ลูกๆ ทางธรรมที่รักทั้งหลาย

ข้าพเจ้ามีความสุขมากที่เราได้มานั่งปฏิบัติธรรมร่วมกัน การปฏิบัติธรรมร่วมกันนั้นมีความสำคัญอย่างยิ่ง

สุโข พุทฺธานํ อุปฺปาโท

สุขา สทฺธมฺมเทสนา

สุขา สงฺฆสฺส สามคฺคี

สมคฺคานํ ตโป สุโข ฯ

ความอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายนำความสุขมาให้

พระสัทธรรมนำความสุขมาให้

ความพร้อมเพรียงแห่งหมู่คณะนำความสุขมาให้

ความเพียรของผู้พร้อมเพรียงกันทำให้เกิดสุข

เมื่อ ๒,๖๐๐ ปีก่อน องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงถือกำเนิดขึ้นในประเทศนี้ และทรงเผยแผ่ธรรมะอันบริสุทธิ์ยังความสุขอันใหญ่หลวงมาสู่โลก ผู้คนได้ดำเนินชีวิตตามหลักธรรมคำสอนนี้ โดยเริ่มต้นจากการปฏิบัติธรรมร่วมกันเช่นเดียวกับที่เราทำอยู่ในขณะนี้ ไม่มีความสุขใดจะยิ่งใหญ่ไปกว่านี้ ถ้าบุคคลใดได้ปฏิบัติธรรมโดยลำพัง บุคคลนั้นย่อมจะหลุดพ้นจากกิเลสในใจ และมีความสุขอย่างแท้จริง แต่ในเวลาที่กัลยาณมิตรมานั่งปฏิบัติร่วมกันเป็นจำนวนมากเช่นนี้ ผู้ที่ปฏิบัติได้ไม่ดีเท่าที่ควร จะปฏิบัติได้ดีขึ้น เพราะได้พลังจากการปฏิบัติของผู้อื่น ตลอดจนบรรยากาศที่เปี่ยมไปด้วยกระแสแห่งธรรมะช่วยหนุนเนื่อง หากเป็นไปได้ เราควรนั่งปฏิบัติร่วมกันอย่างน้อยสัปดาห์ละครั้ง ถ้าตลอดสัปดาห์ที่ผ่านมา ผู้ใดปฏิบัติได้ไม่ดี การมานั่งปฏิบัติร่วมกันจะช่วยให้ผู้นั้นปฏิบัติได้ดีขึ้น และพลังจะฟื้นคืนมา ทำให้พร้อมที่จะเผชิญกับความผันผวนของชีวิตในตลอดสัปดาห์ต่อไป

ผู้ปฏิบัติทุกคนต้องพัฒนาพลังเพื่อที่จะเผชิญกับความผันผวนในชีวิต ด้วยเหตุนี้จึงจำเป็นที่จะต้องปฏิบัติทุกวันในเวลาเช้าและเย็น ครั้งละหนึ่งชั่วโมง และปฏิบัติร่วมกันสัปดาห์ละครั้ง รวมทั้งเข้ารับการอบรมอย่างน้อยปีละครั้ง แล้วเมื่อนั้น เราก็จะก้าวหน้าไปบนเส้นทางธรรม ผู้ครองเรือนต้องประสบกับปัญหาและอุปสรรคต่างๆ นานา สิ่งที่ผู้ครองเรือนหรือแม้แต่ผู้ที่ละทิ้งชีวิตครอบครัวมักบอกแก่ข้าพเจ้าก็คือ พวกเขาไม่สามารถปฏิบัติได้อย่างสม่ำเสมอ แต่เราต้องไม่ย่อท้อ แม้จะต้องพานพบกับความลำบากนานา เราต้องปฏิบัติทุกวันทั้งเช้าและเย็น

