चतूर्थ अध्याय 

अथ चतुर्थोऽध्यायः ।   ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः

        श्रीभगवानुवाच ।    

इमं विवस्वते योगं, 

प्रोक्तवान् अहम् अव्ययम् ।

विवस्वान् मनवे प्राह, 

मनुर् इक्ष्वाकवे अब्रवीत् ॥ ४-१॥

एवं परम्परा-प्राप्तम्,

 इमं राजर्षयो विदुः ।

स कालेनेह महता, 

योगो नष्टः परन्तप ॥ ४-२॥

स एवायं मया तेऽद्य, 

योगः प्रोक्तः पुरातनः ।

भक्तोऽसि मे सखा चेति, 

रहस्यं ह्येतद् उत्तमम् ॥ ४-३॥

अर्जुन उवाच ।         

अपरं भवतो जन्म, 

परं जन्म विवस्वतः ।

कथमेतद् विजानीयां, 

त्वमादौ प्रोक्तवान् इति ॥ ४-४॥

        श्रीभगवानुवाच ।         

बहूनि मे व्यतीतानि, 

जन्मानि तव चार्जुन ।

तान्यहं वेद सर्वाणि, 

न त्वं वेत्थ परन्तप ॥ ४-५॥

अजोऽपि सन् अव्ययात्मा, 

भूतानाम् ईश्वरोऽपि सन् ।

प्रकृतिं स्वाम् अधिष्ठाय, 

सम्भवामि आत्म-मायया ॥ ४-६॥

यदा यदा हि धर्मस्य, 

ग्लानिर् भवति भारत ।

अभ्युत्थानम् अधर्मस्य, 

तदा आत्मानं सृजामि अहम् ॥ ४-७॥

परित्राणाय साधूनां,

 विनाशाय च दुष्कृताम् ।

धर्म-संस्थापनार्थाय, 

सम्भवामि युगे युगे ॥ ४-८॥

जन्म कर्म च मे दिव्यम्, 

एवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।

त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म, 

नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ४-९॥

वीत-राग-भय-क्रोधा, 

मन्मया माम् उपाश्रिताः ।

बहवो ज्ञानतपसा, 

पूता मद् भावम् आगताः ॥ ४-१०॥

ये यथा मां प्रपद्यन्ते, 

तांस् तथैव भजाम्यहम् ।

मम वर्त्मानुवर्तन्ते, 

मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ४-११॥

कांक्षन्तः कर्मणां सिद्धिं, 

यजन्त इह देवताः ।

क्षिप्रं हि मानुषे लोके, 

सिद्धिर् भवति कर्मजा ॥ ४-१२॥

चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं, 

गुणकर्मविभागशः ।

तस्य कर्तारम् अपि मां विद्धि, 

अकर्तारम् अव्ययम् ॥ ४-१३॥

न मां कर्माणि लिम्पन्ति, 

न मे कर्मफले स्पृहा ।

इति मां यो अभिजानाति, 

कर्मभिर् न स बध्यते ॥ ४-१४॥

एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म, 

पूर्वैर् अपि मुमुक्षुभिः ।

कुरु कर्मैव तस्मात् त्वं, 

पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥ ४-१५॥

किं कर्म किम् अकर्म इति,

 कवयो अपि अत्र मोहिताः ।

तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि, 

यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसे अशुभात् ॥ ४-१६॥

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं, 

बोद्धव्यं च विकर्मणः ।

अकर्मणश्च बोद्धव्यं, 

गहना कर्मणो गतिः ॥ ४-१७॥

कर्मणि अकर्म यः पश्येद्, 

अकर्मणि च कर्म यः ।

स बुद्धिमान् मनुष्येषु, 

स युक्तः कृत्स्न-कर्मकृत् ॥ ४-१८॥

यस्य सर्वे समारम्भाः, 

कामसंकल्पवर्जिताः ।

ज्ञानाग्नि-दग्ध-कर्माणं, 

तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ ४-१९॥

त्यक्त्वा कर्म-फलासंगम्, 

नित्यतृप्तो निराश्रयः ।

कर्मणि अभिप्रवृत्तो अपि, 

नैव किंचित् करोति सः ॥ ४-२०॥

निराशीर् यत-चित्तात्मा, 

त्यक्त-सर्व-परिग्रहः ।

शारीरं केवलं कर्म, 

कुर्वन् नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ४-२१॥

यदृच्छा-लाभ-सन्तुष्टो, 

द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।

समः सिद्धावसिद्धौ च, 

कृत्वापि न निबध्यते ॥ ४-२२॥

