ลูกๆ ทางธรรมที่รักทั้งชายและหญิง

รายงานที่ข้าพเจ้าพึ่งจะได้ไปฟังนั้น เป็นเรื่องที่ค่อนข้างน่ายินดี ครอบครัวธรรมะกำลังเติบโตขึ้นเรื่อยๆซึ่งนับเป็นนิมิตหมายที่ดี แต่ในขณะเดียวกันเราต้องเติบโตไปในทางที่ถูกต้อง ครอบครัววิปัสสนาทั้งหมดควรมีน้ำหนึ่งใจเดียว ไม่แตกแยกกัน

ความรับผิดชอบอันยิ่งใหญ่นี้อยู่ในมือของผู้ที่รับใช้ธรรมะ การรับใช้ธรรมะเริ่มต้นขึ้นนับตั้งแต่ที่บุคคลผู้นั้นได้อาสาเข้ามาเป็นธรรมบริกรในศูนย์ฯ เพื่อที่จะพัฒนาบารมี พัฒนาการปฏิบัติของตนเองด้วยการรับใช้ผู้อื่น หลังจากที่ได้เรียนรู้วิธีการปฏิบัติแล้ว ตอนนี้ก็ต้องเรียนรู้ที่จะนำไปประยุกต์ใช้กับชีวิต ท่ามกลางบรรยากาศที่เอื้ออำนวย เมื่ออยู่ในโลกภายนอก ท่านอาจพบว่าบรรยากาศไม่ดีนัก และท่านก็ไม่สามารถนำธรรมะไปใช้ได้เลย แต่ที่นี่บรรยากาศวิเศษมาก ทั่วทุกแห่งอบอวลไปด้วยกระแสของธรรมะ ในขณะที่ท่านกำลังรับใช้ผู้ปฏิบัติอยู่นั้น อาจมีผู้ปฏิบัติบางคนเกิดความรู้สึกขุ่นมัวและพูดจาไม่ดีใส่ท่าน หรือไม่ยอมทำตามกฎระเบียบ หากท่านรู้สึกขัดเคือง อารมณ์เสีย ก็แสดงว่าท่านปฏิบัติไม่ถูกต้อง ท่านควรจะรู้สึกตัวในทันทีว่า “โอ้ ฉันมาที่นี่เพื่อรับใช้ผู้คน เพื่อขัดเกลากิเลสของตัวเอง ไม่ได้มาทำตัวเป็นตำรวจนะ”

ขณะที่นั่งปฏิบัติ ท่านไม่ควรมีปฏิกิริยาตอบโต้ต่อเวทนาที่เกิดขึ้น ถึงกระนั้นท่านก็พบว่าเวลาที่มีเวทนาไม่น่าพอใจปรากฏขึ้น จิตส่วนที่มีนิสัยชอบตอบโต้จะเริ่มทำงาน แต่ท่านรู้ตัวได้รวดเร็วเพียงใดว่า “โอ้ ไม่ ฉันกำลังมีปฏิกิริยาตอบโต้ด้วยความขุ่นเคืองหรือนี่” หากทำได้ ท่านก็จะกลับมาวางอุเบกขา เมื่อมีเวทนาที่น่าพอใจเกิดขึ้น ท่านก็ตอบโต้ด้วยความชอบ ท่านตอบโต้เพราะท่านยังไม่แข็งแกร่งพอ แต่หลังจากนั้นท่านรู้ตัวรวดเร็วเพียงใดว่า “ดูสิ ฉันกำลังตอบโต้ โอ้ ไม่ ฉันต้องกลับมาเฝ้าดูอย่างมีอุเบกขา ฉันต้องออกมาจากความชอบนี้”

ในทำนองเดียวกัน ขณะที่ท่านกำลังรับใช้ผู้ปฏิบัติและมีปฏิกิริยาตอบโต้ออกไปอย่างผิดๆ ท่านรู้ตัวรวดเร็วเพียงใดว่า “โอ้ ไม่ ฉันมาที่นี่เพื่อรับใช้ผู้อื่น และฉันก็ได้ทำผิดพลาดไปแล้ว” ขอให้กลับมารู้ตัว และรับใช้ด้วยความรักความเมตตาเสมอ ทุกๆ การกระทำและทุกๆ คำเตือนของท่านที่ให้แก่ผู้ปฏิบัติ จะต้องทำด้วยจิตที่สงบระงับ เยือกเย็น เปี่ยมไปด้วยความรักความเมตตา

