ถาม-ตอบ (เกี่ยวกับหลักสูตรเด็ก)

ถาม การสอนอานาปานสติตามโรงเรียนในโลกตะวันตก ควรจะมีแนวทางในการสอนเรื่องศีลและที่มาของการปฏิบัติวิธีนี้อย่างไรคะ เช่น การกล่าวถึงพระพุทธเจ้า โดยที่ทางโรงเรียนไม่ถือว่าเป็นเรื่องศาสนา

ท่านอาจารย์ ก่อนอื่นผู้สอนจะต้องเชื่อมั่นจริงๆ ว่านี่ไม่ใช่ศาสนา พระพุทธเจ้าไม่ใช่ครูสอนศาสนา ไม่ใช่ผู้ก่อตั้งศาสนา แต่ทรงสอนวิถีทางในการดำเนินชีวิต ถ้าท่านเชื่อมั่นเช่นนี้ ก็จะสามารถทำให้ผู้อื่นเชื่อมั่นตามได้ เวลาที่ท่านพูดถึงกฎของแรงโน้มถ่วงก็ต้องเอ่ยชื่อของนิวตัน แต่ท่านไม่จำเป็นต้องเป็นคนของสำนักนิวตัน ท่านต้องเข้าใจก่อนว่าตัวเองกำลังสอนอะไรอยู่ จากนั้นก็เป็นเรื่องง่ายที่จะอธิบายแก่ผู้อื่น ไม่ว่าจะเด็กหรือผู้ใหญ่

ถาม แล้วเรื่องศีลล่ะคะ

ท่านอาจารย์ ท่านก็ต้องอธิบายเรื่องศีลให้พวกเขาเข้าใจ ศีลเป็นเรื่องสำคัญ ไม่ผิดอะไรที่จะสอนเรื่องนี้

ถาม ผู้ช่วยอาจารย์หลักสูตรเด็กจะทำหน้าที่ในการนำธรรมบริกรแผ่เมตตาตอนสามทุ่ม เหมือนอย่างที่ผู้ช่วยอาจารย์ทำในหลักสูตร 10 วันได้ไหมคะ

ท่านอาจารย์ ไม่ได้ เรื่องนี้เกิดขึ้นได้อย่างไร มันไม่ได้อยู่ในหลักสูตรเด็กเลย ข้าพเจ้าได้ทราบมาจากหลายๆ ที่ว่า เวลาที่เราตั้งใครสักคนขึ้นมาเป็นผู้ช่วยอาจารย์รุ่นเล็ก คำว่า “รุ่นเล็ก” ก็จะตกหล่นไปพร้อมๆ กับคำว่า “ผู้ช่วย” จนพวกเขาคิดว่า “ตอนนี้ฉันได้เป็นอาจารย์แล้ว จะต้องมีหน้ามีตาได้รับความเคารพอย่างที่อาจารย์ควรจะได้ ฉันต้องนั่งบนธรรมาสน์สูงๆ ตอนนี้ฉันแผ่เมตตาได้แล้ว ทุกคนต้องมานั่งข้างหน้าฉัน” นี่คือสาเหตุที่เราต้องเปลี่ยนจากตำแหน่งผู้ช่วยอาจารย์รุ่นเล็กมาเป็นครูสอนหลักสูตรเด็ก

บางกรณี ผู้ที่เป็นครูสอนเด็กอาจผ่านการปฏิบัติในหลักสูตรมาเพียงแค่ครั้งสองครั้งเท่านั้น และข้าพเจ้าตั้งเขาขึ้นมา ก็เพราะเขาสามารถดูแลเด็กๆ ได้ดี

แต่เขายังไม่รู้จักวิปัสสนาดีพอ แล้วกลับทำตัวราวกับเป็นอาจารย์ใหญ่ ซ้ำยังแผ่เมตตาในตอนเย็นอีก ในหลักสูตรเด็กที่เราสอนมีช่วงแผ่เมตตาที่ไหนกัน ไม่มี ไม่ควรทำ ข้าพเจ้าคิดว่าพวกท่านทุกคนต้องแจ้งให้ครูสอนเด็กทราบว่า ไม่ควรทำตัวราวกับเป็นผู้ช่วยอาจารย์ พวกเขาเป็นครูสอนหลักสูตรเด็ก ควรจะทำตามที่ได้รับมอบหมายมาเท่านั้น อย่าทำอะไรนอกเหนือจากนั้น

