षष्ठम अध्याय

अथ षष्ठोऽध्यायः ।   आत्मसंयमयोगः

        श्रीभगवानुवाच ।         

अनाश्रितः कर्मफलं, 

कार्यं कर्म करोति यः ।

स संन्यासी च योगी च, 

न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ ६-१॥

यं संन्यासमिति प्राहुर्, 

योगं तं विद्धि पाण्डव ।

न ह्यसंन्यस्तसंकल्पो, 

योगी भवति कश्चन ॥ ६-२॥

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं, 

कर्म कारणमुच्यते ।

योगारूढस्य तस्यैव, 

शमः कारणमुच्यते ॥ ६-३॥

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु, 

न कर्मस्वनुषज्जते ।

सर्वसंकल्पसंन्यासी, 

योगारूढस्तदोच्यते ॥ ६-४॥

उद्धरेदात्मनात्मानं, 

नात्मानमवसादयेत् ।

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुर्, 

आत्मैव रिपुरात्मनः ॥ ६-५॥

बन्धुरात्मात्मनस्तस्य, 

येनात्मैवात्मना जितः ।

अनात्मनस्तु शत्रुत्वे, 

वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६-६॥

जितात्मनः प्रशान्तस्य,

 परमात्मा समाहितः ।

शीतोष्णसुखदुःखेषु, 

तथा मानापमानयोः ॥ ६-७॥

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा, 

कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।

युक्त इत्युच्यते योगी, 

समलोष्टाश्मकांचनः ॥ ६-८॥

सुहृन्मित्रार्युदासीन, 

मध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।

साधुष्वपि च पापेषु, 

समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ६-९॥

योगी युंजीत सततम्, 

आत्मानं रहसि स्थितः ।

एकाकी यतचित्तात्मा, 

निराशीरपरिग्रहः ॥ ६-१०॥

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य, 

स्थिरमासनमात्मनः ।

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं, 

चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ६-११॥

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा, 

यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।

उपविश्यासने युंज्याद्, 

योगमात्मविशुद्धये ॥ ६-१२॥

समं कायशिरोग्रीवं, 

धारयन्नचलं स्थिरः ।

संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं, 

दिशश्चानवलोकयन् ॥ ६-१३॥

प्रशान्तात्मा विगतभीर्, 

ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।

मनः संयम्य मच्चित्तो, 

युक्त आसीत मत्परः ॥ ६-१४॥

युंजन्नेवं सदात्मानं, 

योगी नियतमानसः ।

शान्तिं निर्वाणपरमां, 

मत्संस्थामधिगच्छति ॥ ६-१५॥

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति, 

न चैकान्तमनश्नतः ।

न चातिस्वप्नशीलस्य, 

जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ ६-१६॥

युक्ताहारविहारस्य,  

युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।

युक्तस्वप्नावबोधस्य, 

योगो भवति दुःखहा ॥ ६-१७॥

यदा विनियतं चित्तम्, 

आत्मन्येवावतिष्ठते ।

निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो, 

युक्त इत्युच्यते तदा ॥ ६-१८॥

यथा दीपो निवातस्थो, 

नेंगते सोपमा स्मृता ।

योगिनो यतचित्तस्य, 

युंजतो योगमात्मनः ॥ ६-१९॥

यत्रोपरमते चित्तं, 

निरुद्धं योगसेवया ।

यत्र चैवात्मनात्मानं, 

पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ ६-२०॥

सुखमात्यन्तिकं यत्तद्, 

बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।

वेत्ति यत्र न चैवायं, 

स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ ६-२१॥

यं लब्ध्वा चापरं लाभं, 

मन्यते नाधिकं ततः ।

यस्मिन्स्थितो न दुःखेन, 

गुरुणापि विचाल्यते ॥ ६-२२॥

तं विद्याद् दुःखसंयोग-, 

वियोगं योगसंज्ञितम् ।

स निश्चयेन योक्तव्यो, 

योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ ६-२३॥

संकल्पप्रभवान्कामांस्, 

त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।

मनसैवेन्द्रियग्रामं, 

विनियम्य समन्ततः ॥ ६-२४॥

शनैः शनैरुपरमेद्, 

बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।

आत्मसंस्थं मनः कृत्वा, 

न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥ ६-२५॥

यतो यतो निश्चरति, 

मनश्चंचलमस्थिरम् ।

ततस्ततो नियम्यैतद्, 

आत्मन्येव वशं नयेत् ॥ ६-२६॥

प्रशान्तमनसं ह्येनं, 

योगिनं सुखमुत्तमम् ।

उपैति शान्तरजसं, 

ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ ६-२७॥

युंजन्नेवं सदात्मानं, 

योगी विगतकल्मषः ।

सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शम्, 

अत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ ६-२८॥

सर्वभूतस्थमात्मानं, 

सर्वभूतानि चात्मनि ।

ईक्षते योगयुक्तात्मा, 

सर्वत्र समदर्शनः ॥ ६-२९॥

यो मां पश्यति सर्वत्र, 

सर्वं च मयि पश्यति ।

तस्याहं न प्रणश्यामि, 

स च मे न प्रणश्यति ॥ ६-३०॥

सर्वभूतस्थितं यो मां, 

भजत्येकत्वमास्थितः ।

सर्वथा वर्तमानोऽपि, 

स योगी मयि वर्तते ॥ ६-३१॥

आत्मौपम्येन सर्वत्र, 

समं पश्यति योऽर्जुन ।

सुखं वा यदि वा दुःखं, 

स योगी परमो मतः ॥ ६-३२॥

        अर्जुन उवाच ।       

योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः, 

साम्येन मधुसूदन ।

एतस्याहं न पश्यामि, 

चंचलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥ ६-३३॥

चंचलं हि मनः कृष्ण, 

प्रमाथि बलवद् दृढम् ।

तस्याहं निग्रहं मन्ये, 

वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ६-३४॥

        श्रीभगवानुवाच ।      

असंशयं महाबाहो, 

मनो दुर्निग्रहं चलम् ।

अभ्यासेन तु कौन्तेय, 

वैराग्येण च गृह्यते ॥ ६-३५॥

असंयतात्मना योगो, 

दुष्प्राप इति मे मतिः ।

वश्यात्मना तु यतता, 

शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ६-३६॥

        अर्जुन उवाच ।        

अयतिः श्रद्धयोपेतो, 

योगाच्चलितमानसः ।

अप्राप्य योगसंसिद्धिं, 

कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ६-३७॥

कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्, 

छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।

अप्रतिष्ठो महाबाहो, 

विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ६-३८॥

एतन्मे संशयं कृष्ण, 

छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।

त्वदन्यः संशयस्यास्य, 

छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ६-३९॥

        श्रीभगवानुवाच ।         

पार्थ नैवेह नामुत्र, 

विनाशस्तस्य विद्यते ।

न हि कल्याणकृत्कश्चिद्, 

दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ६-४०॥

प्राप्य पुण्यकृतां लोकान्, 

उषित्वा शाश्वतीः समाः ।

शुचीनां श्रीमतां गेहे, 

योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ६-४१॥

अथवा योगिनामेव, 

कुले भवति धीमताम् ।

एतद्धि दुर्लभतरं, 

लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ६-४२॥

तत्र तं बुद्धिसंयोगं, 

लभते पौर्वदेहिकम् ।

यतते च ततो भूयः, 

संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ६-४३॥

पूर्वाभ्यासेन तेनैव, 

ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।

जिज्ञासुरपि योगस्य, 

शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ६-४४॥

प्रयत्नाद्यतमानस्तु, 

योगी संशुद्धकिल्बिषः ।

अनेकजन्मसंसिद्धस्, 

ततो याति परां गतिम् ॥ ६-४५॥

तपस्विभ्योऽधिको योगी, 

ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।

कर्मिभ्यश्चाधिको योगी, 

तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ६-४६॥

योगिनामपि सर्वेषां, 

मद्गतेनान्तरात्मना ।

श्रद्धावान्भजते यो मां, 

स मे युक्ततमो मतः ॥ ६-४७॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु

ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे

आत्मसंयमयोगो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