การรับใช้ในระหว่างการอบรมคือสนามฝึกสำหรับท่าน ความสำเร็จจากที่นี่จะช่วยให้ท่านนำสิ่งที่ได้เรียนรู้มาไปใช้กับโลกภายนอก

นอกจากธรรมะบริกรแล้ว ยังมีผู้จัดการหลักสูตรหรือผู้จัดการศูนย์ฯ ซึ่งมีความรับผิดชอบใหญ่หลวง กล่าวคือต้องมีความสัมพันธ์อันดีกับธรรมบริกรและผู้ปฏิบัติ เป็นผู้ที่เปี่ยมไปด้วยความรักความเมตตา

เรายังมีผู้สอนหลักสูตรเด็ก ซึ่งงานของพวกเขาถือเป็นงานที่สำคัญยิ่ง โชคร้ายที่ผู้คนปัจจุบันต้องแบกรับภาระอันหนักอึ้งในเรื่องของการแบ่งแยกลัทธิหรือฝักฝ่าย มีการต่อสู้ ทะเลาะเบาะแว้ง หรือเข่นฆ่ากันไม่หยุดหย่อน เพราะผู้คนหลงลืมธรรมะ เห็นว่าลัทธินิกายของตนเท่านั้นที่สำคัญ ทุกๆ คนพยายามจะสร้างลัทธินิกายของตัวเองขึ้นมา แต่ไม่ต้องการจะสร้างธรรมะให้กับตัวเอง

เราไม่ควรจะปล่อยให้สิ่งเหล่านี้ตกทอดไปถึงชนรุ่นหลัง ไม่ควรให้พวกเขาคลั่งไคล้ในลัทธินิกาย หากพวกเขาได้รับธรรมะที่บริสุทธิ์ ซึ่งปราศจากการแบ่งแยกลัทธินิกาย เป็นธรรมะที่สากล ตั้งแต่เยาว์วัยแล้ว ก็จะเข้าใจได้ว่า “ฉันเป็นมนุษย์ ไม่สำคัญหรอกว่าจะเรียกตัวเองเป็นฮินดู มุสลิม คริสเตียน หรือเชน” เราจะเป็นมนุษย์ก็ต่อเมื่อเราใช้ชีวิตอย่างมีธรรมะกำกับ มิฉะนั้นแล้วก็ย่อมจะสูญเสียความเป็นคนไป จึงต้องให้เด็กๆ ตั้งแต่อายุน้อยๆ เข้าใจว่า จะมีชีวิตอยู่บนครรลองแห่งธรรมในฐานะของมนุษย์ที่ดีได้อย่างไร

เด็กๆ จะได้รู้จักกับวิธีการพัฒนาธรรมะในตัวเอง ศีล สมาธิ ปัญญานั้นเป็นสากล ซึ่งเรื่องนี้ก็ต้องทำความเข้าใจกันตั้งแต่อายุยังน้อยๆ เพื่อให้ได้เรียนรู้ธรรมะที่บริสุทธิ์ หากเราให้การอบรมพวกเขาด้วยความรักความเมตตาแล้ว พวกเขาก็จะยอมรับ ข้อมูลที่ข้าพเจ้าได้รับจากการอบรมหลักสูตรเด็กนั้นเป็นที่น่ายินดีอย่างยิ่ง เพราะกำลังเห็นผล มีความต้องการที่จะจัดอบรมหลักสูตรเด็กเพิ่มมากขึ้น นั่นเป็นเหตุผลที่ข้าพเจ้าต้องการให้มีผู้สอนหลักสูตรเด็กเข้ามาทำงานนี้มากขึ้น

