ถาม ท่านอาจารย์คะ ทุกครั้งที่ผู้ช่วยอาจารย์เข้าออกห้องปฏิบัติรวม ธรรมบริกรจะก้มกราบเสมอ เมื่อผู้ปฏิบัติเห็นเช่นนั้น พอพวกเขามาเป็นธรรมบริกร ก็ทำเช่นเดียวกัน จนแทบจะกลายเป็นพิธีกรรมไปแล้ว ท่านจะให้คำแนะนำในเรื่องนี้อย่างไรคะ

ท่านอาจารย์ ธรรมะที่บริสุทธิ์จะต้องไม่มีเรื่องของพิธีกรรมเข้ามาปะปน ทั้งสองอย่างนี้ไปด้วยกันไม่ได้ ข้าพเจ้าคิดว่าไม่ผิดอะไรที่จะแสดงความเคารพผู้ช่วยอาจารย์ ถ้าหากคนๆ นั้นเข้าใจว่าเขากำลังแสดงความเคารพแก่ธรรมะ ผู้ใดก็ตามที่นั่งอยู่บนธรรมาสน์ ไม่ว่าจะเป็นผู้ช่วยอาจารย์ ผู้ช่วยอาจารย์อาวุโส หรืออาจารย์ ล้วนแล้วแต่เป็นตัวแทนของพระพุทธ พระธรรม และครูบาอาจารย์ที่สืบสายวิปัสสนามาทั้งหมด โดยได้ดำเนินชีวิตอยู่ในครรลองคลองธรรมและรับใช้ผู้อื่นด้วยธรรมะ ถ้าหากผู้ที่รู้สึกเลื่อมใสศรัทธาและซาบซึ้งในบุญคุณของบุคคลผู้นี้จะก้มกราบ ก็ถือว่าเป็นการกระทำที่ดี เพราะอันที่จริงแล้วเท่ากับเขากำลังก้มกราบแสดงความเคารพแก่ธรรมะ

แต่เมื่อใดที่สิ่งนี้กลายเป็นเพียงธรรมเนียมปฏิบัติหรือพิธีกรรม ก็จะขัดแย้งกับธรรมะอย่างสิ้นเชิง ถ้ามีใครคนใดคนหนึ่งก้มกราบด้วยความเคารพ แล้วคนอื่นๆ รู้สึกว่า “ถ้าเราไม่ก้มกราบ คนอื่นๆ ก็จะคิดว่าเราไม่มีความอ่อนน้อมเอาเสียเลย ฉะนั้น เราจะต้องก้มกราบตามด้วย” นี่ย่อมไม่ใช่ธรรมะ การกระทำที่กอปรด้วยธรรมะต้องมาจากความตั้งใจที่บริสุทธิ์เสมอ มิฉะนั้นแล้วก็จะกลายเป็นเพียงแค่ว่าสักแต่ทำๆ ไป เป็นการบริหารหลังดีๆ เท่านั้นเอง ! ถ้าอย่างนั้นก็ควรจะไปทำในห้องของตัวเองดีกว่า

แต่หากคนๆ นั้นไม่ก้มกราบ เพราะเขาไม่มีความรู้สึกเลื่อมใสศรัทธาธรรมะในขณะนั้นข้าพเจ้าก็จะรู้สึกยินดี “ดีแล้ว” เพราะการก้มกราบจะต้องมาจากความตั้งใจที่อยากจะแสดงความเคารพต่อธรรมะ ไม่ใช่ต่อบุคคลใดบุคคลหนึ่ง

แม้แต่พระพุทธองค์เองก็ไม่โปรดให้ผู้คนกราบไหว้บูชา เคยตรัสว่า “พวกเธออาจอยู่กับเราตลอดเวลา จับชายจีวรของเราอยู่ แต่พวกเธอก็ยังห่างไกลจากเรา แต่เมื่อใดที่พวกเธอปฏิบัติธรรมด้วยจิตที่บริสุทธิ์ แม้จะอยู่ห่างออกไปสักพันโยชน์ พวกเธอก็ยังอยู่ใกล้เรา”

โย ธัมมัง ปัสสะติ โส มัง ปัสสะติ โยมัง ปัสสะติ โส ธัมมัง ปัสสะติ “ผู้ใดเห็นธรรม (ซึ่งหมายถึงมีธรรมะอยู่ในใจ) ผู้นั้นย่อมเห็นเรา” ฉะนั้น ถ้าผู้ใดไม่เห็นธรรมในขณะที่แสดงความเคารพ การกระทำนั้นก็จะเป็นเพียงการกระทำที่ไร้สติเท่านั้นเอง

ที่มา : หนังสือเพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชน โดย ท่านอาจารย์โกเอ็นก้า

รวมปาฐกถาและวิสัชนาปัญหาธรรมระหว่างปี พ.ศ. 2526 – 2543