ถาม เราจะให้เด็กๆ ปฏิบัติที่บ้านได้อย่างไร ถ้าครอบครัวของเขาไม่ได้ปฏิบัติ เด็กๆ จะไปนั่งรวมกับกลุ่มที่ปฏิบัติวิปัสสนาได้ไหมครับ

ท่านอาจารย์ ไปนั่งปฏิบัติรวมกับกลุ่มผู้ใหญ่ที่ปฏิบัติวิปัสสนาน่ะหรือ ไม่ได้ ไม่ควรจะพาเด็กๆ ไปนั่งในกลุ่มของผู้ใหญ่ ในหนึ่งชั่วโมงที่ปฏิบัติร่วมกันนั้น แค่ 10-15 นาที เด็กๆ ก็จะเริ่มรู้สึกเบื่อ แล้วจะเกิดอะไรขึ้น พวกเขาก็จะค่อยๆ เกลียดการปฏิบัติ จึงไม่ควรจะพาเด็กๆ ไป แต่ถ้ามีกลุ่มที่นั่งกันเฉพาะเด็กๆ ก็ทำได้ แต่ให้นั่งกันแค่ 10-15 นาทีเท่านั้น หรืออย่างมากก็ 20 นาที

ถาม ครูที่สอนหลักสูตรเด็กจะใช้ธรรมาสน์ในศูนย์ฯ ปฏิบัติได้ไหมครับ

ท่านอาจารย์ ทำไมครูที่สอนหลักสูตรเด็กถึงอยากจะนั่งบนธรรมมาสน์ที่อาจารย์หรือผู้ช่วยอาจารย์นั่งตอนจัดการอบรมด้วยล่ะ เราต้องขจัดความหลงมัวเมานี้ออกไปเสียแค่นั่งเบาะหรืออย่างมากก็ที่นั่งเตี้ยๆ เท่านั้นก็พอ ไม่อนุญาตให้ครูที่สอนหลักสูตรเด็กขึ้นมานั่งบนธรรมาสน์ของอาจารย์ แล้วให้คำสอน ครูที่สอนหลักสูตรเด็กทุกคนจะต้องเข้าใจว่า “นี่คือหน้าที่ของฉัน ฉันทำหน้าที่นี้เพื่อช่วยเหลือผู้อื่น ไม่ใช่เพื่อเพิ่มพูนอัตตาหรือความหลงลำพอง” มิฉะนั้น เขาก็ไม่เหมาะแม้แต่ที่จะจัดการอบรมหลักสูตรเด็ก

ข้อสรุปเกี่ยวกับหลักสูตรเด็ก

หลักสูตรเด็กมีความสำคัญมาก เพราะเป็นช่วงเวลาที่ท่านสามาถให้คำแนะนำที่ถูกต้องแก่เด็กๆ เพื่อช่วยให้พวกเขาได้ดำเนินชีวิตอยู่ในครรลองของธรรมะ สิ่งหนึ่งที่ครูสอนเด็กจะต้องเข้าใจอย่างแจ่มแจ้งก็คือ เราไม่สนใจที่จะเปลี่ยนแปลงศาสนาของใคร เราไม่เห็นด้วยอย่างแน่นอนกับการแบ่งแยกเป็นลัทธินิกายต่างๆ เพราะมันเป็นอันตรายต่อสังคมอย่างเห็นได้ชัด

เรากำลังหว่านเมล็ดพันธุ์ที่จะช่วยให้เกิดความเข้าใจว่า แทนที่จะมีชีวิตอย่างแบ่งเขาแบ่งเรา คนทั้งหลายล้วนสามารถมีชีวิตอยู่ในครรลองคลองธรรมที่บริสุทธิ์ได้ การดำเนินชีวิตอยู่อย่างมีศีล รู้จักควบคุมและขัดเกลาจิตใจนั้น เป็นเรื่องที่ใครก็ไม่อาจจะคัดค้านได้

ฉะนั้น ผู้ที่สอนธรรมะจึงต้องมีความเชื่อมั่นอย่างเต็มเปี่ยมว่า สิ่งที่เขาสอนจะไม่ไปเปลี่ยนแปลงศาสนาของใคร การกระทำที่เลวร้ายที่สุดของอาจารย์ที่สอนวิปัสสนา ไม่ว่าจะรุ่นเล็กหรือรุ่นใหญ่ก็คือ การพยายามชักจูงผู้คนให้เข้าสู่ลัทธินิกายใดนิกายหนึ่ง เพราะนั่นเท่ากับว่าเราได้ทำผิดไปจากวัตถุประสงค์ที่แท้จริง คือการนำพาผู้คนออกมาจากการแบ่งแยกลัทธินิกายและทัศนะอันคับแคบทั้งหลายทั้งปวงที่จะทำให้พวกเขาต่อสู้ห้ำหั่นกันเอง เราต้องพาพวกเขาออกมาจากสิ่งเหล่านี้ และให้สัจธรรมที่เปิดกว้างเป็นสากลนี้แก่ทุกๆ คน