ต่อไปคือผู้ช่วยอาจารย์ ซึ่งมีความรับผิดชอบสำคัญในการอบรมหลักสูตร 10 วัน คนทั้งหลายจะพากันมาเข้าปฏิบัติ หากผู้ช่วยอาจารย์ปฏิบัติหน้าที่ด้วยดี มีความตั้งใจที่จะรับใช้ผู้อื่น ไม่ใช่เพียงเพื่อเพิ่มพูนอัตตาตนเอง อย่าคิดว่า “ตอนนี้ฉันเป็นผู้ช่วยอาจารย์ ได้นั่งอยู่บนธรรมาสน์แล้ว ทุกคนต้องก้มกราบฉัน 3 ครั้ง วิเศษจริงๆ” เราต้องปราศจากอัตตาเช่นนั้น ท่านมาที่นี่เพื่อรับใช้ เวลาที่ผู้ปฏิบัติก้มกราบนั้น พวกเขาก้มกราบให้กับธรรมะ ไม่ใช่ตัวท่าน ทุกคนควรจะเข้าใจประเด็นนี้อย่างชัดเจน

ยังมีผู้ช่วยอาจารย์อาวุโส ซึ่งไม่เพียงแต่ต้องรับผิดชอบในการอบรมหลักสูตร 10 วัน หากยังต้องดูแลหลักสูตรที่สูงขึ้นด้วย ในขณะเดียวกันก็ต้องให้คำแนะนำและฝึกอบรมผู้ที่ได้รับการแต่งตั้งเป็นผู้ช่วยอาจารย์และผู้สอนหลักสูตรเด็ก

นอกจากนี้ยังมีอุปาจารย์ เมื่อก่อนเราเรียกว่า “ผู้ประสานงาน” แต่ข้าพเจ้าอยากจะขอเรียกอุปจารย์ ซึ่งหมายถึงรองอาจารย์ มีความรับผิดชอบและปฏิบัติหน้าที่ในแบบเดียวกับผู้ได้รับแต่งตั้งเป็นอาจารย์

ความสัมพันธ์ของทุกๆ ฝ่ายเป็นเรื่องที่สำคัญมาก ถือเป็นหัวใจของครอบครัววิปัสสนาเลยทีเดียว นับตั้งแต่ธรรมบริกรไปจนถึงอาจารย์ ถ้าท่านทะเลาะกันแล้ว ธรรมะจะไปอยู่ที่ไหนเล่า ท่านเป็นตัวแทนของธรรมะ ผู้คนจะตรวจสอบธรรมะผ่านท่าน พวกเขาก็จะตัดสินใจได้ว่าธรรมะเป็นสิ่งที่ดี แต่ถ้าไม่เป็นเช่นนั้น พวกเขาก็จะเห็นว่าธรรมะเป็นเรื่องโกหกหลอกลวงทั้งเพ ท่านจะทำร้ายผู้คนเหล่านี้ ด้วยการขับไล่พวกเขาออกไปจากเส้นทางธรรม ฉะนั้น จึงต้องระมัดระวังให้มาก ท่านมีความรับผิดชอบอันยิ่งใหญ่ในขณะที่นั่งอยู่บนธรรมาสน์

ถ้าผู้ใดได้เลื่อนตำแหน่งสูงขึ้น ก็ขอให้เข้าใจว่า “ตอนนี้ฉันมีโอกาสได้รับใช้ในหน้าที่นี้ ทุกคนต้องรับใช้ก็เท่านั้น” จงเข้าใจว่าไม่มีอำนาจอะไรเลย ไม่เหมือนกับการปกครองแบบระบบข้าราชการหรือเจ้าขุนมูลนาย ที่ผู้อาวุโสมีอำนาจปลดผู้น้อย หรือทำอะไรในทำนองนั้น ซึ่งเป็นเรื่องอันตราย

หากผู้อาวุโสพบว่าผู้ที่อ่อนอาวุโสกว่ามีข้อบกพร่องบางอย่าง ก็ควรจะดำเนินการด้วยความรักความเมตตา คิดว่า “ฉันจะต้องแก้ไขสิ่งที่ผิดพลาดในตัวของคนๆ นี้ แต่จะต้องไม่ขับไล่ไสส่งเขาออกไป” ฉะนั้น ขอให้พยายามปรับปรุงแก้ไขคนผู้นี้ด้วยความรัก และผู้ที่อ่อนอาวุโสเองก็ต้องให้ความเคารพแก่ผู้ที่มีอาวุโสกว่าเสมอ นี่เป็นธรรมเนียมที่ถือปฏิบัติกันมาตั้งแต่ครั้งพุทธกาล

