षष्ठम  अध्याय

अथ षष्ठोऽध्यायः ।   आत्मसंयमयोगः

        श्रीभगवानुवाच ।         

अनाश्रितः कर्मफलं, 

कार्यं कर्म करोति यः ।

स संन्यासी च योगी च, 

न निरग्निर् न चाक्रियः ॥ ६-१॥

यं संन्यासम् इति प्राहुर्, 

योगं तं विद्धि पाण्डव ।

न हि असंन्यस्त-संकल्पो, 

योगी भवति कश्चन ॥ ६-२॥

आरुरुक्षोर् मुनेर् योगं, 

कर्म कारणम् उच्यते ।

योगारूढस्य तस्यैव, 

शमः कारणम् उच्यते ॥ ६-३॥

यदा हि न इन्द्रियार्थेषु, 

न कर्मसु अनुषज्जते ।

सर्वसंकल्पसंन्यासी, 

योगारूढस् तदा उच्यते ॥ ६-४॥

उद्धरेद् आत्मना आत्मानं, 

न आत्मानम् अवसादयेत् ।

आत्मैव हि आत्मनो बन्धुर्, 

आत्मैव रिपुर् आत्मनः ॥ ६-५॥

बन्धुर् आत्मा आत्मनस् तस्य, 

येन आत्मैव आत्मना जितः ।

अनात्मनस्तु शत्रुत्वे, 

वर्तेत आत्मैव शत्रुवत् ॥ ६-६॥

जितात्मनः प्रशान्तस्य, 

परमात्मा समाहितः ।

शीतोष्ण-सुखदुःखेषु, 

तथा मानापमानयोः ॥ ६-७॥

ज्ञानविज्ञान-तृप्तात्मा, 

कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।

युक्त इति उच्यते योगी, 

सम-लोष्टाश्म-कांचनः ॥ ६-८॥

सुहृन्-मित्रार्युदासीन, 

-मध्यस्थ-द्वेष्य-बन्धुषु ।

साधुषु अपि च पापेषु, 

समबुद्धिर् विशिष्यते ॥ ६-९॥

योगी युंजीत सततम्, 

आत्मानं रहसि स्थितः ।

एकाकी यत-चित्तात्मा, 

निराशीर् अपरिग्रहः ॥ ६-१०॥

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य, 

स्थिरम् आसनम् आत्मनः ।

न अत्युच्छ्रितं न अतिनीचं, चैलाजिन-कुशोत्तरम् ॥ ६-११॥

तत्र एकाग्रं मनः कृत्वा,

 यत-चित्तेन्द्रिय-क्रियः ।

उपविश्यासने युंज्याद्, 

योगम् आत्मविशुद्धये ॥ ६-१२॥

समं काय-शिरोग्रीवं, 

धारयन् अचलं स्थिरः ।

संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं, 

दिशश् च अनवलोकयन् ॥ ६-१३॥

प्रशान्तात्मा विगतभीर्,

 ब्रह्मचारि-व्रते स्थितः ।

मनः संयम्य मच्चित्तो, 

युक्त आसीत मत्परः ॥ ६-१४॥

युंजन् एवं सदात्मानं, 

योगी नियत-मानसः ।

शान्तिं निर्वाणपरमां, 

मत्संस्थाम् अधिगच्छति ॥ ६-१५॥

न अति अश्नतस् तु योगोऽस्ति, 

न च एकान्तम् अनश्नतः ।

न च अति स्वप्न-शीलस्य, 

जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ ६-१६॥

युक्ताहार-विहारस्य,  

युक्त-चेष्टस्य कर्मसु ।

युक्त-स्वप्नावबोधस्य, 

योगो भवति दुःखहा ॥ ६-१७॥

यदा विनियतं चित्तम्, 

आत्मनि एव अवतिष्ठते ।

निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो, 

युक्त इति उच्यते तदा ॥ ६-१८॥

यथा दीपो निवातस्थो, 

नेंगते सोपमा स्मृता ।

योगिनो यतचित्तस्य, 

युंजतो योगम् आत्मनः ॥ ६-१९॥

यत्र उपरमते चित्तं, 

निरुद्धं योगसेवया ।

यत्र चैव आत्मना आत्मानं, 

पश्यन् आत्मनि तुष्यति ॥ ६-२०॥

सुखम् आत्यन्तिकं यत्तद्, 

बुद्धिग्राह्यम् अतीन्द्रियम् ।

वेत्ति यत्र न चैव अयं, 

स्थितश् चलति तत्त्वतः ॥ ६-२१॥

यं लब्ध्वा चापरं लाभं, 

मन्यते नाधिकं ततः ।

यस्मिन् स्थितो न दुःखेन, 

गुरुणा अपि विचाल्यते ॥ ६-२२॥

तं विद्याद् दुःखसंयोग-, 

वियोगं योग-संज्ञितम् ।

स निश्चयेन योक्तव्यो, 

योगो अनिर्विण्ण-चेतसा ॥ ६-२३॥

संकल्प-प्रभवान् कामांस्, 

त्यक्त्वा सर्वान् अशेषतः ।

मनसा  एव इन्द्रियग्रामं, 

विनियम्य समन्ततः ॥ ६-२४॥

शनैः शनैर् उपरमेद्, 

बुद्ध्या धृति-गृहीतया ।

