ท่านผู้มีเกียรติ เจ้าหน้าที่เรือนจำและผู้ต้องโทษทั้งหลาย

ชีวิตที่ต้องพันธนาการนั้นเต็มไปด้วยความรันทด ไม่มีความทุกข์ใดจะร้ายกาจเทียบเท่ากับการถูกจองจำ และไม่มีความสุขใดที่จะยิ่งใหญ่ไปกว่าการมีอิสรภาพ ข้าพเจ้าเข้าใจดีว่าพวกท่านมีความทุกข์ใจเพียงใด ข้าพเจ้าเคยเข้าไปอยู่ท่ามกลางผู้ต้องโทษเช่นเดียวกับพวกท่าน ที่เรือนจำแห่งหนึ่งนาน ๒๐ วัน และอีกแห่งหนึ่งเป็นเวลา ๑๐ วัน จึงได้รับฟังปัญหาความทุกข์ของพวกเขา และได้มีโอกาสชี้แนะหนทางที่จะช่วยให้พวกเขาหลุดพ้นจากความทุกข์ซึ่งทำให้ข้าพเจ้าปลาบปลื้มใจมาก คนเหล่านั้นต้องพลัดพรากจากครอบครัว แม้จะมีโอกาสได้พบกันบ้างเป็นครั้งคราว ก็เพียงช่วงเวลาสั้นๆ ไม่อาจอยู่ด้วยกันนาน บ้านของเรานั้น ถึงจะมีสภาพย่ำแย่เพียงใด ก็ยังเป็นบ้านของเรา แต่ท่านจะไม่รู้สึกเช่นนั้นเลยเมื่ออยู่ที่นี่ เพราะท่านไม่มีอิสรภาพดังเช่นเมื่ออยู่ที่บ้าน การต้องอยู่ภายในกำแพงทึบอย่างนี้ จึงเป็นเรื่องที่ทรมานจิตใจอย่างร้ายกาจ

แต่กระนั้นก็ยังมีความทุกข์อีกอย่างที่หนักหนากว่า นั่นคือความคิดถึงครอบครัว พ่อ ภรรยา และลูกๆ หรือพี่ๆ น้องๆ ทำให้ท่านต้องคอยวิตกกังวลถึงพวกเขา ทั้งยังคิดถึงตัวเองด้วยว่า เมื่อถึงกำหนดที่จะได้เป็นอิสระ สังคมจะให้การยอมรับหรือไม่ เราจะกลับคืนสู่สังคมอีกครั้งได้อย่างไร ท่านเอาแต่พะวงถึงอนาคตอยู่อย่างนี้ จากนั้นอาจเกิดความคิดอื่นตามมาอีกว่า “นี่แหละหนา เป็นเพราะฉันได้ก่อกรรมทำเข็ญเอาไว้ ถึงต้องมารับโทษทัณฑ์อย่างนี้” นี่คือการสำนึกผิด ความคิดที่คอยเฝ้าวนเวียนอยู่ในใจเช่นนี้ มีแต่จะทำให้เป็นทุกข์ยิ่งขึ้น ขณะเดียวกันอาจมีความคิดอีกอย่างหนึ่งผุดขึ้นมาว่า “ถ้าเพื่อนไม่ปรักปรำหรือให้ร้ายฉัน หรือเจ้าหน้าที่คนนั้นไม่กล่าวหาและจับฉันมาแล้ว ฉันก็คงไม่ต้องมาจมปรักอยู่ที่นี่” และแล้วก็คิดแค้นเคืองคนเหล่านั้น อยากแต่จะแก้แค้น นั่นเป็นความรู้สึกที่ทำให้หมดความสุข มีแต่ความเครียด ตราบใดที่เรายังมีความเคียดแค้นอยู่ในใจ ก็ไม่อาจจะมีความสุขสงบได้ ความวิตกกังวลถึงตัวเอง ครอบครัว หรืออนาคต ล้วนแต่ก่อให้เกิดความหงุดหงิดเคร่งเครียด ผู้ใดก็ตามที่มีความโกรธ จะไม่มีความสุขเลย เพราะเขาจะมีแต่ความเครียดอยู่ตลอดเวลา ท่านไม่อาจใช้ความโกรธและความคิดมุ่งร้ายต่อผู้อื่น มาทำให้ตนเองมีความสงบเยือกเย็นขึ้นได้

เช่นนั้นแล้ว เราควรทำอย่างไร ? ท่านอาจจะมีโอกาสหรือไม่มีโอกาสได้ออกไปจากกำแพงทึบสี่ด้านที่ล้อมรอบท่านอยู่ในขณะนี้ แต่สำหรับกำแพงใจที่สร้างขึ้นจากกิเลสที่ท่านสะสมไว้เอง ดังเช่น ความโกรธ ความพยาบาท ความมุ่งร้ายต่างๆ จนกลายเป็นความทุกข์เผาผลาญตัวเองอยู่นั้น ท่านยังมีทางที่จะก้าวพ้นออกไปได้ เราทุกคนต่างเป็นนักโทษที่ถูกจองจำจิตใจ เพราะเรามักจะสร้างกิเลสที่ทำให้เกิดความทุกข์จนเป็นนิสัย การพลัดพรากจากครอบครัวนั้นเป็นทุกข์อยู่แล้ว แต่เราก็ยังจะเพิ่มทุกข์ให้มากขึ้น ด้วยการทำจิตให้ขุ่นมัวทั้งวันทั้งคืนเช่นนั้นแล้ว เราต้องทำอย่างไรจึงจะหลุดพ้นจากความทุกข์นี้ได้ ?