ในสมัยนั้นมีเหตุการณ์ๆ หนึ่งเกิดขึ้นคือ เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จกลับนครกบิลพัสดุ์ภายหลังจากที่ได้ตรัสรู้แล้ว ชาวเมืองก็ไม่ค่อยจะยินดีนัก ด้วยคลางแคลงใจว่า เหตุใดจึงทรงละทิ้งความรับผิดชอบ แต่แล้วพวกเขาก็พบว่า พระองค์ทรงเป็นบุคคลที่น่าอัศจรรย์ยิ่ง และสิ่งที่ทรงรู้แจ้งก็เป็นผลดีต่อโลกทั้งมวล นั่นจึงทำให้พวกเขาเกิดความรู้สึกเลื่อมใสศรัทธาขึ้นมา

เจ้าชายจำนวนหนึ่งตัดสินพระทัยว่า จะดำเนินรอยตามพระสมณโคดม เสด็จออกผนวชเป็นพระภิกษุเพื่อรับใช้ตนเอง จากนั้นจึงค่อยรับใช้ผู้อื่น ขณะที่พากันมาเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้มอบเครื่องประดับและอาภรณ์มีค่าทั้งหมดให้แก่ข้ารับใช้ที่เป็นช่างตัดผมชื่ออุบาลี พร้อมกับตรัสว่า “เรากำลังจะออกบวช เจ้าจงรับของพวกนี้ไปเถิด” ช่างตัดผมคิดว่า “เจ้าชายผู้มีชีวิตสุขสบายเหล่านี้พากันละทิ้งของมีค่าทั้งหมดนี่ แล้วเราจะเอามันไปทำอะไรกัน ทำไมเราจึงไม่ออกบวชเสียด้วยเล่า”

เจ้าชายเหล่านี้มาจากวรรณะสูง โชคร้ายที่ในประเทศนี้มีระบบวรรณะและก็ยังคงมีอยู่ ซึ่งถือเป็นปัญหาใหญ่ ฉะนั้น บรรดาเจ้าชายจึงร่วมกันตัดสินพระทัยว่า ควรจะให้ช่างตัดผมออกบวชเป็นคนแรก มีธรรมเนียมว่าผู้ที่บวชก่อนนั้นมีอาวุโสกว่าผู้ที่บวชทีหลัง และผู้ที่บวชทีหลังก็จะต้องให้ความเคารพผู้ที่อาวุโสกว่าเสมอ พวกเจ้าชายพูดคุยกันว่า “ทุกครั้งที่เราก้มกราบช่างตัดผมผู้นี้ เราจะได้ทำลายอัตตาตนเอง เพราะถ้าเขายังให้ความเคารพพวกเราอยู่ ก็จะไม่มีทางทำลายอัตตาของพวกเราลงได้” ช่างเป็นความคิดที่ประเสริฐยิ่งนัก

ในทำนองเดียวกัน ผู้ที่ได้รับแต่งตั้งให้ทำหน้าที่เหล่านี้ก่อนย่อมถือเป็นผู้อาวุโส และได้รับความเคารพจากผู้ที่ได้รับการแต่งตั้งทีหลัง ขอให้เข้าใจว่าพวกเขาคือตัวแทนของธรรมะ ฉันกำลังก้มกราบธรรมะ และฉันก็ต้องให้ความเคารพพวกเขา เพียงเท่านี้ก็จะช่วยให้บรรยากาศทั้งหมดราบรื่น ผู้ที่อาวุโสกว่าต้องให้ความรักความเมตตาแก่ผู้น้อยเสมอ

ในสมัยพุทธกาล แน่นอนที่จะต้องมีผู้ที่ประพฤติปฏิบัติตนไม่เหมาะสมอยู่บ้าง แต่ส่วนใหญ่แล้วสาวกของพระพุทธองค์ มีพระภิกษุสงฆ์ เป็นต้น ล้วนมีกิตติศัพท์ในด้านความสามัคคี “ดูสิ พวกเขาอยู่ร่วมกันอย่างกลมเกลียว วิเศษจริงๆ” พวกเขาเป็นสาวก เป็นบุตรธิดาของพระพุทธเจ้า

