เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๒๘ ศิษย์ผู้หนึ่งได้ถามท่านอาจารย์โกเอ็นก้าว่า ในขณะที่กำลังจะตาย เราจะสามารถรับรู้เวทนาที่ร่างกายได้หรือไม่ ท่านได้ตอบคำถามนี้ด้วยการเล่าเรื่องที่มารดาบุญธรรมของท่านเสียชีวิตให้บรรดาศิษย์ฟัง ดังนี้

ข้าพเจ้าเป็นบุตรชายคนหนึ่งในจำนวนบุตร ๖ คน ของพ่อแม่ ลุงกับป้าได้ขอข้าพเจ้าไปเป็นบุตรบุญธรรมตั้งแต่ยังเล็ก เพราะในตอนนั้นท่านมีแต่บุตรสาว ๖ คน ไม่มีบุตรชายเลย

คุณป้าหรือคุณแม่บุญธรรมของข้าพเจ้านั้นเป็นลูกศิษย์ที่เคร่งครัดของท่านอาจารย์อูบาขิ่น การเจริญภาวนาของท่านก้าวหน้ามากตลอดระยะเวลา ๗ ปีที่ได้ฝึกฝนอบรม ภายใต้การดูแลของท่านอาจารย์ และท่านก็เป็นลูกศิษย์คนโปรดคนหนึ่งของท่านอาจารย์ด้วย ดูเหมือนว่าท่านจะเป็นลูกศิษย์เพียงคนเดียวเท่านั้นที่ท่านอาจารย์อูบาขิ่นเฝ้าดูอยู่ด้วยในขณะที่กำลังจะตาย

ในปี พ.ศ. ๒๕๑๐ เมื่อท่านอายุ ๗๐ ปี หมอได้วินิจฉัยว่า ท่านเป็นมะเร็งที่ตับขั้นรุนแรง เราทุกคนในครอบครัวไม่ทราบกันเลยว่าท่านเจ็บป่วยมานานเท่าใดแล้ว เพราะท่านไม่เคยบ่นเรื่องความเจ็บป่วยของตนเอง จนกระทั่งก่อนที่ท่านจะสิ้นชีวิตเพียงอาทิตย์เดียว จึงบอกกับเรา ภรรยาของข้าพเจ้าได้ซักถามอาการจากท่าน ซึ่งท่านก็อธิบายเพียงว่า ท่านรู้สึกเจ็บปวดอย่างเดียวกับที่รู้สึกเวลาเจ็บท้องจะคลอดลูก เว้นไว้แต่เพียงว่า ความเจ็บปวดนี้มีอยู่ตลอดเวลา ไม่มีหยุด

ท่านได้ฝึกวิปัสสนาอย่างจริงจังตลอดระยะเวลา ๗ ปีก่อนที่จะสิ้นชีวิต โดยเข้ารับการฝึกอบรมที่ศูนย์ปฏิบัติวิปัสสนาทุกครั้งที่มีการอบรม ไม่ว่าจะเป็นการอบรม ๑๐ วัน หนึ่งเดือน หรือระยะเวลาใดๆ ก็ตาม ท่านจัดกระเป๋าเตรียมพร้อมอยู่เสมอ และยังปฏิบัติด้วยตนเองที่บ้านด้วย ถึงแม้ท่านจะมาจากครอบครัวฮินดูที่เคร่งศาสนา แต่ท่านก็เลิกสนใจในพิธีกรรมและการประกอบพิธีต่างๆ หลังจากที่ได้เข้ารับการฝึกอบรมวิปัสสนาแล้ว

นับตั้งแต่ที่ท่านได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นมะเร็ง จวบจนกระทั่งสิ้นใจในอีก ๗ วันถัดมา ท่านไม่อนุญาตให้ใครพูดคุยกับท่านด้วยเรื่องโรคของท่าน ทั้งยังมีคำสั่งเด็ดขาดไม่ให้ใครเข้าห้องของท่าน นอกจากผู้ที่ปฏิบัติวิปัสสนา ซึ่งก็ให้เข้าไปเพื่อนั่งปฏิบัติเท่านั้น คนเหล่านี้จะนั่งปฏิบัติเป็นเวลาครึ่งชั่วโมง หนึ่งชั่วโมง หรือหลายชั่วโมง แล้วออกจากห้องไปอย่างเงียบๆ