ในประเทศของเรา มีอริยบุคคลผู้หลุดพ้นแล้วมากมาย สิ่งที่ท่านเหล่านี้แสวงหาคือการหลุดพ้นออกจากความทุกข์ “อนิจจา มนุษย์ช่างเป็นสัตว์ที่มีความทุกข์ยิ่ง เราจะหลุดพ้นจากความทุกข์นี้ไปได้อย่างไรกัน?” ท่านเหล่านั้นได้เรียนรู้ที่จะเฝ้าสังเกตดูตนเองว่า “ขณะนี้เกิดอะไรขึ้นในใจเราหนอ” ชั่วขณะที่คนผู้นั้นรู้จักสังเกตตนเอง เท่ากับว่าเขาได้เริ่มก้าวออกมาจากความทุกข์แล้ว ถ้าท่านสามารถเฝ้าดูตัวเองได้ในระหว่างที่มีความรู้สึกโกรธแค้นผูกใจเจ็บใครขึ้นมา ท่านจะเห็นว่าตัวเองร้อนรน ใจเต้นรัว มีความทุกข์และความเครียดอย่างที่ไม่เคยเป็นมาก่อน เพราะทุกครั้งที่โกรธ เราจะเฝ้าแต่คิดว่าคนๆ นั้นได้ทำกับเราไว้อย่างไรบ้าง จะแก้แค้นเขาอย่างไรให้สาสม เราไม่เคยรู้จักที่จะเฝ้าดูใจตัวเองว่าเกิดอะไรขึ้น แต่อริยบุคคลทั้งหลายของประเทศเรากลับเรียนรู้สิ่งนี้เป็นอย่างดี

หากเราสามารถเฝ้าดูตัวเองได้ทุกครั้งที่จิตขุ่นมัว จะพบว่ามีความเร่าร้อนอยู่ภายใน ถ้าเราเผลอเอามือไปโดนไฟ ก็จะถูกไฟลวก ทำให้ต้องชักมือกลับ เราอาจทำผิดซ้ำสอง แล้วรีบชักมือกลับอีก จากนั้นเราก็เรียนรู้ที่จะไม่เผลอเอามือเข้าไปให้ไฟลวกอีก เพราะได้รู้จากประสบการณ์แล้ว ในทำนองเดียวกัน หากเราสามารถเฝ้าดูตัวเองประสบการณ์ก็จะสอนให้รู้ว่า ทุกครั้งที่เราสะสมบ่มกิเลสความไม่บริสุทธิ์เอาไว้ ตัวเราเองนั่นแหละจะเป็นทุกข์ แล้วเราก็จะเข้าใจกฎของธรรมชาตินี้

ในทำนองเดียวกัน ถ้าท่านละเมิดกฎหมายบ้านเมือง ก็ย่อมจะได้รับโทษทัณฑ์ เพราะนั่นเป็นกฎหมายที่กำหนดขึ้นมาเพื่อรักษาความสงบเรียบร้อยของบ้านเมือง เราอาจกระทำผิดอย่างใดอย่างหนึ่ง จนมีเรื่องขึ้นโรงขึ้นศาลเป็นปีๆ กว่าจะมีการตัดสินโทษ แต่สำหรับกฎธรรมชาติแล้ว จะไม่มีการถ่วงเวลาให้เนิ่นนาน เมื่อใดก็ตามที่มีคนละเมิดกฎของธรรมชาติ เขาย่อมจะได้รับการลงโทษเมื่อนั้น

ทันทีที่เราสร้างกิเลสขึ้นในใจ เราก็จะถูกลงโทษ คือ รู้สึกเป็นทุกข์ขึ้นมาในทันที เช่นเดียวกัน ทันทีที่เราหยุดสร้างกิเลสหรือความไม่บริสุทธิ์ และชำระจิตใจให้สะอาด ผ่องใส เราจะรู้สึกถึงความสุขสงบ กฎธรรมชาติได้ให้ผลแก่เราแล้ว มีใครบ้างที่ไม่ต้องการความสงบเช่นนั้น ทว่าเขาจะค้นพบความสุขสงบนี้ได้อย่างไร ? คงมิใช่ด้วยการร้องขอหรือสวดอ้อนวอน ทุกคนชอบอ้อนวอนขอความสงบจากพระเจ้า แต่ใครเล่าที่จะหยิบยื่นให้ได้ ? เราไม่อาจแสวงหาอาหารได้ด้วยการร้องขอ หากต้องทำงานเพื่อแลกมา เราจะพบกับความสุขสงบภายในตัวเองได้ ก็ด้วยการลงมือปฏิบัติ นี่คือสิ่งที่ท่านผู้เป็นอริยบุคคลได้ประพฤติปฏิบัติกันมา พวกท่านเหล่านั้นจะเฝ้าดูตนเองและทันทีที่รู้สึกว่ามีกิเลสเกิดขึ้นในใจ ท่านก็ขจัดมันออกไปทันที วิธีการนี้จึงทำให้พวกท่านหลุดพ้นจากความทุกข์ทั้งปวง

ท่านผู้บรรลุธรรมข้างต้นปฏิบัติเช่นนั้นได้อย่างไรหรือ ? ใครๆ ก็พอจะเข้าใจว่า ตนไม่ควรสร้างความโกรธขึ้นในใจ เพราะการทำเช่นนั้นมีแต่จะทำให้ตัวเองเดือดร้อน โดยที่ไม่มีอะไรเกิดขึ้นกับผู้ที่เป็นต้นเหตุของความโกรธเลย เป็นการทำร้ายตัวเองแท้ๆ หรือถึงแม้ว่าเขาจะเข้าใจเรื่องนี้ดี แต่จะให้ทำอย่างไรเล่า ? มนุษย์เรามักชอบทำอะไรซ้ำๆ เหมือนคนติดเหล้าที่รู้ดีว่าของมึนเมาไม่ดีกับตนเอง แต่ความอยากเหล้านั้นรุนแรงจนไม่อาจหยุดยั้งได้ หรือเหมือนกับนักพนันที่รู้ดีว่าการพนันมีแต่จะนำความหายนะมาสู่ตนเองและครอบครัว แต่ก็ยังไม่อาจหยุดเล่นได้ หรือผู้ที่ไม่อยู่ในศีลในธรรมที่เข้าใจดีว่าสิ่งที่ตนทำนั้นผิด แต่ก็ไม่อาจยับยั้งตัวเองได้

การกระทำต่างๆ เหล่านี้ ไม่ว่าจะโดยทางกายหรือทางวาจา เราส่วนมากรู้ดีว่าเป็นสิ่งที่ผิด โดยเฉพาะในประเทศอินเดียที่เรามักได้ยินคำเทศนาว่า อย่าทำอย่างนั้น อย่าทำอย่างนี้ มันผิด จงอย่าทำร้ายผู้อื่น ไม่ว่าจะด้วยทางกายหรือทางวาจา ทุกคนต่างเข้าใจเรื่องนี้เป็นอย่างดี ไม่ว่าผู้นั้นจะเป็นฮินดูหรือมุสลิม เชนหรือคริสเตียน แต่ไม่ว่าจะถือศาสนาใด เราก็ยังคงทำตัวเช่นนั้น เพราะอะไร? เพราะเราไม่อาจควบคุมจิตใจตัวเองได้นั่นเอง เราตกอยู่ใต้อำนาจของจิต ทำทุกอย่างตามที่จิตสั่ง และในเมื่อเราไม่อาจควบคุมจิตของตนเองได้ แล้วเราจะปรับปรุงตัวเองได้อย่างไร ท่านผู้บรรลุธรรมของประเทศเราจึงได้สั่งสอนให้เรารู้จักกับวิธีทำตัวให้เป็นนายของจิต