พวกท่านทั้งหลายก็ถือเป็นบุตรธิดาของพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะคำสอนของพระองค์ ทำให้พวกท่านได้มีชีวิตใหม่ แล้วศากยบุตรศากยธิดามีชีวิตเช่นไร สะมัคคา คือ อยู่ร่วมกันอย่างปรองดอง ไม่วิวาทกัน มีความสุขใจ สัมโมทะมานา คือ ทุกๆ ขณะมีแต่ความรัก ความเมตตา ความสุข และมิตรไมตรี นั่นเป็นคุณสมบัติของพุทธบุตรหรือพุทธบุตรี อะวิวะทะมานา คือไม่ทะเลาะเบาะแว้งกัน หากมีการทะเลาะกัน ก็ไม่สมควรที่จะเป็นบุตรธิดาของพระองค์

ต่อมาคือ ขีโรทะกีภูตา ขีระ หมายถึงนม อุทก หมายถึงน้ำ พวกเขามีชีวิตดุจดั่งน้ำกับนมที่หลอมรวมกันจนแบ่งแยกไม่ได้ มองดูกันด้วยแววตาที่เปี่ยมไปด้วยความรัก ไม่ใช่แดงก่ำหรือขุ่นเคือง แววตาของพวกเขาประดุจฉาบไปด้วยน้ำผึ้ง ปิยะจักขุ ท่วมท้นไปด้วยความรัก นี่คือวิถีชีวิตของพวกเขา เป็นแบบอย่างที่จะต้องสืบสานกันต่อไป นี่แหละแบบแผนของครอบครัว ขีโรทะกีภูตา ครอบครัวทั้งหมดต้องอยู่ร่วมกันฉันท์พี่น้อง และเป็นแบบอย่างเป็นอุดมคติ ผู้คนกำลังเฝ้ามองพวกท่านอยู่ จึงเป็นเรื่องสำคัญยิ่งที่พวกท่านจะต้องมีความสัมพันธ์อันดีต่อกัน ซึ่งนั่นจะเป็นแรงบันดาลใจให้แก่ผู้พบเห็น ท่านควรจะดึงดูดผู้ที่ไม่มีศรัทธาในธรรมะให้เกิดความศรัทธา และทำให้ผู้ที่มีศรัทธาอยู่แล้วเกิดความศรัทธายิ่งๆ ขึ้นไป

นี่เป็นความรับผิดชอบที่ใหญ่หลวงนัก ตอนนี้เป็นเวลาที่ธรรมะกำลังเริ่มแผ่ขยาย ซึ่งแน่นอนว่าจะเป็นไปอย่างรวดเร็วมาก พวกเราโชคดียิ่งที่ได้มีโอกาสเข้ามารับใช้ธรรมะในบรรยากาศที่ดีเช่นนี้ นี่คือช่วงเวลาแห่งยุคเข็ญ ธรรมะจึงต้องอุบัติขึ้น ธรรมะได้เริ่มอุบัติขึ้นแล้ว และจะเจริญงอกงามต่อๆ ไป ไม่ว่าพวกเราจะอยู่ที่นี่หรือไม่ก็ตาม ตอนนี้จึงเป็นโอกาสที่พวกเราจะได้รับใช้ธรรมะไปพร้อมๆ กับพัฒนาบารมีของตัวเราเอง

จงใช้โอกาสนี้เพื่อประโยชน์ เพื่อความสุข เพื่อความหลุดพ้นของตัวท่านเองและผู้อื่น ขอให้ธรรมะจงเจริญงอกงาม ขอให้ผู้คนทั้งโลกจงก้าวออกมาจากความทุกข์ ได้พบกับความสุขความสงบด้วยเถิด ❖

ภวตุ สัพพะ มังคลัง

ที่มา : หนังสือเพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชน โดย ท่านอาจารย์โกเอ็นก้า

รวมปาฐกถาและวิสัชนาปัญหาธรรมระหว่างปี พ.ศ. 2526 – 2543