เราออกกำลังกายด้วยการฝึกโยคะ วิ่ง หรือเดิน เพื่อให้ร่างกายมีพลานามัยแข็งแรง มิฉะนั้นแล้ว ร่างกายก็จะอ่อนแอไม่สบาย จิตใจก็เช่นเดียวกัน ทว่าการทำให้จิตใจมีพลานามัยเข้มแข็งนั้นจำเป็นยิ่งกว่า จิตใจมีความสำคัญกว่า เราจึงไม่ควรปล่อยให้มันอ่อนแอหรือไม่สบาย วิปัสสนาก็คือการฝึกบริหารจิต การปฏิบัติเช้า-เย็นจะทำให้จิตมีพลานามัยแข็งแกร่ง ไม่เป็นการเสียเวลาเปล่า เรามีชีวิตอยู่ในโลกที่ทั้งสับสน วุ่นวายและบีบคั้น หากจิตใจไม่เข้มแข็ง เราก็ย่อมจะสูญเสียความสมดุลในใจ จนเกิดทุกข์ขึ้นได้ ผู้ที่ไม่รู้จักธรรมะอันบริสุทธิ์ ไม่ได้เรียนรู้วิธีการปฏิบัตินี้ นับว่าน่าเสียดาย แต่ผู้ที่ได้รับคำสอนอันเป็นคุณกุศลนี้ แล้วไม่น้อมนำไปใช้ กลับน่าเสียดายยิ่งกว่า เพราะพวกเขาได้ค้นพบแก้วมณีที่มีค่าเหลือคณา ทว่ากลับทอดทิ้งมันไปราวกับก้อนกรวดไร้ค่า ช่างเป็นความโชคร้ายเสียจริง

การได้เกิดมาเป็นมนุษย์นั้นนับเป็นเรื่องประเสริฐยิ่ง เพราะมีเพียงมนุษย์เท่านั้นที่สามารถพิจารณาใคร่ครวญ และขจัดกิเลสออกจากส่วนลึกของจิตได้ ส่วนสัตว์ต่างๆ อย่างสัตว์เลื้อยคลาน นก แมลง หรือสัตว์ในภพภูมิที่ต่ำกว่า ไม่อาจกระทำสิ่งนี้ได้ แม้แต่มนุษย์ก็ไม่อาจจะกระทำได้ทุกคน ถ้าหากไม่รู้จักกับวิธีการปฏิบัตินี้ สำหรับผู้ที่เกิดมาเป็นมนุษย์ ได้พานพบกับวิธีการปฏิบัติอันแสนวิเศษนี้ และรู้จักน้อมนำไปใช้จนได้รับประโยชน์ แต่ก็ยังคงละทิ้งการปฏิบัติ นับว่าบุคคลผู้นั้นโชคร้ายยิ่งนัก เปรียบเสมือนคนสิ้นเนื้อประดาตัวที่ได้ค้นพบทรัพย์สมบัติ แต่กลับทอดทิ้งมันไปเป็นคนหมดตัวอีกครั้ง หรือเหมือนคนหิวที่ได้รับอาหารรสเลิศ แต่ละทิ้งมันไปอดโซเช่นเดิม เหมือนคนป่วยที่ค้นพบยาแล้ว แต่กลับทิ้งมันไปล้มเจ็บอีกครั้ง ช่างเป็นเรื่องน่าเศร้าจริงๆ เราไม่ควรทำผิดพลาดเช่นนี้

บางครั้งมีผู้ปฏิบัติมาหาข้าพเจ้า แล้วบอกว่า “ผมหยุดปฏิบัติไป เพราะยุ่งมาก จะทำอย่างไรดีครับ” นี่เป็นข้อแก้ตัวที่ฟังไม่ขึ้น เรางดอาหารที่เคยรับประทานกันวันละ ๓-๔ ครั้งได้หรือเปล่า เราคงไม่พูดหรอกว่า “วันนี้ฉันยุ่งมาก จนไม่มีเวลาจะกินอะไรเลย” การปฏิบัติเช้า-เย็นจะช่วยให้จิตใจเราแข็งแกร่ง และจิตที่แข็งแกร่งนี้มีความสำคัญยิ่งกว่าร่างกายที่แข็งแรงเสียอีก ถ้าเราหลงลืมสิ่งนี้ไปก็เท่ากับเราได้ทำร้ายตัวเอง เราไม่ควรทำผิดพลาดเช่นนี้ แม้จะมีงานล้นมือ เราก็ต้องฝึกปฏิบัติ บางครั้งเราอาจไม่สามารถปฏิบัติได้ในสถานที่เดิมตามเวลาที่กำหนดไว้ ถ้าทำเช่นนั้นไม่ได้ ก็ไม่เป็นไร ที่สำคัญคือต้องไม่ละทิ้ง ต้องปฏิบัติให้ได้ ๒ ครั้งภายใน ๒๔ ชั่วโมง เวลาที่เราไม่สะดวกจะนั่งหลับตา ก็อาจปฏิบัติทั้งๆ ที่ลืมตาอยู่ เช่น ในขณะที่นั่งกับผู้อื่น ให้น้อมจิตไปจดจ่ออยู่ภายใน เราไม่ควรแสดงการปฏิบัติให้คนอื่นเห็น คนอื่นไม่จำเป็นต้องรู้ว่าเรากำลังปฏิบัติอยู่ ถึงเราจะไม่สามารถปฏิบัติได้อย่างที่เคยทำในขณะนั่งหลับตาเพียงลำพัง แต่อย่างน้อยที่สุด เราก็ได้ทำให้จิตสงบลงและแข็งแกร่งขึ้นบ้าง หากไม่ปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอ จิตก็ย่อมจะอ่อนแอลง จิตที่อ่อนแอนั้นทำให้เราเป็นทุกข์ได้ เพราะมันจะหวนกลับไปสู่ความเคยชินเก่าๆ ที่ชอบสร้างสมโลภะและโทสะ