วิธีการที่จะควบคุมจิตใจมีอยู่หลายวิธีด้วยกัน แต่ท่านผู้บรรลุธรรมหรือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ทรงสอนวิธีการปฏิบัติที่ทุกคนอาจน้อมนำไปใช้ได้ ไม่ว่าจะเป็นชาวฮินดู มุสลิม คริสเตียน หรือเชน เพราะวิธีการปฏิบัตินี้ทุกคนสามารถทำได้ เพียงแต่เฝ้าสังเกตลมหายใจของตนเอง ทั้งเวลาหายใจเข้าและออก ทุกคนมีลมหายใจเหมือนกัน ไม่อาจแบ่งแยกได้ว่าเป็นลมหายใจของฮินดู ของมุสลิม หรือของเชน ท่านเพียงแต่เฝ้าสังเกตดูลมหายใจเข้าออกเฉยๆ เวลาที่ใจล่องลอยไป ก็ต้องคอยดึงให้กลับมาดูลมหายใจ เฝ้าสังเกตไปเรื่อยๆ หากปฏิบัติเช่นนี้ไปอย่างต่อเนื่อง เราย่อมจะสามารถควบคุมจิตให้อยู่ในบังคับบัญชาได้ทีละน้อย

ต่อจากนั้น เราก็จะเริ่มทำความรู้จักกับตนเอง ดังที่นักบุญผู้ยิ่งใหญ่อีกท่านหนึ่งของประเทศนี้ได้กล่าวไว้ว่า “ผู้ที่รู้จักตนเองย่อมจะหลุดพ้นจากความทุกข์ทั้งปวงในโลก ฉะนั้น จงมาทำความรู้จักตนเองเถิด” แต่จะด้วยวิธีใดเล่า ? ด้วยการฟังธรรมจากท่านนักบุญ หรือด้วยการอ่านหนังสืออย่างนั้นหรือ ? คำตอบคือไม่ใช่ทั้ง ๒ วิธี เราจะรู้จักตนเองได้ด้วยประสบการณ์ของเราเท่านั้น แล้วเราจึงจะเข้าใจคำว่า “ฉัน” “ของฉัน” ที่พูดกันอยู่บ่อยๆ ใครคือ “ฉัน” กันแน่ ? กายหรือใจคือ “ฉัน” ? ฉะนั้น ผู้ที่เริ่มรู้จักตัวเอง ก็จะรู้ทุกสิ่งทุกอย่าง ส่วนผู้ที่ไม่รู้จักตัวเองคือผู้ที่ไม่รู้อะไรเลย

นักบุญมุสลิมที่ยิ่งใหญ่จากรัฐปัญจาบท่านหนึ่ง แต่ทว่าเราจะเรียกนักบุญว่าเป็นฮินดูหรือมุสลิมได้อย่างไร ในเมื่อผู้ที่ได้ชำระจิตจนบริสุทธิ์ล้วนแต่เป็นนักบุญ การจะพูดว่าเป็นฮินดูหรือมุสลิมนั้น จึงเป็นเรื่องที่เหลวไหลสิ้นดี นักบุญผู้ยิ่งใหญ่ท่านนี้ได้กล่าวเอาไว้ว่า “ผู้ที่รู้จักตนเอง ย่อมรู้จักพระผู้เป็นเจ้า และเป็นผู้มีความรอบรู้ ส่วนผู้ที่ไม่รู้จักตนเอง ย่อมมีชีวิตอยู่ด้วยความหลงผิด”

ฉะนั้น จงมารู้จักตนเองเถิด เมื่อท่านเริ่มรู้จักตนเอง ก็จะเริ่มเข้าใจว่าร่างกายที่ท่านเรียกว่า “ฉัน” นั้นคืออะไร ท่านรู้จากประสบการณ์ตรงของตนเอง ไม่ใช่จากการอ่านหรือได้ยิน ประสบการณ์เท่านั้นที่จะทำให้ท่านเข้าใจคำว่ากฎของธรรมชาติที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงกล่าวถึงนั้นคืออะไร และควรจะปฏิบัติตามอย่างไร

กฎของธรรมชาตินี้คืออะไร ? หากจิตของท่านขุ่นมัว ท่านก็ย่อมจะได้รับโทษ แต่ถ้าจิตไม่ขุ่นมัว ท่านก็ย่อมจะได้รับรางวัลเป็นการตอบแทน ท่านอาจรอดพ้นเงื้อมมือของกฎหมายบ้านเมืองไปได้ แต่ไม่มีวันหนีพ้นกฎของธรรมชาติ กฎที่ว่านี้มีอยู่ตลอดเวลาทั้งภายในและภายนอกกำแพงนี้ ถึงท่านจะออกจากที่นี่ไปได้ แต่ท่านก็จะยังคงถูกจองจำอยู่ภายใต้คุกของกิเลสในใจตนเอง ซึ่งคอยแต่จะทำปฏิกิริยาตอบโต้อยู่ตลอดเวลาจน

เป็นนิสัย และทำให้ท่านต้องตกเป็นทาสของจิตใจตนเอง

ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงเป็นเสมือนผู้ที่ถูกจองจำอยู่ในคุกทั้งสองแห่ง ซึ่งทำให้มีแต่ความทุกข์ทวีคูณ ท่านอาจจะได้ออกหรือไม่ได้ออกไปจากที่นี่ก็ได้ แต่สำหรับคุกทางใจนั้น ท่านมีหนทางที่จะก้าวออกไปได้แน่นอน ฉะนั้น ขอให้ท่านทั้งหลายจงมาเรียนรู้วิธีการปฏิบัติ เพื่อปลดเปลื้องตนเองให้พ้นจากกิเลสเครื่องเศร้าหมองกันเถิด ขณะนี้กำลังมีการเตรียมจัดหลักสูตรดังกล่าวขึ้นที่นี่ เพื่อให้ทุกท่านได้เรียนรู้วิธีการปฏิบัตินี้ ถึงแม้ท่านจะอยู่ในนี้ แต่ท่านก็อาจจะพบกับความสุขสงบได้ ท่านจะทำได้อย่างไรหรือ ? เมื่อท่านเรียนรู้วิธีที่จะหยุดทำจิตให้ขุ่นมัว จิตก็จะบริสุทธิ์และเต็มเปี่ยมไปด้วยความรักความเมตตาต่อสรรพสัตว์ ท่านจะมีเมตตาแก่ผู้ที่เคยทำร้ายท่าน “มนุษย์ที่น่าสงสาร ถึงเขาจะทำร้ายฉัน แต่ทำไมฉันต้องไปโกรธเขาด้วย นั่นเป็นการทำร้ายตัวเองเปล่าๆ เหมือนกับเอามือไปแหย่ไฟ ควรจะอยู่ให้ห่างๆ ไฟดีกว่า จะเผาตัวเองไปทำไมกัน”