गतसङ्गस्य मुक्तस्य, 

ज्ञानावस्थित-चेतसः ।

यज्ञायाचरतः कर्म, 

समग्रं प्रविलीयते ॥ ४-२३॥

ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्, 

ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।

ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं, 

ब्रह्म-कर्म-समाधिना ॥ ४-२४॥

दैवम् एव अपरे यज्ञं, 

योगिनः पर्युपासते ।

ब्रह्माग्नौ अपरे यज्ञं, 

यज्ञेन एव उपजुह्वति ॥ ४-२५॥

श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि अन्ये, 

संयमाग्निषु जुह्वति ।

शब्दादीन् विषयान् अन्य, 

इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥ ४-२६॥

सर्वाणि इन्द्रिय-कर्माणि, 

प्राण-कर्माणि चापरे ।

आत्म-संयम-योगाग्नौ, 

जुह्वति ज्ञान-दीपिते ॥ ४-२७॥

द्रव्ययज्ञास् तपोयज्ञा, 

योगयज्ञास् तथापरे ।

स्वाध्याय-ज्ञान-यज्ञाश्च, 

यतयः संशित-व्रताः ॥ ४-२८॥

अपाने जुह्वति प्राणं, 

प्राणेऽपानं तथापरे ।

प्राणापानगती रुद्ध्वा, 

प्राणायाम-परायणाः ॥ ४-२९॥

अपरे नियताहाराः, 

प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।

सर्वेपि एते यज्ञविदो, 

यज्ञ-क्षपित-कल्मषाः ॥ ४-३०॥

यज्ञशिष्टामृत-भुजो, 

यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।

नायं लोकोस्ति अयज्ञस्य, 

कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ४-३१॥

एवं बहुविधा यज्ञा, 

वितता ब्रह्मणो मुखे ।

कर्मजान्विद्धि तान्सर्वान्, 

एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥ ४-३२॥

श्रेयान् द्रव्यमयाद् यज्ञात्, 

ज्ञानयज्ञः परन्तप ।

सर्वं कर्माखिलं पार्थ, 

ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ४-३३॥

तद् विद्धि प्रणिपातेन,

 परिप्रश्नेन सेवया ।

उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं, 

ज्ञानिनस् तत्त्वदर्शिनः ॥ ४-३४॥

यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहम्, 

एवं यास्यसि पाण्डव ।

येन भूतानि अशेषेण, 

द्रक्ष्यसि आत्मनि अथो मयि ॥ ४-३५॥

अपि चेदसि पापेभ्यः, 

सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।

सर्वं ज्ञान-प्लवेन एव, 

वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥ ४-३६॥

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्, 

भस्मसात् कुरुते अर्जुन ।

ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि, 

भस्मसात्कुरुते तथा ॥ ४-३७॥

न हि ज्ञानेन सदृशं, 

पवित्रम् इह विद्यते ।

तत् स्वयं योग-संसिद्धः, 

कालेन आत्मनि विन्दति ॥ ४-३८॥

श्रद्धावान् लभते ज्ञानं, 

तत्परः संयतेन्द्रियः ।

ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिम्, 

अचिरेण अधिगच्छति ॥ ४-३९॥

अज्ञश् च अश्रद्दधानश् च, 

संशयात्मा विनश्यति ।

नायं लोकोऽस्ति न परो, 

न सुखं संशयात्मनः ॥ ४-४०॥

योग-संन्यस्त-कर्माणं, 

ज्ञान-संछिन्न-संशयम् ।

आत्मवन्तं न कर्माणि, 

निबध्नन्ति धनंजय ॥ ४-४१॥

तस्माद् अज्ञान-सम्भूतं, 

हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।

छित्त्वैनं संशयं योगम्, 

आतिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४-४२॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु

ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे

ज्ञानकर्मसंन्यासयोगो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