ทางธรรมที่รักทั้งหลาย

นับเป็นอีกครั้งที่พวกเราได้มาประชุมประจำปีร่วมกัน ตอนนี้งานเผยแผ่ธรรมะกำลังขยายไปทั่วโลก มีผู้รับใช้ธรรมะ อาจารย์ และศูนย์ฯ เพิ่มขึ้นเรื่อยๆ จึงเป็นธรรมดาที่จะมีผู้เข้าร่วมประชุมเพิ่มขึ้นตามไปด้วย ซึ่งก็เป็นนิมิตหมายที่ดี แต่เมื่อมีผู้รับใช้ธรรมะเพิ่มขึ้น เราก็ยิ่งต้องระมัดระวังที่จะรักษาความบริสุทธิ์ของการรับใช้ธรรมะไว้ ถ้าคนทั้งหลายเข้ามารับใช้ธรรมะ โดยไม่เข้าใจว่าเขามารับใช้ทำไม หรือมารับใช้อะไรอยู่ เขาก็อาจจะทำร้ายธรรมะและตนเองได้

ท่านต้องสำรวจตัวเองว่า “ทำไมฉันจึงมารับใช้ ทำไมฉันจึงทุ่มเทเวลามากมายให้กับการรับใช้นี้ ฉันมาเพื่อชื่อเสียงและตำแหน่งหรือเปล่า วันนี้ฉันอาจเป็นแค่ธรรมบริกรธรรมดา แต่หลังจากที่อาจารย์เห็นฉันทำงานแล้ว ก็อาจตั้งฉันเป็นกรรมการ จากนั้นก็เป็นครูสอนหลักสูตรเด็ก ผู้ช่วยอาจารย์ และอาจารย์ในที่สุด การได้เป็นอาจารย์เต็มขั้นคือสิ่งที่ฉันปรารถนา ! ฉันจะได้มีอำนาจสิทธิขาด ได้เป็นผู้ดูแลพื้นที่”

ท่านหลงผิดไปแล้ว ท่านไม่เข้าใจธรรมะเลย ท่านควรจะปฏิบัติให้มากขึ้นและรอไปอีกสักพัก อย่าเพิ่งมารับใช้ธรรมะ ตราบใดที่ท่านยังมี “อัตตา” อยู่ ท่านก็ไม่ได้มาเพื่อรับใช้ผู้อื่น แต่มาเพื่อตัวเอง ไม่มีอนัตตา มีแต่อัตตา ในเมื่อท่านยังไม่อาจพัฒนาธรรมะของตัวเองได้ แล้วท่านจะไปช่วยพัฒนาธรรมะให้แก่ผู้อื่นได้อย่างไรกัน จงหมั่นตรวจสอบตัวเองเสมอๆ

การรับใช้ธรรมะนั้นเป็นไปเพื่อ พหุชะนะ หิตายะ พหุชะนะ สุขายะ คือเพื่อความสุข ความเจริญของชนหมู่มาก ซึ่งท่านก็จะได้รับอานิสงส์ตามกฎของธรรมชาติ ในขณะที่มารับใช้ธรรมะเท่ากับท่านได้กำลังพัฒนาบารมีของท่านไปด้วย ซึ่งก็จะช่วยให้ท่านไปถึงจุดหมายปลายทางได้โดยง่าย

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ว่า มีบุคคลสองจำพวกที่หาได้ยากยิ่งในโลกนี้ บุคคลสองจำพวกนี้มีใครบ้าง พวกแรกคือ บุพการี ซึ่งหมายถึงผู้ริเริ่มในการรับใช้ผู้อื่น เป็นผู้เริ่มต้นก้าวแรก หากท่านเริ่มต้นก้าวแรกด้วยความคิดที่ว่า “ฉันจะได้อะไรบ้าง” แล้วค่อยรับใช้ ก็ไม่ถือเป็นบุพการี ท่านต้องคิดถึงการรับใช้ในเบื้องแรก ไม่สนใจว่าตัวเองจะได้อะไรบ้าง จงอย่าคาดหวังสิ่งตอบแทน “ในเมื่อฉันเริ่มจะหลุดพ้นจากความทุกข์ทีละน้อยๆ ก็ขอให้ผู้คนมากขึ้นๆ จงหลุดพ้นจากความทุกข์ ฉันได้เรียนรู้วิธีการปฏิบัติอันมหัศจรรย์นี้ ขอให้ผู้คนมากขึ้นๆ ได้รับประโยชน์จากวิธีการนี้ด้วย” บุพการีเป็นคุณสมบัติที่สำคัญยิ่งของผู้มีธรรมะ