ไม่มีใครเลยที่อยากจะทำร้ายตัวเองจนเป็นทุกข์ หนทางที่จะช่วยตัวเองได้ ก็คือ การรู้จักตัวเอง กฎของธรรมชาติจะทำงานเหมือนกันทั้งภายนอกและภายในกำแพงคุก เราอาจเข้าใจโลกภายนอกโดยอาศัยเชาว์ปัญญา แต่สำหรับโลกภายใน หากเราสามารถเข้าใจได้ด้วยประสบการณ์ของตนเองแล้ว ก็จะไม่มีความสงสัยหรือความคิดเห็นที่ผิดๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเอาไว้ว่า “ตถาคตได้แลเห็นและเข้าใจถึงสัจธรรมในตัวเอง”

ฉะนั้น ตราบใดที่ท่านยังไม่เห็นหรือเข้าใจสัจธรรมนี้จากประสบการณ์ของท่านเอง ท่านก็จะมีแต่ความหลงผิด หรือได้แต่คิดจินตนาการเอาเอง ค่ำคืนย่อมจะนอนไม่หลับ มีแต่ความเครียดและเป็นทุกข์ ไม่มีความสงบสุขเลย “เพราะคนนั้นให้การปรักปรำ ป้ายสีฉัน โกงฉัน ฉันจึงต้องมาจมปรักเป็นทุกข์อยู่ที่นี่” แต่เมื่อท่านเรียนรู้ที่จะเฝ้าดูตัวเอง ก็จะแลเห็นว่าเหตุแห่งทุกข์นั้นคือความโกรธ ความเคียดแค้นชิงชัง และความคิดร้ายต่อผู้อื่นของตัวท่านเอง เรื่องนั้นอาจเกิดขึ้นมานานแล้ว ทว่าขณะนี้ ท่านกำลังทำอะไรอยู่ ท่านเอาแต่ซ้ำเติมตัวเองด้วยการทำจิตให้ขุ่นมัวซ้ำแล้วซ้ำเล่าจนไม่มีความสุข แต่ถ้าท่านเข้าใจความจริงข้อนี้ มองดูมันตามความเป็นจริง กระชากม่านบังตาแห่งความหลงผิดออกเสีย ท่านก็จะสามารถก้าวออกมาจากความทุกข์ของตัวเองได้

สิ่งที่บรรดาปราชญ์เมธีสอนสั่ง คือการเรียนรู้ความจริงเกี่ยวกับตนเอง พระพุทธเจ้าทรงกล่าวไว้ว่า “การรู้จักตนเอง ก็คือการรู้ถึงสัจธรรม” พระองค์เป็นผู้ที่ได้ให้นิยามศัพท์ใหม่แก่ประเทศอินเดีย ก่อนยุคสมัยของพระองค์ มีการใช้คำศัพท์ “ทุกขียาระ” อันหมายถึงผู้ที่มีความทุกข์ท่วมท้น และคำ “สุขียาระ” ที่หมายถึงผู้เปี่ยมสุข แต่พอถึงสมัยพุทธกาล ได้ทรงบัญญัติศัพท์ใหม่คือ “สัจจียาระ” ซึ่งหมายถึงผู้ที่เต็มเปี่ยมไปด้วยสัจธรรม

เราต้องสังเกตความจริงตามอย่างที่มันเป็น โดยไม่จินตนาการหรือปรุงแต่ง เริ่มต้นด้วยสิ่งที่เป็นจริง คือ

ดูว่าลมหายใจกำลังเข้าหรือออก พระพุทธองค์ตรัสไว้ว่า “ผู้ที่ปฏิบัติตามความเป็นจริงทุกขั้นตอน ย่อมเข้าถึงสัจธรรมอันสูงสุด เขาจะเข้าใจความเป็นจริงในตนเอง และเมื่อนั้น เขาก็จะเป็นอิสระจากความทุกข์ทั้งปวง”

ฉะนั้น เมื่อใดที่ท่านมาเข้ารับการอบรมหลักสูตร ๑๐ วัน ท่านจะต้องเฝ้าสังเกตลมหายใจอย่างเดียวเป็นเวลา ๒-๓ วัน แล้วท่านจึงจะรู้สึกว่ามีอะไรบางอย่างเกิดขึ้นที่บริเวณรอบๆ จมูก เช่น ความรู้สึกเย็น ร้อน เต้นตุบๆ จั๊กจี้ กระตุก ซึ่งจะเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ เมื่อท่านเริ่มสังเกตสิ่งเหล่านี้และสังเกตไปเรื่อยๆ หลังจากผ่านไปราว ๔-๕ วัน ท่านก็จะรู้ว่าความรู้สึกเหล่านี้มีอยู่ทั่วร่างกาย และจะเห็นด้วยว่ามันเปลี่ยนแปลงไปอยู่ตลอดเวลา นี่แสดงว่าท่านได้พบวิธีสังเกตความเป็นจริงในตัวเองแล้ว

ถึงตอนนี้ ท่านอาจจะพบว่า เมื่อใดก็ตามที่มีความโกรธเกิดขึ้นในใจ ท่านจะรู้สึกถึงความร้อนผ่าวที่บางส่วนของร่างกายขึ้นมาทันที และเมื่อความโกรธหายไป ความรู้สึกร้อนผ่าวนั้นจะหยุดลง เกิดความสงบขึ้นแทน ตอนนี้แสดงว่าท่านเริ่มรับรู้และเข้าใจกฎของธรรมชาติแล้วว่า เมื่อใดก็ตามที่ฉันทำใจให้ขุ่นมัว ฉันจะถูกลงโทษทันที ธรรมชาติไม่มีความปรานี ไม่สนใจว่าใคร จะเป็นฮินดู มุสลิม หรือคริสเตียน เป็นพราหมณ์ หรืออยู่ในวรรณะใด เป็นชาวอินเดีย รัสเซีย หรืออเมริกัน ไม่ว่าจะเป็นผู้ใด ถ้าปล่อยให้จิตมัวหมอง เขาย่อมจะได้รับโทษทัณฑ์ทันที ในทำนองเดียวกัน การรู้จักชำระจิตให้บริสุทธิ์ ก็ย่อมจะได้รับรางวัลตอบแทนทันทีคือ จะรู้สึกถึงความสุขสงบ เราทุกคนล้วนปรารถนาความสุขมิใช่หรือ ?

