द्वितीय अध्याय 

॥ श्रीमत् भगवद्गीता ॥

अथ द्वितीयोऽध्यायः ।   साङ्ख्ययोगः

सञ्जय उवाच ।

तं तथा कृपया आविष्टम्,

 अश्रु-पूर्णाकुलेक्षणम् ।

विषीदंतम् इदं वाक्यम्, 

उवाच मधु-सूदनः ॥ २-१॥

श्रीभगवानुवाच ।

कुत: त्वा  कश्मलम् इदं, 

विषमे समुपस्थितम् ।

अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यम्, 

अकीर्तिकरम् अर्जुन ॥ २-२॥

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ,

 न एतत् त्वयि उपपद्यते ।

क्षुद्रं हृदय-दौर्बल्यं,

 त्यक्त्वा उत्तिष्ठ परंतप ॥ २-३॥

अर्जुन उवाच ।

कथं भीष्मम् अहं संख्ये,

 द्रोणं च मधु-सूदन ।

इषुभिः प्रति योत्स्यामि, 

पूजार्हौ अरिसूदन ॥ २-४॥

गुरून् अहत्वा हि महानुभावान्

श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यम् अपि इह लोके ।

हत्वा अर्थकामां तु गुरून् इह एव

भुञ्जीय भोगान् रुधिर-प्रदिग्धान् ॥ २-५॥

न च एतद् विद्मः कतरत् नो गरीयो

यदि वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।

यान् एव हत्वा न जिजीविषामस्-

ते अवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ २-६॥

कार्पण्य-दोषोपहत-स्वभावः

पृच्छामि त्वां धर्म-संमूढ-चेताः ।

यत् श्रेयः स्यान् निश्चितं ब्रूहि तन् मे 

शिष्य: ते अहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ २-७॥

न हि प्रपश्यामि मम अपनुद्याद्

यत् शोकम् उत्+शोषणम् इन्द्रियाणाम् ।

अवाप्य भूमौ असपत्नम् ऋद्धं

राज्यं सुराणाम् अपि च अधिपत्यम् ॥ २-८॥

सञ्जय उवाच ।

वम् उक्त्वा हृषीकेशं,

 गुडाकेशः परन्तप ।

न योत्स्य इति गोविन्दम्, 

उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ २-९॥

तम् उवाच हृषीकेशः,

 प्रहसन् इव भारत ।

सेनयो: उभयो: मध्ये, 

विषीदन्तम् इदं वचः ॥ २-१०॥

श्रीभगवानुवाच ।

अशोच्यान् अन्वशोच: त्वं,

 प्रज्ञावादां च भाषसे ।

गतासून् अगतासून्  च, 

न अनु-शोचन्ति पण्डिताः ॥ २-११॥

न तु एव अहं जातु न असं, 

न त्वं न इमे जनाधिपाः ।

न च एव न भविष्यामः, 

सर्वे वयम् अतः परम् ॥ २-१२॥

देहिनो अस्मिन् यथा देहे,

 कौमारं यौवनं जरा ।

तथा देहान्तर-प्राप्ति:, 

धीर: तत्र न मुह्यति ॥ २-१३॥

मात्रास्पर्शा: तु कौन्तेय,

 शीतोष्ण-सुख-दुःखदाः ।

आगमापायिनो अनित्या:, 

तां तितिक्षस्व भारत ॥ २-१४॥

यं हि न व्यथयंति एते, 

पुरुषं पुरुषर्षभ ।

सम-दुःखसुखं धीरं, 

सो अमृतत्वाय कल्पते ॥ २-१५॥

नासतो विद्यते भावो,

 नाभावो विद्यते सतः ।

उभयो: अपि दृष्टो अन्त:, 

तु अनयो: तत्त्व-दर्शिभिः ॥ २-१६॥

अविनाशि तु तद् विद्धि,

 येन सर्वम् इदं ततम् ।

विनाशम् अव्ययस्य अस्य, 

न कश्चित्  कर्तुम् अर्हति ॥ २-१७॥

अन्तवन्त इमे देहा, 

नित्यस्य उक्ताः शरीरिणः ।

अनाशिनो अप्रमेयस्य, 

तस्माद् युध्यस्व भारत ॥ २-१८॥

य एनं वेत्ति हन्तारं, 

यश्च एनं मन्यते हतम् ।

उभौ तौ न विजानीतो, 

नायं हन्ति न हन्यते ॥ २-१९॥

न जायते म्रियते वा कदाचिन्

नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।

अजो नित्यः शाश्वतो अयं पुराणो

न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २-२०॥

वेद अविनाशिनं नित्यं, 

य एनम् अजम् अव्ययम् ।

कथं स पुरुषः पार्थ, 

कं घातयति हन्ति कम् ॥ २-२१॥

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय

नवानि गृह्णाति नरो अपराणि ।

तथा शरीराणि विहाय जीर्णानि 

अन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २-२२॥

न एनं छिन्दन्ति शस्त्राणि,

 नैनं दहति पावकः ।

न चैनं क्लेदयंति आपो, 

न शोषयति मारुतः ॥ २-२३॥

अच्छेद्यो अयम् अदाह्यो अयम् ,

अक्लेद्यो अशोष्य एव च ।

नित्यः सर्वगतः स्थाणु:, 

अचलो अयं सनातनः ॥ २-२४॥

अव्यक्तो अयम् अचिन्त्यो अयम्, 

अविकार्यो अयम् उच्यते ।

तस्माद् एवं विदित्वा एनं, 

न अनुशोचितुम् अर्हसि ॥ २-२५॥

अथ चैनं नित्य-जातं, 

नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।

तथापि त्वं महा-बाहो, 

नैवं शोचितुम् अर्हसि ॥ २-२६॥

जातस्य हि ध्रुवो मृत्यु:  

ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।

तस्माद् अपरिहार्ये अर्थे,

 न त्वं शोचितुम् अर्हसि ॥ २-२७॥

अव्यक्तादीनि भूतानि, 

व्यक्त-मध्यानि भारत ।

अव्यक्त-निधनानि एव,

 तत्र का परिदेवना ॥ २-२८॥

आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिद् एनम् 

आश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः ।

आश्चर्यवत् च एनम् अन्यः शृणोति

श्रुत्वा अपि  एनं वेद न चैव कश्चित् ॥ २-२९॥

देही नित्यम् अवध्यो अयं, 

देहे सर्वस्य भारत ।

तस्मात् सर्वाणि भूतानि, 

न त्वं शोचितुम् अर्हसि ॥ २-३०॥

स्वधर्मम् अपि च अवेक्ष्य, 

न विकम्पितुम् अर्हसि ।

धर्म्याद् हि युद्धात् श्रेयो अन्यत्,

 क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ २-३१॥

यदृच्छया च उपपन्नं, 

स्वर्गद्वारम् अपावृतम् ।

सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ, 

लभन्ते युद्धम्  ईदृशम् ॥ २-३२॥

अथ चेत् त्वम् इमं धर्म्यं,

 संग्रामं न करिष्यसि ।

ततः स्वधर्मं कीर्तिं च, 

हित्वा पापम् अवाप्स्यसि ॥ २-३३॥

अकीर्तिं चापि भूतानि, 

कथयिष्यन्ति ते अव्ययाम् ।

सम्भावितस्य च अकीर्तिर्,

 मरणाद् अतिरिच्यते ॥ २-३४॥

भयाद् रणाद् उपरतं, 

मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।

येषां च त्वं बहुमतो, 

भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ २-३५॥

अवाच्यवादान् च बहून्, 

वदिष्यन्ति तव अहिताः ।

निन्दन्त: तव सामर्थ्यं, 

ततो दुःखतरं नु किम् ॥ २-३६॥

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं, 

जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।

तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय, 

युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ २-३७॥

सुखदुःखे समे कृत्वा, 

लाभालाभौ जयाजयौ ।

ततो युद्धाय युज्यस्व, 

नैवं पापम् अवाप्स्यसि ॥ २-३८॥

एषा ते अभिहिता सांख्ये, 

बुद्धिर् योगे तु इमां शृणु ।

बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ, 

कर्म-बन्धं प्रहास्यसि ॥ २-३९॥

न इह अभिक्रमनाश: अस्ति, 

प्रत्यवायो न विद्यते ।

स्वल्पम् अपि अस्य धर्मस्य, 

त्रायते महतो भयात् ॥ २-४०॥

व्यवसायात्मिका बुद्धिर्, 

एका इह कुरु-नन्दन ।

बहुशाखा हि अनन्ताश्च, 

बुद्धयो अव्यवसायिनाम् ॥ २-४१॥

याम् इमां पुष्पितां वाचं, 

प्रवदंति अविपश्चितः ।

वेदवादरताः पार्थ, 

न अन्यद् अस्ति इति वादिनः ॥ २-४२॥

कामात्मानः स्वर्ग-परा, 

जन्म-कर्म-फल-प्रदाम् ।

क्रिया-विशेष-बहुलां, 

भोगैश्वर्य-गतिं प्रति ॥ २-४३॥

भोगैश्वर्य-प्रसक्तानां, 

तया अपहृत-चेतसाम् ।

व्यवसायात्मिका बुद्धिः, 

समाधौ न विधीयते ॥ २-४४॥

त्रैगुण्य-विषया वेदा, 

निस्त्रैगुण्यो भव अर्जुन ।

निर्द्वन्द्वो नित्य-सत्त्वस्थो, 

निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ २-४५॥

यावान् अर्थ उदपाने,

 सर्वतः सम्प्लुतोदके ।

तावान्  सर्वेषु वेदेषु, 

ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ २-४६॥

कर्मणि एव अधिकारस् ते, 

मा फलेषु कदाचन ।

मा कर्म-फल-हेतुर् भूर्, 

मा ते संग: अस्तु अकर्मणि ॥ २-४७॥

योगस्थः कुरु कर्माणि, 

सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।

सिद्ध्य-सिद्ध्योः समो भूत्वा, 

समत्वं योग उच्यते ॥ २-४८॥

दूरेण हि अवरं कर्म, 

बुद्धियोगाद् धनञ्जय ।

बुद्धौ शरणम् अन्विच्छ,

 कृपणाः फल-हेतवः ॥ २-४९॥

बुद्धियुक्तो जहाति इह, 

उभे सुकृत-दुष्कृते ।

तस्माद् योगाय युज्यस्व, 

योगः कर्मसु कौशलम् ॥ २-५०॥

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि, 

फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।

जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्ताः, 

पदं गच्छन्ति अनामयम् ॥ २-५१॥

यदा ते मोह-कलिलं, 

बुद्धिर् व्यतितरिष्यति ।

तदा गन्तासि निर्वेदं, 

श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ २-५२॥

श्रुति-विप्रतिपन्ना ते, 

यदा स्थास्यति निश्चला ।

समाधौ अचला बुद्धि:, 

तदा योगम् अवाप्स्यसि ॥ २-५३॥

अर्जुन उवाच ।

स्थितप्रज्ञस्य का भाषा,

 समाधिस्थस्य केशव ।

स्थितधीः किं प्रभाषेत,

 किं आसीत व्रजेत किम् ॥ २-५४॥

श्रीभगवानुवाच ।

प्रजहाति यदा कामान्, 

सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।

आत्मनि एव आत्मना तुष्टः,

 स्थितप्रज्ञ: तदा उच्यते ॥ २-५५॥

दुःखेषु अनुद्विग्न-मनाः, 

सुखेषु विगत-स्पृहः ।

वीत-राग-भय-क्रोधः,

 स्थितधीर् मुनिर् उच्यते ॥ २-५६॥

यः सर्वत्र अनभिस्नेहस्, 

तत् तत् प्राप्य शुभाशुभम् ।

न अभिनन्दति न द्वेष्टि, 

तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २-५७॥

यदा संहरते च अयं, 

कूर्मोअंगानि इव सर्वशः ।

इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यस्, 

तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २-५८॥

विषया विनिवर्तन्ते, 

निराहारस्य देहिनः ।

रसवर्जं रसो अपि अस्य, 

परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ २-५९॥

यततो हि अपि कौन्तेय, 

पुरुषस्य विपश्चितः ।

इन्द्रियाणि प्रमाथीनि, 

हरन्ति प्रसभं मनः ॥ २-६०॥

तानि सर्वाणि संयम्य, 

युक्त आसीत मत्परः ।

वशे हि यस्य इन्द्रियाणि, 

तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २-६१॥

ध्यायतो विषयान् पुंसः, 

संगस् तेषु उपजायते ।

सङ्गात् सञ्जायते कामः, 

कामात् क्रोधो अभिजायते ॥ २-६२॥

क्रोधाद् भवति सम्मोहः, 

सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः ।

स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो, 

बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ॥ २-६३॥

राग-द्वेष-विमुक्तैस् तु, 

विषयान् इन्द्रियैश् चरन् । 

आत्मवश्यैर् विधेयात्मा, 

प्रसादम् अधिगच्छति ॥ २-६४॥

प्रसादे सर्वदुःखानां, 

हानिर् अस्य उपजायते ।

प्रसन्नचेतसो हि आशु, 

बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ २-६५॥

नास्ति बुद्धिर् अयुक्तस्य, 

न च अयुक्तस्य भावना ।

न च अभावयतः शान्तिर्,

 अशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ २-६६॥

इन्द्रियाणां हि चरतां, 

यन् मनो अनु विधीयते ।

तदस्य हरति प्रज्ञां, 

वायुर् नावम् इव अम्भसि ॥ २-६७॥

तस्माद् यस्य महाबाहो, 

निगृहीतानि सर्वशः ।

इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यस्,

 तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २-६८॥

या निशा सर्वभूतानां, 

तस्यां जागर्ति संयमी ।

यस्यां जाग्रति भूतानि, 

सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ २-६९॥

आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठं

समुद्रम् आपः प्रविशन्ति यद्वत् ।

तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे

स शान्तिम् आप्नोति न कामकामी ॥ २-७०॥

विहाय कामान् यः सर्वान्, 

पुमान् चरति निःस्पृहः ।

निर्ममो निरहंकारः,

 स शान्तिम् अधिगच्छति ॥ २-७१॥

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ, 

नैनां प्राप्य विमुह्यति ।

स्थित्वा अस्याम् अन्तकालेऽपि, 

ब्रह्मनिर्वाणम् ऋच्छति ॥ २-७२॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु

ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे

साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