บุคคลอีกจำพวกคือ ผู้ที่มีความกตัญญู ถ้าท่านคิดว่า “ตอนนี้ฉันได้รู้วิธีการปฏิบัตินี้แล้ว จะต้องไปเกี่ยวข้องอะไรกับพระพุทธเจ้าอีกล่ะ” นั่นแสดงว่าท่านยังไม่เข้าใจธรรมะ ท่านได้รับธรรมะจากที่ไหนเล่า พระผู้มีพระภาคเจ้าต้องเสวยพระชาตินับไม่ถ้วนเป็นพระโพธิสัตว์ก็เพื่อบำเพ็ญบารมี โดยในแต่ละชาติก็ได้ทรงรับใช้สรรพชีวิตจำนวนมากด้วยวิธีการต่างๆ กัน

จงเข้าใจว่า เมื่อครั้งที่พระองค์ได้พบกับพระทีปังกรพุทธเจ้านั้น ทรงมีพระบารมีมากพอที่จะบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ในทันที ถ้าหากได้ปฏิบัติวิปัสสนา แต่กลับทรงคิดว่า “ไม่ เราไม่ต้องการที่จะหลุดพ้นเพียงลำพัง เราจะขอเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเพื่อรับใช้ผู้คนทั้งหลาย ในขณะที่บำเพ็ญบารมี เราก็จะขอรับใช้ผู้คนไปด้วย” พระองค์จึงทรงบำเพ็ญบารมีเรื่อยมาด้วยปณิธานอันแน่วแน่ดังกล่าว ทรงทนทุกข์ทรมานหลายชั่วกัปกัลป์เพื่อใครกันเล่า หากไม่ใช่เพื่อเรา ถ้าพระองค์ทรงบำเพ็ญเพียรเพื่อความหลุดพ้นเพียงลำพังโดยไม่เผยแผ่แก่ผู้อื่นแล้ว พวกเราจะเรียนรู้วิธีการปฏิบัตินี้ได้อย่างไร พระองค์ทรงเผยแผ่ธรรมะก็ด้วยพระมหากรุณาอันหาที่สุดมิได้

จากนั้นก็ได้มีการสืบทอดวิธีการปฏิบัตินี้ต่อมาจากครูถึงศิษย์ โดยเฉพาะในประเทศเพื่อนบ้านของเราอย่างพม่า สำหรับอินเดียนั้น น่าเสียดายที่วิธีการนี้ได้สูญสิ้นไปภายในชั่วระยะเวลาเพียง 500 ปี ขณะที่เพื่อนบ้านของเรายังคงรักษาวิธีการนี้ไว้ได้ถึง 2,500 ปี แม้จะจำกัดอยู่ในคนกลุ่มเล็กๆ ก็ตาม เราจึงควรสำนึกในบุญคุณนี้

บางครั้งมีคนตั้งคำถามกับข้าพเจ้าว่า “เหตุใดจึงต้องมีเจดีย์ที่นี่ด้วย ทำไมไม่เป็นวัด มัสยิด หรือโบสถ์เล่า” ก็เพราะเจดีย์เป็นสัญลักษณ์แทนความกตัญญู เมื่อครั้งที่ธรรมะเผยแผ่จากอินเดียไปพม่านั้น ชาวพม่าต่างสำนึกในบุญคุณและรำลึกถึงดินแดนอันเป็นต้นกำเนิด จึงได้จำลองเอารูปแบบสถาปัตยกรรมของสถูปสาญจิไปเป็นสัญลักษณ์แทนประเทศอินเดียด้วย สถูปในพม่าจึงมีลักษณะคล้ายกับสถูปสาญจิ ทั้งนี้ก็เพื่อให้ชาวพม่าได้รำลึกถึงประเทศอินเดีย ส่วนการประดับตกแต่งอื่นๆ ก็เหมือนกับการแต่งเค้กคริสต์มาส คือทำขึ้นในภายหลัง ที่สะกาย (อยู่ใกล้กับมัณฑะเลย์ในพม่า) ก็ยังคงมีสถูปที่สร้างขึ้นในแบบเดียวกับสาญจิอยู่