ในสังคมฮินดูนั้นมีประเพณีที่เพื่อนของผู้ที่กำลังจะจากไป จะต้องมาเยี่ยมเยียนเพื่อแสดงความเคารพเป็นครั้งสุดท้าย มารดาบุญธรรมของข้าพเจ้าเป็นผู้ที่กว้างขวางในสังคม มีเพื่อนมากมายปรารถนาจะมาเยี่ยมท่านในช่วงที่มีอาการป่วยระยะสุดท้าย ท่านอนุญาตให้เพื่อนที่ไม่ปฏิบัติวิปัสสนามาเยี่ยมได้ โดยนั่งอย่างสงบอยู่ที่หน้าประตูมุ้งลวดเท่านั้น

ท่านไม่สนใจที่จะรับการรักษาแต่อย่างใด ทว่าข้าพเจ้าในฐานะลูกมีหน้าที่ที่จะต้องจัดการดูแลรักษาท่านให้ดีที่สุด แพทย์ประจำครอบครัวของเราและแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะโรคได้มาเยี่ยมท่านทุกวัน เมื่อหมอถามท่านถึงอากการเจ็บปวด ท่านมักจะตอบว่าท่านรู้สึกปวด แต่ความรู้สึกเจ็บปวดนั้นเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา ท่านไม่คิดว่าเป็นเรื่องสำคัญอะไร

เช้าวันหนึ่ง แพทย์เฉพาะโรคผู้นั้นเกรงว่าความเจ็บปวดจากมะเร็งอาจทำให้ท่านนอนไม่หลับ เขาจึงถามท่านว่าท่านนอนหลับบ้างหรือไม่ เมื่อท่านตอบว่าท่านไม่ได้หลับเลย เขาจึงสั่งยานอนหลับให้ วันรุ่งขึ้นเมื่อแพทย์ถาม ท่านก็ยังคงตอบเช่นเดิมว่าท่านไม่ได้หลับเลย แพทย์จึงสั่งยาให้อีก ในวันที่สาม ท่านก็ยังคงยืนยันเช่นเดิม แม้ท่านจะไม่ได้บ่นถึงความเจ็บปวด แต่แพทย์ก็กังวลว่าท่านนอนไม่หลับเพราะความเจ็บปวด และเนื่องจากในเวลานั้นในพม่ามีปัญหาขาดแคลนยา หมอจึงเขียนใบสั่งยาสำหรับยานอนหลับที่มีฤทธิ์อย่างแรงเผื่อไว้ถึง ๓ ชนิดด้วยกัน โดยคิดว่าอาจจะได้อย่างใดอย่างหนึ่ง อย่างไรก็ตามผู้ที่ไปซื้อยาสามารถซื้อได้ทั้ง ๓ ชนิด และด้วยความเข้าใจผิด ท่านจึงรับประทานยาทั้ง ๓ ชนิดนั้นในคืนเดียวกัน เช้าวันรุ่งขึ้น ท่านยังคงตอบหมอว่า หนังตาของท่านหนักมา แต่ก็ยังนอนไม่หลับทั้งคืนอยู่ดี

ข้าพเจ้ารู้ดีว่า หมอไม่เข้าใจว่าการนอนหลับสำหรับนักวิปัสสนานั้นไม่ใช่เรื่องสำคัญ โดยเฉพาะอย่างยิ่งสำหรับนักปฏิบัติที่ใกล้จะตาย เนื่องจากคุณแม่บุญธรรมของข้าพเจ้ามีความเชื่อมั่นศรัทธาแรงกล้า ท่านจึงตื่นตัวอยู่ตลอดเวลา ทำวิปัสสนาอยู่ทุกขณะจิต ข้าพเจ้าได้อธิบายให้หมอฟังว่า ยานอนหลับไม่มีผลให้ท่านหลับได้ แต่หมอก็ไม่ยอมเข้าใจ เขาเชื่อว่าการที่ยาไม่สามารถช่วยให้ท่านหลับได้นั้น เป็นเพราะท่านมีความเจ็บปวดอย่างมากมาย แม้ข้าพเจ้าจะบอกไปว่า ความเจ็บปวดไม่ใช่สิ่งที่ทำให้ท่านตื่นอยู่ตลอดทั้งคืน แต่เป็นเพราะท่านทำวิปัสสนา เฝ้าตามดูเวทนาที่ร่างกายของท่านตลอดเวลา

เมื่อเราเดินออกจากห้อง นายแพทย์ผู้นั้นพูดกับข้าพเจ้าว่า เขาคิดว่ามารดาของข้าพเจ้าคงมีอะไรพิเศษเป็นแน่ เพราะเขามีคนไข้หญิงอีกผู้หนึ่งซึ่งเป็นโรคอย่างเดียวกันนี้ และมีความเจ็บปวดมาก ร้องครวญครางอย่างน่าสงสารอยู่ตลอดเวลา เขาเสียใจมากที่ไม่อาจจะช่วยบรรเทาความเจ็บปวดให้ได้ ส่วนมารดาของข้าพเจ้านั้นเพียงแต่ยิ้มให้ในตอนที่เขามาเยี่ยม

