ถาม ผู้ปฏิบัติหลายคนได้รับแต่งตั้งให้เป็นผู้ช่วยอาจารย์และผู้ช่วยอาจารย์อาวุโส หลังจากที่ได้ปฏิบัติวิปัสสนามาหลายปี แต่ถึงกระนั้นก็ยังมีบางคนที่ไม่มีอุเบกขาและความอ่อนน้อมถ่อมตนอยู่ในคำพูดหรือการกระทำเอาเสียเลย อัตตากลับพองโตจากความรู้และการปฏิบัติ ทำไมถึงได้เป็นอย่างนั้นล่ะครับ มีตรงไหนที่ผิดพลาดไป แล้วจะแก้ไขอย่างไรดีครับ

ท่านอาจารย์ คนที่อัตตาพองโตน่ะ ไม่ได้มีความรู้ในธรรมะ ไม่ได้กำลังปฏิบัติวิปัสสนาอยู่หรอก ถ้าเขาปฏิบัติวิปัสสนา ก็ต้องมีปัญญา มีความเข้าใจในวิปัสสนา ซึ่งจะต้องทำให้อัตตาลดน้อยถอยลง เพราะทั้งสองอย่างนี้ การปฏิบัติธรรมกับอัตตาไม่มีทางจะไปด้วยกันได้เลย

ถ้าคนๆ นั้นก้าวหน้าในธรรมะ นั่นหมายความว่าเขามีความเข้าใจในอนิจจังมากขึ้น ซึ่งก็จะทำให้เขามีความเข้าใจในทุกขังและอนัตตาตามมาด้วย ยิ่งคนๆ นั้นปฏิบัติมากขึ้นๆ เท่าไร เขาก็จะมีประสบการณ์และความเข้าใจในอนัตตาแจ่มชัดขึ้น ไม่มีอัตตาหรือตัวตน อนัตตาคือปราศจากอัตตาหรือตัวตน ซึ่งจะเป็นเครื่องชี้วัดว่าคนๆ นั้นได้ก้าวหน้าไปบนเส้นทางธรรมจริงหรือไม่ ไม่ว่าจะเป็นอาจารย์หรือผู้ปฏิบัติก็ตาม แต่สำหรับอาจารย์นั้นมีความรับผิดชอบมากกว่า เพราะต้องนั่งอยู่บนธรรมาสน์

บางครั้งอาจเป็นไปได้ที่ผู้ปฏิบัติจะเกิดความรู้สึกไม่ดีกับอาจารย์ด้วยเหตุใดเหตุหนึ่ง จนทำให้เขาเริ่มมองอาจารย์ด้วยแว่นสีของอคติ และคอยจ้องจับผิด

ทุกคนที่นั่งอยู่บนธรรมาสน์ จึงต้องเตรียมใจไว้เสมอว่าจะมีทั้งคนที่ชื่นชมและติเตียนท่าน จงยิ้มรับกับทั้งสองสิ่งนี้ และรู้จักวางอุเบกขา เมื่อใดที่ได้รับคำชื่นชม ก็ขอให้เข้าใจว่า “พวกเขากำลังชื่นชมธรรมะ ฉันก็ยังคงเหมือนเดิม เพียงแต่ธรรมะได้เข้ามาอยู่ในตัวของฉันแล้ว และพวกเขาก็กำลังชื่นชมธรรมะ” และถ้ามีคนติเตียน ก็ขอให้สำรวจดูตนเองก่อนว่า “ฉันได้ทำผิดพลาดอย่างที่ถูกติเตียนหรือเปล่า” ถ้าใช่ ก็จงแก้ไขเสีย นี่เป็นหน้าที่ของท่าน เพื่อประโยชน์ของตัวท่านเอง จงแก้ไขเสีย

แต่ถ้าท่านคิดว่าไม่ได้ทำผิด ท่านได้สำรวจดูตัวเองเป็นอย่างดีแล้ว ยังมีคนตำหนิกล่าวหาท่านอีก ก็ขอให้ยิ้มรับและแผ่เมตตาให้เขา อย่าไปโกรธเคืองอะไร นี่เป็นวิธีที่จะช่วยให้เราก้าวหน้าไปบนเส้นทางธรรม

ไม่ว่าจะเป็นอาจารย์หรือผู้ปฏิบัติ ถ้าปรารถนาจะก้าวหน้าไปบนเส้นทางธรรมแล้ว เครื่องชี้วัดที่สำคัญอย่างหนึ่งก็คือ “อัตตาของฉันเพิ่มขึ้นหรือลดลง ถ้าลดลง แสดงว่าฉันอยู่บนหนทางที่ถูกต้อง ถ้าเพิ่มขึ้น แสดงว่าฉันไม่ได้อยู่บนหนทางที่ถูกต้อง”

ที่มา : หนังสือเพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชน โดย ท่านอาจารย์โกเอ็นก้า

รวมปาฐกถาและวิสัชนาปัญหาธรรมระหว่างปี พ.ศ. 2526 – 2543