วิธีปฏิบัติอันวิเศษนี้ได้หายสาบสูญไปจากประเทศเราเป็นเวลาร่วม ๒,๐๐๐ ปี ด้วยสาเหตุหลายประการ แต่ก็ได้ตกทอดไปอยู่ในประเทศเพื่อนบ้านของเราคือ ประเทศพม่า และได้รับการทะนุถนอมไว้ดุจแก้วมณีอันล้ำค่าเป็นเวลานานถึง ๒,๐๐๐ ปี บัดนี้ วิธีการปฏิบัตินี้ได้กลับคือสู่ประเทศอินเดียในรูปแบบที่บริสุทธิ์ดังเดิม วิธีการปฏิบัตินี้เป็นสากล เพราะธรรมะนั้นเป็นสากล ธรรมะเป็นกฎของธรรมชาติ เช่นเดียวกับไฟ ที่มีธรรมชาติคือการเผาไหม้ เป็นคุณลักษณะสากลที่เราไม่อาจแบ่งแยกได้ว่า เป็นไฟฮินดู ไฟมุสลิม ไฟคริสเตียน หรือไฟพุทธ ไฟก็คือไฟ ถ้าไม่เผาไหม้ก็ไม่ใช่ไฟ เช่นเดียวกัน กฎธรรมชาติมีอยู่ว่า ถ้าเกิดกิเลสขึ้นในใจ มันก็จะเผาผลาญใจและสิ่งนี้ย่อมเกิดขึ้นกับทุกคน ไม่ว่าผู้นั้นจะนับถือศาสนาหรืออยู่ในวรรณะใด ผู้ที่ทำจิตให้เศร้าหมองด้วยกิเลส ย่อมจะหมดความสุขในทันที ส่วนผู้ที่สามารถชำระจิตให้บริสุทธิ์ผ่องใส ย่อมจะมีความสงบสุขในทันทีเช่นกัน นี่คือสิ่งที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าของประเทศเราได้ค้นพบ จงสำรวจเข้าไปในตัวเอง แล้วค้นหาความเป็นจริงในตัวเรา ความจริงแท้มีอยู่ว่าถ้าเราทำจิตให้ขุ่นมัว เราจะไม่มีความสุข และถ้าเราขจัดความขุ่นมัวไม่บริสุทธิ์นี้ออกไปได้ เราก็จะพบกับความสุข

แต่แทนที่มนุษย์เราจะทำความเข้าใจกับความจริงอย่างง่ายๆ นี้ เรากลับไปทำให้เกิดความสับสนและยังไปชักนำให้ผู้อื่นเข้าใจธรรมะแบบผิดๆ ด้วย กฎที่แท้จริงของธรรมชาติมีอยู่ว่า ธรรมชาติของจิตที่เต็มไปด้วยความเศร้าหมอง ย่อมจะทำให้เราเป็นทุกข์ ส่วนธรรมชาติของจิตที่บริสุทธิ์นั้นนำมาซึ่งสันติสุข ถ้าเราแค่ฟังธรรมเพียงอย่างเดียว เราก็จะมีความเข้าใจธรรมะในระดับผิวเผินเท่านั้น หากเราต้องการจะเข้าใจให้ถูกต้อง ก็ต้องเรียนรู้ด้วยประสบการณ์ของตนเอง ซึ่งนั่นจะช่วยให้เราเริ่มก้าวออกมาจากพฤติกรรมแบบเก่าๆ จนกระทั่งสามารถหลุดพ้นจากความทุกข์ กฎของธรรมชาตินี้ใช้ได้กับทุกคน โดยไม่มีการแบ่งแยก ไม่เลือกชั้นวรรณะหรือศาสนาใดศาสนาหนึ่ง

จงมาเรียนรู้วิธีการปฏิบัตินี้ และปลดปล่อยตัวเองให้เป็นอิสระกันเถิด มีผู้คนเป็นจำนวนมหาศาลที่ได้รับประโยชน์จากการปฏิบัติ ไม่เฉพาะแต่ผู้ที่อยู่ภายนอกกำแพงนี้เท่านั้น หากรวมถึงผู้ที่อยู่ภายในกำแพงด้วย ผู้ที่ถูกจองจำอยู่ในเรือนจำทั้งสอง คือ ทั้งภายในกำแพงสี่ด้านของเรือนจำ พร้อมๆ ที่กับถูกพันธนาการด้วยกิเลสความรุ่มร้อนกระวนกระวายใจ เมื่อได้เรียนรู้วิปัสสนาและปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอ ย่อมจะก้าวพ้นออกจากคุกทางใจที่จองจำเขาไว้ด้วยกิเลส และสามารถยอมรับกำแพงคุกด้วยรอยยิ้ม เพราะเขาคิดได้ว่า “ชาตินี้หรือชาติก่อน ฉันคงก่อกรรมทำเข็ญเอาไว้ จึงต้องมารับกรรมเยี่ยงนี้ ขอให้ฉันก้มหน้ารับกรรมนี้ด้วยรอยยิ้มเถิด จะมาเครียดและเป็นทุกข์ไปไย” นิสัยของพวกเขาได้เปลี่ยนแปลงไป ตอนนี้พวกเขาไม่โกรธเกรี้ยวหรือมุ่งร้ายต่อใครอีก พวกเขาพบว่าตัวเองมีความสุขและสามารถนอนหลับสนิทได้ในยามค่ำคืน วิธีการปฏิบัตินี้ช่วยให้ผู้คนมากมายได้หลุดพ้นจากความทุกข์

ในประเทศพม่าที่ข้าพเจ้าเกิดและเติบโตมา มีชายคนหนึ่งติดคุกข้อหาฆ่าคนตายถึง ๑๗ คน เผาหมู่บ้านต่างๆ มากมาย รวมทั้งก่อกรรมทำเข็ญต่างๆ นานา ต่อมามีพระอริยสงฆ์รูปหนึ่งได้สอนวิธีการปฏิบัตินี้ให้แก่เขา ซึ่งเขาก็ได้ปฏิบัติตาม จนกระทั่งเปลี่ยนแปลงไปเป็นคนละคนเลยทีเดียว ทำให้รัฐบาลถึงกับตัดสินใจปล่อยตัวเขาก่อนที่จะครบกำหนดโทษ ปัจจุบันชายผู้นี้ได้กลับกลายจากฆาตกรมาเป็นนักบุญที่เดินทางไปทั่วประเทศ เพื่อสอนวิธีการปฏิบัตินี้ให้แก่คนอื่นๆ