ในคืนที่ท่านจะสิ้นชีวิต สมาชิกบางคนในครอบครัวได้ปฏิบัติวิปัสสนาร่วมกับท่าน เมื่อถึงเวลาห้าทุ่ม ท่านบอกให้พวกเราไปนอน ประมาณเที่ยงคืน พยาบาลที่เฝ้าท่านอยู่ได้คลำชีพจรที่ข้อมือของท่าน แต่คลำไม่พบ เธอตกใจมาก คิดว่าท่านกำลังจะตาย จึงถามท่านว่าจะให้เธอไปปลุกลูกๆ ของท่านหรือไม่ ท่านปฏิเสธว่ายังไม่ถึงเวลา ครั้งถึงเวลาตีสาม ท่านได้บอกกับพยาบาลว่าตอนนี้ถึงเวลาแล้ว ช่วยไปปลุกสมาชิกทุกคนในครอบครัวด้วย เมื่อพวกเราทุกคนเข้าไปในห้องของท่านนั้น ชีพจรหลายตำแหน่งในร่างกายของท่านอ่อนเบาจนคลำไม่พบแล้ว เราจึงรีบโทรศัพท์ถึงท่านอาจารย์อูบาขิ่นและหมอประจำครอบครัวของเรา ซึ่งทั้งสองท่านต่างก็มาถึงในเวลาอันรวดเร็ว

เมื่อหมอมาถึง ได้ตรวจดูอาการของท่าน แล้วกล่าวว่าท่านมีเวลาเหลืออยู่อีกไม่กี่นาที ท่านอาจารย์อูบาขิ่นมาถึงภายหลังหมอเล็กน้อย ขณะนั้นมารดาของข้าพเจ้านอนหงายเหยียดยาวอยู่บนเตียง ถึงแม้ชีพจรของท่านจะหยุดเต้น จนดูเหมือนว่าท่านสิ้นชีวิตไปแล้ว แต่ในทันทีที่ท่านแลเห็นอาจารย์ของท่าน ท่านก็รวบรวมกำลังยกมือขึ้นไหว้ แสดงความคารวะต่อท่านอาจารย์

ก่อนที่ท่านจะจากไปราวห้านาที ท่านมองมาที่ข้าพเจ้า และขอให้พยุงท่านขึ้นนั่ง ข้าพเจ้ามองหน้าหมอ หมอส่ายศีรษะ บอกว่าไม่ควร เพราะท่านกำลังจะจากไปอยู่เดี๋ยวนั้นแล้ว หากมีการขยับเคลื่อนไหวจะทำให้ท่านเจ็บปวดมาก ควรจะให้ท่านนอนตายอย่างสงบ ท่านได้ยินที่หมอพูด แต่ก็ยังยืนยันที่จะให้ข้าพเจ้าพยุงท่านขึ้นนั่ง ข้าพเจ้าคิดในใจว่านี่เป็นคำขอร้องครั้งสุดท้ายของท่าน ในเมื่อท่านไม่สนใจกับความเจ็บปวด หมอจะพูดว่ากระไรก็ไม่สำคัญ ข้าพเจ้าต้องช่วยให้ท่านนั่ง แล้วข้าพเจ้าก็พยุงท่านขึ้นมา และเอาหมอนหลายๆ ใบสอดเข้าไปที่หลังของท่าน ท่านกระตุกเล็กน้อยและพับขาเข้าด้วยกันในท่านั่งวิปัสสนา แล้วมองมาที่เราทุกคน ข้าพเจ้าจึงถามท่านว่า ท่านรู้สึกถึงเวทนาในตัวของท่านและรู้ในความเป็นอนิจจังของมันหรือไม่ ท่านเอามือแต่ที่กระหม่อม พลางยิ้มและตอบว่า ใช่ ใช่ อนิจจัง........ แล้วท่านก็จากไป ............

ก่อนที่ท่านจะสิ้นลม ใบหน้าของท่านดูผุดผ่องยิ่งนัก และแม้ในยามที่ท่านจากไปแล้ว ใบหน้าก็ยังดูผุดผ่องอยู่เช่นนั้น

อนิจฺจา วต สงฺขารา

อุปฺปาทวยธมฺมิโน อุปฺปชฺชิตวา

นิรุชฺฌนฺติ เตสํ วูปสโม สุโข

สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง

มีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา

บังเกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป

การเข้าไประงับสังขารเหล่านั้นเสียได้ เป็นสุข

*(จากธรรมกมลาสาร ฉบับม.ค.-มี.ค. ๒๕๓๙) *