เราได้เกิดมาเป็นมนุษย์ และได้เข้ามาสัมผัสกับธรรมะอันวิเศษ จนเกิดความศรัทธาในวิธีการนี้ เพราะได้รับประโยชน์จากปฏิบัติ แต่กระนั้นเราก็ยังทิ้งไปได้ จงอย่าละเลยแม้แต่น้อย การที่เราปฏิบัติวันละ ๒ ครั้งนั้นไม่ใช่เพื่อใคร ไม่ใช่ว่า “อาจารย์บอกเรา เราจึงทำ” เราไม่ได้ปฏิบัติเพื่ออาจารย์ แต่เพื่อตัวเราเอง นี่เป็นคำสอนที่มีค่ายิ่ง เมื่อเราเริ่มรู้สึกถึงเวทนาที่ร่างกาย จงตระหนักเถิดว่าประตูแห่งการหลุดพ้นได้เปิดออกแล้ว สำหรับผู้ที่ไม่สามารถรับรู้เวทนาที่ร่างกายได้นั้น นับเป็นเรื่องน่าเสียดาย เพราะเขาไม่มีโอกาสที่จะก้าวไปสู่หนทางแห่งการหลุดพ้น ส่วนผู้ที่สามารถเรียนรู้ที่จะวางอุเบกขาต่อเวทนาต่างๆ ได้ นอกจากจะมองเห็นหนทางแห่งการหลุดพ้นแล้ว เขายังได้เริ่มก้าวเดินไปบนเส้นทางนั้นอีกด้วย

ในการปฏิบัติวิปัสสนา เราจะประสบกับเวทนาต่างๆ ที่เกิดขึ้นในแต่ละส่วนของร่างกาย แล้ววางเฉยต่อเวทนานั้นๆ ผู้ปฏิบัติที่ฉลาดย่อมเข้าใจจากประสบการณ์ว่า การปฏิบัติมีประโยชน์ต่อชีวิตประจำวันอย่างไร ทุกย่างก้าวบนหนทางนี้จะช่วยนำเขาเข้าไปใกล้จุดหมายปลายทางมากขึ้นทุกขณะ ความพยายามแต่ละครั้งจะให้ผลไม่สูญเปล่า หากเราไม่ตระหนักรู้ในเวทนาก็ย่อมจะก้าวเดินไปสู่หนทางแห่งความทุกข์ การตอบโต้ต่อเวทนาอย่างไม่รู้เท่าทันย่อมจะก่อให้เกิดทุกข์ อันเป็นทุกข์ที่ฝังลึก ทุกฺขสมุทยคามินีปฏิปทา หากเราตระหนักรู้ในเวทนา แล้ววางอุเบกขาได้ ก็จะน้อมนำเราไปสู่หนทางแห่งความหลุดพ้นจากทุกข์ทั้งปวง-ทุกฺขนิโรธคามินีปฏิปทา แต่ถ้าเรามีปฏิกิริยาตอบโต้ต่อเวทนาที่ได้ประสบโดยปรุงแต่งด้วยความอยากต่อเวทนาที่น่าพอใจ และแสดงความขุ่นเคืองต่อเวทนาที่ไม่น่าพอใจ ย่อมเท่ากับเรากำลังเดินอยู่บนเส้นทางแห่งพันธนาการ นี่คือคำสอนขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นสิ่งที่พระองค์ตรัสรู้