ถ้าผู้สอนไม่เข้าใจประเด็นนี้แล้ว ก็ยังไม่ควรจะสอน ควรเข้าปฏิบัติให้มากขึ้น มาพูดคุยกับข้าพเจ้า กับอาจารย์อาวุโสอื่นๆ และขจัดความเห็นผิดนี้เสีย

ท่านควรคิดว่า “ฉันมาที่นี่เพื่อช่วยเหลือผู้คนให้มีชีวิตที่ดีขึ้น ดีต่อตัวเขาเองและสังคม” ซึ่งจะช่วยให้ท่านตอบคำถามของพ่อแม่หรือครูของเด็กๆ ได้ง่ายขึ้น แต่ก็ต้องพูดถึงพระพุทธเจ้าด้วย เพราะในทางธรรม ความกตัญญูเป็นพัฒนาการอย่างหนึ่งที่สำคัญ

เราให้เมล็ดพันธุ์แห่งธรรมะที่บริสุทธิ์แก่เด็กๆ ทั้งหญิงชาย และนับจากนี้ไปอีก 15-20 ปี พวกเขาก็จะกลายเป็นคนรุ่นใหม่ที่มีความรับผิดชอบต่อครอบครัว สังคม ประเทศ โลก และมนุษยชาติ พวกเขาควรจะเติบโตเป็นแบบอย่างของมนุษย์ที่ดี นี่คือเป้าหมายเพียงประการเดียวของเรา

ถ้าผู้สอนมีความหนักแน่นมั่นคงและเชื่อมั่นว่า สิ่งที่เขาสอนนั้นเป็นประโยชน์อย่างแท้จริงต่อทุกคนแล้ว ก็เป็นเรื่องง่ายที่จะอธิบายให้ผู้อื่นเข้าใจ แต่ถ้าเขายังเคลือบแคลงใจว่า ภารกิจทั้งหมดคือการชักจูงผู้คนให้หันมานับถือศาสนาพุทธหรือศาสนาอื่นหรือเปล่า ก็จงอย่าได้มาเป็นครู อย่ามารับหน้าที่นี้เลย

ผู้ที่ฝึกโยคะอาสนะหรือปราณยามนั้น ก็ไม่ใช่ว่าเขาจะต้องเปลี่ยนศาสนา การที่เขาฝึกก็เพื่อให้ตัวเขามีสุขภาพดี วิธีการของเราก็เช่นเดียวกัน เป็นวิธีการที่จะช่วยให้ผู้คนได้ดำเนินชีวิตโดยมีสุขภาพจิตที่ดี เป็นการฝึกจิตเพื่อช่วยให้สุขภาพจิตดี

ขอให้ทุกคนจงทำความเข้าใจเสียให้ดี ช่วยกันจัดหลักสูตรเด็กให้มากขึ้น เด็กๆ จำนวนมากขึ้นๆ จะได้รับเมล็ดพันธุ์แห่งธรรมะ เพื่อเขาจะได้เติบโตเป็นคนรุ่นใหม่ที่ดี ซึ่งนี่ก็กำลังจะเกิดขึ้นแล้ว

ท่านควรจะรู้สึกว่าท่านโชคดีที่ได้มีส่วนร่วมในภารกิจนี้ และได้มีโอกาสบำเพ็ญบารมี ธรรมะจะแผ่ขยายไป ไม่ว่าจะมีเราเข้ามาร่วมด้วยหรือไม่ก็ตาม จงมาร่วมกันสร้างสิ่งที่ดีๆ ที่จะเป็นประโยชน์ทั้งแก่ผู้อื่นและตัวเราเอง ขอให้มีหลักสูตรเด็กเพิ่มมากขึ้นๆ ขอให้เด็กๆ ทั่วโลกได้เติบโตขึ้นเป็นคนรุ่นใหม่ที่ดี ❖

ภวตุ สัพพะ มังคลัง

ที่มา : หนังสือเพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชน โดย ท่านอาจารย์โกเอ็นก้า

รวมปาฐกถาและวิสัชนาปัญหาธรรมระหว่างปี พ.ศ. 2526 – 2543