เช่นเดียวกับในสมัยพุทธกาล มีชายผู้หนึ่งนามว่าองคุลีมาล พวกท่านอาจจะเคยได้ยินเรื่องราวของเขามาบ้าง เขาถือสัตย์สาบานอย่างโง่ๆ ว่า จะฆ่าคนให้ได้ถึง ๑,๐๐๐ คน ทีนี้มีวิธีใดเล่าที่จะนับให้รู้ว่าฆ่าได้ครบจำนวนหรือยัง เขาจึงตัดเอานิ้วมือของเหยื่อมาทำเป็นมาลัยคล้องคอ โดยฆ่าคนไปทั้งสิ้น ๙๙๙ ราย และกำลังเฝ้ารอที่จะฆ่าคนที่ ๑,๐๐๐ อยู่ แต่ทว่าไม่พบผู้ใดผ่านมาเลย เนื่องจากองคุลีมาลอาศัยอยู่ในป่า และผู้คนต่างก็หวาดกลัวจนไม่มีใครกล้าผ่านไปทางนั้น ฉะนั้น เขาจึงรอล่าเหยื่อรายสุดท้ายอยู่ เมื่อพระสมณโคดมทรงได้ยินเรื่องราวของเขา ก็ทรงรู้สึกเมตตาสงสาร “ชายผู้น่าสงสารนี้จะมีทุกข์มากมายสักเพียงใดกัน เขาไม่เพียงแต่ทำร้ายผู้อื่น ทว่ายังได้ทำร้ายตนเองด้วย” ดังนั้นพระพุทธองค์จึงได้เสด็จไปหาองคุลีมาล ผู้ซึ่งพยายามจะปลงพระชนม์พระองค์ แต่ใครเล่าจะปลงพระชนม์พระพุทธเจ้าได้ เมื่อองคุลีมาลได้ฟังธรรมจากพระโอษฐ์ขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จิตใจก็สงบเยือกเย็นลง ชายผู้ที่ได้เข่นฆ่าผู้บริสุทธิ์มาแล้วถึง ๙๙๙ คน ได้เริ่มปฏิบัติวิธีการนี้ จนในที่สุดสามารถหลุดพ้นจากความทุกข์โดยสิ้นเชิง

ถ้าองคุลีมาลทำได้ พวกท่านทั้งหลายก็ทำได้ พวกท่านไม่เคยฆ่าคนมาถึง ๙๙๙ คน ฉะนั้น จงมาปลดปล่อยตัวเองให้เป็นอิสระ ดังเช่นชายพม่าที่ฆ่าคนไปถึง ๑๗ คนและได้เผาทำลายหมู่บ้านไปมากมาย แต่ก็ยังกลับกลายเป็นนักบุญไปได้ เขาทำได้อย่างไร ? แน่นอนว่ามิใช่ด้วยการอาศัยบารมีของผู้หนึ่งผู้ใด หากด้วยความเพียรพยายามของตนเอง แล้วด้วยความเพียรชนิดใดกัน ? ความเพียรภายนอกเป็นสิ่งที่ท่านต้องทำเพื่อเลี้ยงชีพประจำวัน แต่ความเพียรที่พูดถึงนี้อยู่ภายในตัวของท่านเอง ถ้าหากท่านกระทำความเพียรภายในได้สำเร็จ ท่านก็ย่อมจะได้พบกับความสุขสงบอันแท้จริง ไม่มีผู้ใดจะเป็นสุขไปกว่าผู้ที่สามารถขจัดกิเลสเครื่องผูกรัดทั้งปวงให้หมดไปได้ บุคคลเช่นนี้ย่อมจะเผชิญกับสถานการณ์ทุกอย่างได้ด้วยความสงบ

แต่การจะขจัดกิเลสเครื่องผูกรัดต่างๆ ออกไปนั้นมิใช่เรื่องง่าย ท่านต้องพากเพียรปฏิบัติอย่างจริงจัง ประการแรก ท่านต้องรู้จักควบคุมจิตใจของตนเองให้ได้ก่อน จากนั้นก็ต้องค่อยๆ เรียนรู้ที่จะเฝ้าดูตัวเอง “เห็นไหม กิเลสกำลังผุดขึ้นในใจฉัน แล้วดูสิ ทุกขเวทนาที่ร่างกายก็เกิดขึ้น มันทำให้ฉันรู้สึกเครียดและไม่มีความสุข แต่เมื่อกิเลสดับไป เวทนาก็ดับ แล้วความเครียดก็หายไป ใจฉันสงบลง” ท่านต้องรู้จักที่จะเฝ้าสังเกตและรับรู้สิ่งนี้ด้วยตัวเอง แล้วเมื่อนั้น ท่านจึงจะหลุดพ้นจากความทุกข์ ไม่มีใครช่วยทำแทนท่านได้ อย่างดีที่สุดอาจมีบางคนช่วยชี้แนะแนวทางให้ “ดูสิ นี่คือหนทางที่ฉันเดินและสามารถปลดปล่อยตัวเองให้เป็นอิสระ แต่เธอจะต้องก้าวเดินด้วยตัวของเธอเอง”

อย่าไปคิดว่าเพราะท่านอยู่ในกำแพงสี่ด้านนี้ ท่านจึงมีความทุกข์ คนที่อยู่ข้างนอกกำแพงคุกก็เช่นเดียวกับท่าน เขาถูกจองจำด้วยกิเลสตัณหา และเขาก็มีความทุกข์ ฉะนั้น แม้ยามที่ท่านได้ออกไปจากที่นี่แล้ว ท่านจะพบว่าตัวเองยังเป็นนักโทษที่ถูกจองจำอยู่ในคุกแห่งกิเลสเครื่องผูกรัด และยังคงมีความทุกข์อยู่นั่นเอง ในเมื่อบัดนี้ท่านรู้หนทางที่จะก้าวออกมาจากคุกดังกล่าวแล้ว ท่านจะไม่ใช้เส้นทางสายนี้หรือ ท่านอาจได้เคยก่อกรรมทำเข็ญเอาไว้ จึงต้องมาทุกข์ทรมานอยู่ในนี้ แต่ท่านก็น่าที่จะเข้าใจด้วยว่า ในบางช่วงของชีวิต ท่านคงได้ทำกรรมดีเอาไว้มากเช่นกัน จึงทำให้รัฐบาลและเจ้าหน้าที่พยายามหาทางให้ท่านได้เรียนรู้ถึงวิธีการปฏิบัตินี้ เพื่อท่านจะได้ก้าวออกมาจากความทุกข์ มิฉะนั้นแล้ว การจัดการฝึกอบรมนี้คงจะไม่มีทางเกิดขึ้นแน่