ตอนนี้ธรรมะจากพม่าได้กลับคืนสู่อินเดียแล้ว เราจึงสร้างเจดีย์แบบพม่าขึ้นเพื่อเป็นสัญลักษณ์แทนความกตัญญู ให้รู้ว่าเราได้รับวิปัสสนากลับคืนมาจากพม่า ผู้คนจะได้จดจำไปตราบนานเท่านานว่า เราได้สูญเสียรัตนะอันล้ำค่านี้ไป และประเทศเพื่อนบ้านของเราได้รักษาวิธีการนี้เอาไว้อย่างบริสุทธิ์ เราจึงควรที่จะสำนึกในบุญคุณของประเทศพม่า ตลอดจนครูบาอาจารย์ทั้งหลาย ที่ได้ช่วยกันรักษาวิธีการปฏิบัตินี้ไว้อย่างบริสุทธิ์เหมือนเดิม

พระบรมศาสดาได้ตรัสไว้ว่า “ผู้ที่มีความกตัญญูอย่างแรงกล้าและปรารถนาที่จะรับใช้ผู้อื่นโดยไม่หวังสิ่งตอบแทนนั้นหาได้ยากยิ่ง” คุณสมบัติทั้งสองประการนี้จึงมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อผู้ที่ต้องการจะเข้ามารับใช้ธรรมะ

สิ่งที่สำคัญอีกอย่างคือ ท่านต้องรักษาวิธีการปฏิบัตินี้ให้บริสุทธิ์เหมือนเดิม เหตุใดวิปัสสนาจึงได้สูญสิ้นไปจากประเทศนี้ สถาบันวิจัยของเราจะทำการศึกษาเรื่องนี้โดยละเอียด ซึ่งก็จะเผยให้เห็นถึงสาเหตุหลายประการด้วยกัน แต่สาเหตุหนึ่งที่ข้าพเจ้ามองเห็นก็คือ เมื่อลัทธินิกายต่างๆ พบว่าวิธีการนี้ดี มีประสิทธิผล ก็คิดว่า “ถ้าเราเอาวิธีการนี้มาไว้ในลัทธินิกายของเราก็คงจะดีทีเดียว มิฉะนั้น ผู้คนของเราจะพากันไปเข้าปฏิบัติวิปัสสนา จนทำให้ลัทธินิกายของเราเสื่อมลงได้” เมื่อพวกเขานำเอาวิปัสสนาเข้าไปผสมผสานกับความเชื่อในลัทธินิกายของตนแล้ว วิธีการนี้ก็ย่อมจะไม่ให้ผลและค่อยๆ สูญสิ้นไปในที่สุด

สำหรับในส่วนของเรานั้น เราให้การอบรมโดยไม่คิดค่าใช้จ่าย และถ้ามีใครมาทำให้วิธีการนี้ต้องมัวหมองด้วยการเพิ่มเติมบางสิ่งบางอย่างเข้าไป ก็เป็นเรื่องของเขา ไม่ใช่เรื่องของเรา หน้าที่ของเราคือต้องรักษาวิธีการนี้ไว้ให้บริสุทธิ์เหมือนเดิม ผู้ที่รับใช้ผู้อื่นด้วยวิธีการอันบริสุทธิ์นี้จะต้องไม่เพิ่มเติมสิ่งใด เพราะธรรมะนั้นมีความบริบูรณ์ คือ ปริปุณณัง และมีความบริสุทธิ์อย่างที่สุดคือ ปริสุทธัง อยู่แล้ว ไม่จำเป็นต้องลดทอนสิ่งใด

เราอาจมีเมตตาอย่างผิดๆ ว่า “ถ้าฉันเพิ่มเติมสิ่งนี้ลงไปอีกสักหน่อย ผู้คนในชุมชนนั้นก็จะมาเข้าปฏิบัติ มิฉะนั้นพวกเขาคงไม่มา ฉันจะเพิ่มเติมบางสิ่งบางอย่างเข้าไปเพื่อช่วยพวกเขา” แล้วสิ่งที่เพิ่มเข้าไปนั้นก็จะค่อยๆ ทำให้วิธีการปฏิบัติต้องมัวหมองและสูญเสียผลที่ดีไป ฉะนั้น จึงไม่มีข้อผ่อนปรนหรือโอนอ่อนใดๆ ทั้งสิ้นในส่วนที่เกี่ยวข้องกับวิธีการปฏิบัติ

จงเข้าใจวิธีการปฏิบัติให้ถูกต้อง เรามาที่นี่เพื่อสังเกตความจริงภายในตัวเรา ซึ่งเกี่ยวกับการที่กายและจิตมีปฏิกิริยาต่อกัน ทั้งสองสิ่งนี้มีอิทธิพลต่อกันอย่างไร การกระทบกันของกายและจิตเป็นเหตุให้เกิดเวทนาที่น่าพอใจหรือไม่น่าพอใจอย่างไร และอวิขขาเป็นเหตุให้เรามีปฏิกิริยาปรุงแต่งตอบโต้อย่างไร ถ้าเราเฝ้าสังเกตสิ่งทีเกิดขึ้นนี้ด้วยใจที่เป็นกลาง นิสัยที่ชอบตอบโต้ของเราก็จะเปลี่ยนไป ง่ายๆ เพียงเท่านี้ ไม่จำเป็นที่จะต้องเพิ่มเติมอะไรเข้าไปอีก