आत्म-संस्थं मनः कृत्वा, 

न किंचिद् अपि चिन्तयेत् ॥ ६-२५॥

यतो यतो निश्चरति, 

मनश् चंचलम् अस्थिरम् ।

ततस्ततो नियम्य एतद्, 

आत्मन्येव वशं नयेत् ॥ ६-२६॥

प्रशान्त-मनसं ह्येनं, 

योगिनं सुखम् उत्तमम् ।

उपैति शान्त-रजसं, 

ब्रह्मभूतम् अकल्मषम् ॥ ६-२७॥

युंजन् एवं सदात्मानं, 

योगी विगत-कल्मषः ।

सुखेन ब्रह्म-संस्पर्शम्, 

अत्यन्तं सुखम् अश्नुते ॥ ६-२८॥

सर्वभूतस्थम् आत्मानं, 

सर्वभूतानि चात्मनि ।

ईक्षते योग-युक्तात्मा, 

सर्वत्र सम-दर्शनः ॥ ६-२९॥

यो मां पश्यति सर्वत्र,

 सर्वं च मयि पश्यति ।

तस्याहं न प्रणश्यामि, 

स च मे न प्रणश्यति ॥ ६-३०॥

सर्व-भूत-स्थितं यो मां, 

भजति एकत्वम् आस्थितः ।

सर्वथा वर्तमानोऽपि, 

स योगी मयि वर्तते ॥ ६-३१॥

आत्मौपम्येन सर्वत्र, 

समं पश्यति योऽर्जुन ।

सुखं वा यदि वा दुःखं, 

स योगी परमो मतः ॥ ६-३२॥

        अर्जुन उवाच ।       

योऽयं योगस् त्वया प्रोक्तः, 

साम्येन मधुसूदन ।

एतस्य अहं न पश्यामि, 

चंचलत्वात् स्थितिं स्थिराम् ॥ ६-३३॥

चंचलं हि मनः कृष्ण, 

प्रमाथि बलवद् दृढम् ।

तस्याहं निग्रहं मन्ये, 

वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ६-३४॥

        श्रीभगवानुवाच ।      

असंशयं महाबाहो, 

मनो दुर्निग्रहं चलम् ।

अभ्यासेन तु कौन्तेय, 

वैराग्येण च गृह्यते ॥ ६-३५॥

असंयतात्मना योगो, 

दुष्प्राप इति मे मतिः ।

वश्यात्मना तु यतता, 

शक्यो अवाप्तुम् उपायतः ॥ ६-३६॥

        अर्जुन उवाच ।        

अयतिः श्रद्धया उपेतो, 

योगात् चलितमानसः ।

अप्राप्य योग-संसिद्धिं, 

कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ६-३७॥

कच्चिन् न उभय-विभ्रष्टश्, 

छिन्नाभ्रम् इव नश्यति ।

अप्रतिष्ठो महाबाहो, 

विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ६-३८॥

एतन् मे संशयं कृष्ण, 

छेत्तुम् अर्हसि अशेषतः ।

त्वदन्यः संशयस्य अस्य, 

छेत्ता न हि उपपद्यते ॥ ६-३९॥

        श्रीभगवानुवाच ।         

पार्थ नैव इह न अमुत्र, 

विनाशस् तस्य विद्यते ।

न हि कल्याणकृत् कश्चिद्, 

दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ६-४०॥

प्राप्य पुण्यकृतां लोकान्, 

उषित्वा शाश्वतीः समाः ।

शुचीनां श्रीमतां गेहे, 

योगभ्रष्टो अभिजायते ॥ ६-४१॥

अथवा योगिनाम् एव, 

कुले भवति धीमताम् ।

एतद् हि दुर्लभतरं, 

लोके जन्म यद् इदृशम् ॥ ६-४२॥

तत्र तं बुद्धिसंयोगं, 

लभते पौर्वदेहिकम् ।

यतते च ततो भूयः, 

संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ६-४३॥

पूर्वाभ्यासेन तेन एव, 

ह्रियते हि अवशोऽपि सः ।

जिज्ञासुर् अपि योगस्य, 

शब्दब्रह्म अतिवर्तते ॥ ६-४४॥

प्रयत्नाद् यतमानस् तु, 

योगी संशुद्ध-किल्बिषः ।

अनेक-जन्म-संसिद्धस्, 

ततो याति परां गतिम् ॥ ६-४५॥

तपस्विभ्यो अधिको योगी, 

ज्ञानिभ्यो अपि मतो अधिकः ।

कर्मिभ्यश् च अधिको योगी, 

तस्माद् योगी भवार्जुन ॥ ६-४६॥

योगिनाम् अपि सर्वेषां, 

मद्गतेन अन्तरात्मना ।

श्रद्धावान् भजते यो मां, 

स मे युक्ततमो मतः ॥ ६-४७॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु

ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे

आत्मसंयमयोगो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