ขณะใกล้ตาย เวทนาบางอย่างจะผุดโผล่ขึ้นมา หากเราไม่มีสัมปชัญญะ และตอบโต้ไปด้วยความขุ่นเคือง เราย่อมตกไปสู่อบายภูมิ แต่ผู้ปฏิบัติธรรมที่ดีที่สามารถวางเฉยต่อเวทนาต่างๆ ซึ่งเกิดขึ้นในขณะตายได้ ก็จะไปสู่สุคติภูมิ นี่คือวิธีที่เราจะกำหนดอนาคตของตนเอง ความตายอาจมาเยือนเมื่อใดก็ได้ เราไม่มีข้อตกลงกับความตายว่า ให้มันมาต่อเมื่อเราพร้อม ทว่าเราต้องพร้อมเสมอไม่ว่ามันจะมาเยือนเวลาใดก็ตาม นี่ไม่ใช่วิธีการปฏิบัติธรรมดาๆ หากเป็นรัตนะอันประเสริฐที่สามารถปลดปล่อยเราให้พ้นจากสังสารวัฏ ซึ่งไม่เพียงแต่จะช่วยพัฒนาชีวิตในชาตินี้ หากยังช่วยพัฒนาชีวิตในชาติต่อๆ ไป จนท้ายที่สุดสามารถน้อมนำเราไปสู่การหลุดพ้นได้โดยสิ้นเชิง

“แต่เราไม่มีเวลา เรามีงานมากเหลือเกิน” เราเอาแต่อ้างเช่นนี้ ไม่รู้จักใช้แก้วมณีอันล้ำค่า เมื่อมีความโศกเศร้าท้อแท้สิ้นหวังหรือซึมเซาเข้ามาในชีวิตประจำวัน ไม่ว่าจะด้วยเหตุผลใดก็ตาม วิธีการปฏิบัตินี้จะช่วยเราได้ ขอให้เข้าใจแค่ว่า “ขณะนี้มีความโศกเศร้า ท้อแท้สิ้นหวัง หรือความซึมเซาเกิดขึ้นในใจ” และเริ่มเฝ้าสังเกตลมหายใจ หรือเวทนา เหตุผลภายนอกไม่ใช่สิ่งสำคัญ

เวทนาสโมสรณา สพฺเพ ธมฺมา สิ่งใดก็ตามที่เกิดขึ้นในใจนั้นเรียกว่าธรรมะ ขณะที่เวทนาเกิดขึ้นกับร่างกาย ธรรมะย่อมเกิดขึ้นในใจด้วย นี่คือกฎธรรมชาติ จิตและกายนั้นสัมพันธ์กัน เมื่อมีกิเลสความไม่บริสุทธิ์ปรากฏขึ้นในใจ ก็จะต้องมีเวทนาบางอย่างผุดโผล่ขึ้นที่ร่างกายด้วย ไม่ว่าจะเป็นเวทนาอะไรในขณะนั้น ล้วนแล้วแต่เกี่ยวพันกับกิเลสความไม่บริสุทธิ์ในใจ นี่คือสิ่งที่พระพุทธองค์ทรงสอน ผู้ที่รู้ว่ามีกิเลสเกิดขึ้นในใจ แล้วเฝ้าสังเกตเวทนาที่ร่างกาย ปฏิบัติเช่นนี้จริงๆ ไม่ใช่เพียงครั้งสองครั้ง แต่ปฏิบัติไปเรื่อยๆ ย่อมจะแลเห็นว่า เวทนาทั้งหลายที่เกิดขึ้นนั้นไม่เที่ยง ฉะนั้น กิเลสความไม่บริสุทธิ์ที่สัมพันธ์กับเวทนาจึงเป็นสิ่งที่ไม่เที่ยงด้วย แล้วมันจะคงอยู่ไปได้นานสักเท่าใด เรากำลังเฝ้าสังเกตเวทนา พร้อมกับเฝ้าสังเกตดูด้วยว่า กิเลสความไม่บริสุทธิ์นั้นจะคงอยู่ไปนานสักเท่าใด มันจะค่อยๆ อ่อนกำลังลง แล้วดับไป เหมือนกับขโมยที่ลอบเข้าบ้าน พอเห็นเจ้าของบ้านตื่น ก็รีบหนีไป ขอให้ดูความโกรธเป็นตัวอย่าง เมื่อมีความโกรธเกิดขึ้นไม่ว่าจะด้วยเหตุผลใด แล้วผู้นั้นรู้ตัวว่า “ขณะนี้มีความโกรธเกิดขึ้นในใจ ตอนนี้ฉันจะเฝ้าสังเกตเวทนาที่เกิดขึ้นกับร่างกาย” เนื่องจากสาเหตุของความโกรธไม่ใช่สิ่งสำคัญ เมื่อเขาผู้นั้นเฝ้าสังเกตเวทนาไปพร้อมๆ กับตระหนักรู้ว่า สิ่งนี้ไม่เที่ยง ดังนั้น ความโกรธจึงไม่เที่ยงด้วยเช่นกัน ความโกรธที่เคยมีกำลังแรง และเข้าครอบงำอย่างเต็มที่ ก็จะค่อยๆ อ่อนกำลังลงเรื่อยๆ แล้วดับไป นี่เป็นอานิสงส์อันยิ่งใหญ่ ไม่สำคัญว่ากิเลสอะไรจะผุดโผล่ขึ้นมา ไม่ว่าจะเป็นราคะ อัตตา ความอิจฉาริษยา ความกลัว หรืออะไรก็ตาม ผู้นั้นย่อมไม่ถูกกิเลสเหล่านี้ครอบงำ ตอนนี้เราได้เรียนรู้วิธีการปฏิบัติอันเป็นศิลปะในการดำเนินชีวิตนี้แล้ว ทั้งหมดที่ต้องทำ คือ ยอมรับว่า “กิเลสได้เกิดขึ้น ฉันต้องเผชิญกับศัตรูตัวนี้ ดูสิว่ากำลังเกิดอะไรขึ้นกับร่างกายของฉันบ้าง มันเป็นสิ่งไม่เที่ยง อนิจจัง อนิจจัง” ศัตรูจะค่อยๆ เริ่มอ่อนแรงลง แล้ววิ่งหนีไป