ท่านต้องตั้งมั่นอยู่ในธรรมะและหาทางช่วยเหลือผู้อื่นให้ตั้งมั่นอยู่ในธรรมะด้วย ซึ่งจะเป็นไปได้ก็ต่อเมื่อท่านรักษาวิธีการปฏิบัติทั้งหมดให้บริสุทธิ์และเป็นสากล ทันทีที่ท่านเริ่มเพิ่มเติมบางสิ่งบางอย่างเข้าไป ธรรมะก็จะกลายเป็นลัทธินิกาย แล้วสาระสำคัญของธรรมะก็จะหายไป จากนั้นวิธีการปฏิบัตินี้ก็จะสูญสิ้นไป จงทำงานด้วยความระมัดระวังและใช้ปัญญา

พระพุทธเจ้ามิได้ทรงก่อตั้งลัทธินิกาย แต่ทรงประกาศพระธรรมอันบริสุทธิ์ ในพุทธพจน์ทั้ง 15,000 หน้านั้นไม่ปรากฏคำว่าชาวพุทธหรือพุทธศาสนาอยู่เลย กระทั่ง 500 ปีให้หลังพุทธกาลไปแล้ว จึงได้มีการใช้คำๆ นี้เป็นครั้งแรก ก่อนหน้านั้นไม่เคยมีใครเรียกตัวเองเป็นชาวพุทธ หรือเรียกคำสอนของพระพุทธเจ้าว่าพุทธศาสนาเลย

ตอนที่ข้าพเจ้าอยู่ในประเทศพม่านั้น มีคนถามว่า

“ท่านสอนพุทธศาสนาหรือ”

ข้าพเจ้าตอบไปว่า “เปล่า ข้าพเจ้าไม่ได้สอนศาสนาพุทธ”

“ท่านไม่ได้สอนศาสนาพุทธหรอกหรือ ถ้าเช่นนั้นท่านก็ไม่ได้ชักชวนผู้คนให้หันมาถือศาสนาพุทธน่ะสิ”

“เปล่าเลย ข้าพเจ้าไม่ได้ชักชวนให้ใครหันมาถือศาสนาพุทธ”

“ถ้าอย่างนั้นท่านก็ไม่ใช่ชาวพุทธน่ะสิ”

“เปล่า ข้าพเจ้าไม่ใช่ชาวพุทธ”

“ท่านไม่ใช่ชาวพุทธ ไม่ได้สอนศาสนาพุทธ ไม่ได้ชักชวนผู้คนให้หันมานับถือศาสนาพุทธหรอกหรือนี่ !”

จากนั้นเรื่องก็แพร่สะพัดไปทั่วว่า “เจ้านี่มันอกตัญญูเสียจริง นำเอาธรรมะไปจากประเทศของเราแล้ว ตอนนี้ยังใช้เพื่อประโยชน์ส่วนตัวอีก ไม่ได้ชักชวนผู้คนให้หันมาถือศาสนาของเราเลย” แล้วความสับสนอย่างใหญ่หลวงก็เกิดขึ้น !

แต่โชคดีที่ข้าพเจ้าได้รับเชิญไปที่นั่นอีก จึงมีโอกาสอธิบายว่า “ช่วยบอกข้าพเจ้าหน่อยเถิดว่า พระพุทธองค์ทรงชักชวนผู้คนให้หันมานับถือศาสนาพุทธหรือ พระองค์ทรงเปลี่ยนแปลงผู้คนให้มาเป็นชาวพุทธได้สักเท่าไร ในบรรดาพระสาวกของพระองค์ อย่างพระโมคคัลลานะซึ่งมาจากตระกูลพราหมณ์นั้น พระองค์เคยตรัสหรือว่า “บัดนี้เธอเป็นชาวพุทธแล้ว” พระกัจจายนะที่มาจากตระกูลพราหมณ์ พระองค์ก็ไม่เคยตรัสว่า “นับจากวันนี้ไป เธอจะถูกเรียกว่าชาวพุทธ” พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงเปลี่ยนแปลงผู้คนให้หันมานับถือลัทธินิกายใดเลย แล้วข้าพเจ้าเป็นใครกัน จึงจะไปเปลี่ยนแปลงผู้อื่น ข้าพเจ้าไม่อาจเอื้อมถึงขั้นนั้น ข้าพเจ้าจะไปรู้ดีกว่าพระพุทธเจ้าได้อย่างไร ลองไปค้นพระพุทธพจน์ดูสิ ท่านพบคำว่าชาวพุทธตรงไหนบ้างไหม” แล้วพวกเขาก็ยอมรับว่า “ใช่แล้ว ท่านพูดถูก”