ขอให้ท่านจงมองดูผู้คนที่อยู่ข้างนอกนั่น เขามีโอกาสที่ดี แต่ก็เพียงแค่พูดว่า “สถานที่ปฏิบัติธรรมในอิกัตปุรีนั้นวิเศษมาก คนที่ได้ไปที่นั่น ล้วนแต่กลับมาสรรเสริญว่า เขาได้พบกับความสงบและสามารถละเลิกสิ่งต่างๆ ได้ เขาได้กลับกลายเป็นคนใหม่ไปแล้ว” เขาได้แต่พูด ทว่าไม่เคยไปเข้ารับการอบรมเลย เพราะเวลาที่เขานึกอยากจะไปก็มักมีอุปสรรคต่างๆ ทำให้ไม่ได้ไป ถึงเขาจะไม่ได้อยู่ในคุก แต่ก็ไม่สามารถไปเข้ารับการอบรม ดังนั้นจึงต้องนับว่าท่านทั้งหลายเป็นผู้โชคดี ที่แม้จะอยู่ในคุก ก็ยังสามารถเข้ารับการอบรมได้อย่างสบาย จงปฏิบัติเถิด แล้วท่านจะพบว่าใน ๑๐ วันนี้ โลกของท่านได้เปลี่ยนไปจริงๆ

หลังจากนั้น เราจะพยายามหาทางให้ท่านได้ปฏิบัติทั้งเช้าเย็นทุกวัน เมื่อได้ปฏิบัติ ท่านจะพบกับความสงบที่แท้จริง คนที่เคยนอนไม่หลับในตอนกลางคืน จะพบว่าตนเองนอนหลับได้สนิทขึ้น เดิมท่านอาจมีความขัดแย้งต่อกันว่า “ฉันเป็นฮินดู ส่วนเธอเป็นมุสลิม หรือคริสเตียน ฯลฯ” แต่นับจากนี้ความคิดของท่านจะเปลี่ยนไป “คนๆ นี้ เป็นคนดี เพราะเขาไม่มีกิเลสหนา” ท่านจะไม่ตัดสินใคร เพราะเป็นฮินดู มุสลิม หรืออื่นๆ อีกต่อไป ความเคยชินเก่าๆ ของจิตจะเปลี่ยนไป นั่นแสดงว่าท่านได้เริ่มต้นก้าวออกจากความทุกข์แล้ว

สำหรับพวกท่านที่ได้มาฟังธรรมร่วมกัน ณ ที่นี้ การฟังแต่เพียงอย่างเดียวนั้นไม่เกิดประโยชน์อะไร ท่านคงเคยได้ยินคำชมขนมหวานที่ว่า รสชาติดี อร่อยมาก แต่ท่านจะไม่มีวันรู้รสชาติที่แท้จริงของมัน จนกว่าจะได้ลองลิ้มชิมรสด้วยตัวเอง เมื่อนั้นท่านจึงจะบอกได้ว่า “ใช่แล้ว ขนมนี่อร่อยมากจริงๆ“ ในทำนองเดียวกัน ถ้าท่านได้ยินคนพูดถึงวิปัสสนาว่า “โอ้ ช่างวิเศษจริงๆ วิปัสสนาจะช่วยให้เธอพ้นทุกข์ได้ ฯลฯ” แต่ไม่เริ่มลงมือปฏิบัติด้วยตนเองก็เปล่าประโยชน์ จงลงมือปฏิบัติ แล้วท่านจะรู้เองว่าวิธีปฏิบัติอันเก่าแก่ของประเทศเรานี้ จะนำท่านไปสู่ความสุขสงบอันแท้จริง ท่านต้องตกเป็นนักโทษของจิตใจตนเองมามากแล้ว ทว่าบัดนี้ท่านกำลังจะเป็นอิสระจากคุกทางใจนี้ ท่านจะได้สัมผัสกับความแช่มชื่นเบิกบานของอิสรภาพ ทั้งๆที่ยังอยู่ภายใต้กำแพงคุกแห่งนี้

ขอให้พวกท่านทั้งหลายที่ได้มาชุมนุมกันเพื่อธรรมะ จงได้พบกับหนทางที่จะพาพวกท่านออกไปจากความทุกข์ และได้พบกับความสุขสงบอันแท้จริง ขอให้ทุกๆ ท่านจงมีความสุขโดยถ้วนหน้า

ปุจฉา-วิสัชนา

ถาม ความเป็นไปต่างๆ ในชีวิตนี้เกิดขึ้นจากพระประสงค์ของพระเจ้า หรือเกิดจากการกระทำของเราเอง

ท่านอาจารย์ มนุษย์ทุกคนเป็นพระเจ้าของตัวเอง เป็นนายของตัวเอง แต่ท่านต้องควบคุมตัวเองให้ได้เสียก่อน จึงจะเป็นพระเจ้าได้ แล้วจากนั้นทุกสิ่งทุกอย่างก็ย่อมจะเป็นไปตามความประสงค์ของท่าน หากท่านไม่อาจเป็นนายของตัวเอง แต่กลับตกเป็นทาสของจิต ท่านย่อมจะโยนความผิดของตัวเองไปให้คนอื่น โดยคิดว่า “เป็นเพราะพระเจ้าบันดาล ฉันจึงต้องมาอยู่ในคุกนี่” ไม่ใช่เลย เป็นเพราะท่านทำผิดเองต่างหาก จึงต้องมาอยู่ที่นี่ ฉะนั้น ท่านจึงควรเปลี่ยนแปลงตัวเองเสียใหม่ และถ้าหากมีพระเจ้าจริง พระองค์ก็คงจะรู้สึกยินดีและเป็นสุขไปด้วย

ถาม ผมถูกปัญหาทางโลกรุมเร้า จนไม่รู้จะทำอย่างไรดี กรุณาช่วยชี้แนะผมด้วยว่าจะทำจิตให้สงบได้อย่างไร

