม่เที่ยงแท้แน่นอน

แต่ที่ต้องเน้นถึงความเป็นอนิจจัง ก็เพราะความไม่รู้และความหลงทำให้เราเกิดความยึดมั่นถือมั่นในสิ่งที่ไม่เที่ยงนี้ และเมื่อมันเปลี่ยนแปลงไป เราก็รู้สึกเศร้าสลด การยึดมั่นถือมั่นจึงนำมาซึ่งความทุกข์ ด้วยเหตุนี้การอบรมวิปัสสนาทั้งหมดจึงมีวัตถุประสงค์เพื่อให้เกิดความเข้าใจว่า สิ่งที่ไม่เที่ยงย่อมเปลี่ยนแปลงไปเสมอ ธรรมชาติของความเป็นอนิจจังนี้จะไม่มีวันเป็นอื่น เราต้องขจัดความยึดมั่นถือมั่นของตนเองเสีย มิฉะนั้นแล้วจะเป็นทุกข์เปล่าๆ การปฏิบัติวิปัสสนามีเป้าหมายเพื่อสิ่งนี้เท่านั้น ไม่ใช่เพื่อก่อตั้งหลักปรัชญาใดๆ

ที่มา : หนังสือเพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชน โดย ท่านอาจารย์โกเอ็นก้า

รวมปาฐกถาและวิสัชนาปัญหาธรรมระหว่างปี พ.ศ. 2526 – 2543