ถ้าเป็นศาสนาพุทธแล้ว ธรรมะก็จะจำกัดอยู่เพียงแค่กลุ่มคนที่เรียกขานตัวเองว่าชาวพุทธ ศาสนาพุทธนั้นเป็นของชาวพุทธ ศาสนาฮินดูก็เป็นของฮินดู แต่ธรรมะเป็นของทุกคน วิปัสสนาเป็นของทุกคน ธรรมะนั้นหาที่สุดมิได้ อัปปมาโณ ธัมโม นี่คือพุทธวจนะ ท่านจะต้องไม่ทำให้ธรรมะที่กว้างขวางไร้ขอบเขต กลายเป็นธรรมะที่จำกัดคับแคบไป ท่านจึงต้องเข้าใจเสียตั้งแต่แรกว่า ท่านไม่ได้มาที่นี่เพื่อเปลี่ยนแปลงผู้คนทั้งหลายให้เป็นพุทธศาสนิกชน แต่ท่านมาเพื่อช่วยให้เขาเป็นธรรมิกชน

ในพระไตรปิฏกเราพบคำเพียง 5-6 คำ ที่พระพุทธองค์ทรงใช้เรียกสาวกผู้ดำเนินตามมรรคาของพระองค์ คือ ธัมมิโก ธัมมัฏโฐ ธัมมี ธัมมจารี ธัมมวิหารี พวกเขาล้วนเป็นธรรมิกชน ไม่ใช่พุทธศาสนิกชน

เราจึงต้องระวังให้มาก เราต้องรับใช้ธรรมะด้วยความเข้าใจอันดีว่า แม้เราจะรู้สึกสำนึกในพระมหากรุณาขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่ในขณะเดียวกันเราก็ต้องไม่เข้าไปยุ่งเกี่ยวกับเรื่องของลัทธินิกาย เราไม่ได้มาที่นี่เพื่อเปลี่ยนแปลงผู้คนให้หันมานับถือศาสนานั้นศาสนานี้

เราต้องให้ความสำคัญกับธรรมะที่พระพุทธองค์ทรงสอน เพื่อให้ตัวเราได้ตั้งมั่นอยู่ในธรรม และช่วยเหลือผู้อื่นให้ได้ตั้งมั่นอยู่ในธรรมด้วย ผู้คนจะเรียกขานตัวเองอย่างไรก็ได้ มันไม่ได้ผิดแผกตรงไหน พวกเขาควรจะเป็น ธัมมิโก คือธรรมิกชนที่ตั้งมั่นอยู่ในธรรมะ มีชีวิตอยู่ในวิถีทางของธรรมะ เพื่อจะได้พบกับความสุขสงบยิ่งขึ้น ผู้ที่เป็นธรรรมิกชนโดยแท้ย่อมหลีกพ้นจากความเป็นลัทธินิกาย นี่คือเครื่องชี้วัดที่จะบอกว่าเขาตั้งมั่นอยู่ในธรรมจริงๆ หรือเปล่า ถ้าเขายังคงยึดติดอยู่กับเรื่องลัทธินิกาย ก็จงเข้าใจเถิดว่า เขายังอยู่ห่างไกลจากธรรมะ

ขอให้จดจำทั้งหมดนี้ให้ดีและพยายามพัฒนาธรรมะให้เจริญงอกงาม เพื่อความดีงามของตัวท่านเองและผู้อื่น ขอให้ธรรมะจงเจริญงอกงาม เพื่อผู้คนมากขึ้นๆ จะได้หลุดพ้นจากความทุกข์ โดยที่ไม่ต้องเข้าไปเกี่ยวข้องกับลัทธินิกายใดๆ ขอให้พวกเขาจงเจริญงอกงามในธรรม ขอให้ธรรมะจงขจรขจายไป เพื่อความดีงามและประโยชน์ของผู้คนทั้งหลาย ❖

ภวตุ สัพพะ มังคลัง

ที่มา : หนังสือเพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชน โดย ท่านอาจารย์โกเอ็นก้า

รวมปาฐกถาและวิสัชนาปัญหาธรรมระหว่างปี พ.ศ. 2526 – 2543