ท่านอาจารย์ นั่นคือสิ่งที่ท่านจะได้เรียนรู้จากการอบรม ในเมื่อมีปัญหานานาชนิดในโลกเช่นนี้ เราจะเรียนรู้ถึงวิธีการควบคุมจิตได้อย่างไร เมื่อท่านเข้ารับการอบรม ท่านจะได้เรียนรู้วิธีควบคุมและชำระจิตด้วย

ถาม ผมติดคุกข้อหาฆ่าคนที่ไม่รู้จัก แต่ผมไม่ได้ทำ ผมเป็นผู้ร้ายหรือเปล่า

ท่านอาจารย์ ถ้าท่านไม่ได้เกี่ยวข้องกับการฆาตกรรมจริงๆ แต่ยังต้องติดคุกเพื่อพิสูจน์ความบริสุทธิ์ ท่านก็จะต้องทำใจให้สงบ เพื่อทำให้เขาเชื่อ ถ้าท่านเอาแต่หงุดหงิด และเกรี้ยวกราดกับผู้คน ท่านก็จะว้าวุ่นสับสน แล้วท่านจะทำให้คนอื่นๆ เชื่อมั่นในความบริสุทธิ์ของตนเองได้อย่างไร หากท่านเข้ารับการอบรม จิตใจของท่านก็จะสงบลง ท่านจะร่วมมือกับปัญหาได้ดีขึ้นและพยายามที่จะทำให้คนอื่นเชื่อในความบริสุทธิ์ของท่าน

แต่ถ้าหากปรากฏผลออกมาว่าท่านต้องรับโทษทัณฑ์ ทั้งๆ ที่เป็นผู้บริสุทธิ์ นั่นอาจเป็นเพราะท่านได้ก่อกรรมเอาไว้แต่ปางก่อน ท่านจึงกำลังรับผลกรรมนั้น จงเรียนรู้ที่จะยิ้มรับผลกรรมนี้ว่า “ฉันจะไม่ทำให้จิตมัวหมอง ฉันจะเปลี่ยนแปลงชีวิตของฉันด้วยวิธีการปฏิบัตินี้” แล้วท่านก็จะมีความสุข และได้พบกับความสงบ

ถาม ผมจะเข้าอบรมวิปัสสนาได้ไหม

ท่านอาจารย์ ได้แน่นอน รัฐบาลใจกว้างพอที่จะจัดการอบรมขึ้นในเรือนจำ เราเคยใช้ไม้เรียวเปลี่ยนแปลงคนที่กระทำความผิด แต่จะทำอย่างนั้นได้อย่างไรกัน วิธีนั้นเปลี่ยนแปลงใครไม่ได้หรอก โชคดีที่รัฐบาลได้ตระหนักถึงสิ่งนี้ จึงพยายามที่จะเปลี่ยนแปลงพวกท่านโดยใช้วิปัสสนาแทน ซึ่งนับว่าเป็นเรื่องวิเศษยิ่ง ฉะนั้น ขอจงใช้โอกาสนี้ให้เต็มที่

ถาม เราจะเข้าใจตัวเองได้อย่างไร

ท่านอาจารย์ วิธีที่จะเข้าใจตัวเองคือ ให้ดูว่า “เกิดอะไรขึ้นกับฉันในขณะนี้ ใจของฉันกำลังคิดอะไรอยู่ กิเลสบางอย่างกำลังผุดโผล่ขึ้นในใจ ทำให้ฉันรู้สึกเครียด หรือว่ามันดับไป และทำให้ฉันรู้สึกสงบ” แล้วท่านก็จะเรียนรู้เกี่ยวกับตัวเอง

ถาม ผมมองเห็นจิตใจตัวเองเต็มไปด้วยกิเลส จึงพยายามหาหนังสือธรรมะมากมายมาอ่าน แต่ก็เปล่าประโยชน์ ผมยังไม่รู้จักตัวเอง และไม่พบกับความสุขสงบอยู่ดี ท่านพอจะช่วยผมได้บ้างไหม

ท่านอาจารย์ ก็อย่างที่ได้อธิบายไปแล้วว่า การฟังธรรมแต่เพียงอย่างเดียวไม่ก่อให้เกิดประโยชน์อะไร ตอนนี้ท่านได้มาฟังปาฐกถาธรรม แล้วนั่นทำให้ท่านสงบขึ้นไหม บางทีท่านอาจรู้สึกดีเพียงชั่วครู่ การที่ใจเราคิดถึงธรรมะในบางขณะ จะทำให้รู้สึกดี แต่ในส่วนลึกยังคงมีความเครียดอยู่

ถาม เรามีความสุขมากที่ได้ฟังท่านหยิบยกคำพูดของท่านคุรุนานัก ขอให้พระเจ้าคุ้มครองท่าน และขอให้ท่านได้มีโอกาสมาบรรยายเช่นนี้เรื่อยไป

ท่านอาจารย์ ขอให้ทุกท่านได้พบกับกัลยาณมิตรที่ดี และประสบกับความสุขสงบ วาทะอันอมตะจากบรรดาครูอาจารย์ของเรานั้นเปี่ยมไปด้วยน้ำทิพย์ เรามาลองดื่มน้ำทิพย์นี้กันเถิด ตอนนี้ท่านเพียงแต่ได้ยินได้ฟัง แต่เมื่อใดที่ท่านได้เริ่มลงมือปฏิบัติด้วยตนเอง เมื่อนั้นท่านย่อมจะได้สัมผัสกับรสชาติของน้ำทิพย์นี้ “โอ้ นี่คือสิ่งที่ท่านคุรุนานักของเราได้กล่าวไว้ ตอนนี้ฉันเข้าใจท่านแล้ว” เมื่อสิ่งนี้เกิดขึ้น หมายความว่าท่านมีความก้าวหน้าแล้ว

ถาม ถ้าทุกคนกลายเป็นคนดีกันไปหมด จะเกิดอะไรขึ้นกับรัฐบาล

ท่านอาจารย์ ก็จะมีความสุขมากนะสิ จะมีอะไรที่ดีไปกว่านี้อีกเล่า หากทุกคนกลายเป็นนักบุญก็ย่อมเป็นที่ต้อนรับ ไม่ว่าจะเป็นภายในหรือภายนอกคุก

ขอให้ทุกท่านมีความสุข มีโอกาสได้เข้ารับการอบรม และได้ประสบกับความสงบ ขอให้ทุกท่านจงมีความสุข

*(จากจุลสารวิปัสสนา ฉบับก.ค.-ก.ย. ๒๕๔๓) *