กิเลสย่อมผ่านเข้ามาในชีวิตเราตลอดเวลา ด้วยเหตุปัจจัยต่างๆ นานา เมื่อเราหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวงอย่างสิ้นเชิง ก็จะกลายเป็นพระอรหันต์ แต่กว่าจะถึงสภาวะนั้นยังอีกไกล ขณะนี้ในชีวิตปุถุชน เราต้องเผชิญกับปัญหาเหล่านี้ เราได้ค้นพบอาวุธที่มีประสิทธิภาพยิ่งในรูปของเวทนา ไม่มีศัตรูใดที่สามารถเอาชนะเราไปได้ตลอดชีวิต เช่นนั้นแล้วมันจะครอบงำเราขณะตายได้อย่างไรกัน มันไม่อาจครอบงำเราได้เพราะเราเป็นนาย นี่คือวิธีการที่จะทำให้เราเป็นนายของตนเอง

เราได้เรียนรู้ศิลปะในการดำเนินชีวิตแล้ว ความโศกเศร้าจะเกิดขึ้นกับชีวิตของเราได้อย่างไร ความโศกเศร้าเกิดจากกิเลส ความไม่บริสุทธิ์ ไม่ใช่จากเหตุภายนอก เมื่อเหตุภายนอกเกิดขึ้น แล้วเราไม่ไปสร้างกิเลสปรุงแต่ง เราก็จะไม่เป็นทุกข์ แต่ถ้าเหตุภายนอกเกิดขึ้น แล้วเราไปสร้างกิเลสปรุงแต่ง เราก็ย่อมจะเป็นทุกข์ เราจึงมีส่วนในการสร้างความทุกข์ของตนเอง เหตุภายนอกที่ไม่น่ารื่นรมย์นั้นเกิดขึ้นทุกขณะ ถ้าเราเข้มแข็งพอ ไม่ไปสร้างกิเลสปรุงแต่งแล้ว ชีวิตย่อมมีแต่ความสุขสงบ เราจะไม่ทำร้ายผู้อื่น หากจะช่วยเหลือทั้งตนเองและผู้อื่น ผู้ปฏิบัติทุกคนควรเข้าใจว่า จะต้องปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอ จึงจะมีความสุขสงบไปตลอดชีวิต ทุกๆ คนที่เข้ามาสู่หนทางวิปัสสนาควรเข้าใจว่า พวกเขาได้รับแก้วมณีอันมีค่าเหลือคณาแล้ว

ขอให้สรรพสัตว์ทั้งหลายจงมีความสุข สงบ จงหลุดพ้นเถิด

* (จากจุลสารวิปัสสนา ฉบับก.ค.-ก.ย. ๒๕๔๕) *