तृतीय अध्याय 

अथ तृतीयोऽध्यायः ।   कर्मयोगः

        अर्जुन उवाच ।

ज्यायसी चेत् कर्मणस् ते, 

मता बुद्धिर् जनार्दन ।

तत् किं कर्मणि घोरे मां, 

नियोजयसि केशव ॥ ३-१॥

व्यामिश्रेणेव वाक्येन, 

बुद्धिं मोहयसि इव मे ।

तदेकं वद निश्चित्य, 

येन श्रेयो अहम् आप्नुयाम् ॥ ३-२॥

        श्रीभगवानुवाच ।

लोके अस्मिन् द्विविधा निष्ठा,

 पुरा प्रोक्ता मया अनघ ।

ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां, 

कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ ३-३॥

न कर्मणाम् अनारम्भान्, 

नैष्कर्म्यं पुरुषो अश्नुते ।

न च संन्यसनाद् एव, 

सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ३-४॥

न हि कश्चित् क्षणम् अपि, 

जातु तिष्ठति अकर्मकृत् ।

कार्यते हि अवशः कर्म, 

सर्वः प्रकृतिजैर् गुणैः ॥ ३-५॥

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य, 

य आस्ते मनसा स्मरन् ।

इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा, 

मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ३-६॥

य: तु इन्द्रियाणि मनसा, 

नियम्य आरभते अर्जुन ।

कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगम्, 

असक्तः स विशिष्यते ॥ ३-७॥

नियतं कुरु कर्म त्वं, 

कर्म ज्यायो हि अकर्मणः ।

शरीर-यात्रा अपि च ते, 

न प्रसिद्ध्येद् अकर्मणः ॥ ३-८॥

यज्ञार्थात् कर्मणो अन्यत्र,

 लोको अयं कर्मबन्धनः ।

तदर्थं कर्म कौन्तेय, 

मुक्तसंगः समाचर ॥ ३-९॥

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा, 

पुरा उवाच प्रजापतिः ।

अनेन प्रसविष्यध्वम्, 

एष वो अस्तु इष्ट-कामधुक् ॥ ३-१०॥

देवान् भावयत अनेन,

 ते देवा भावयन्तु वः ।

परस्परं भावयन्तः, 

श्रेयः परम् अवाप्स्यथ ॥ ३-११॥

इष्टान् भोगान् हि वो देवा, 

दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।

तैर् दत्तान् अप्रदाय एभ्यो, 

यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ ३-१२॥

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो, 

मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।

भुंजते ते तु अघं पापा, 

ये पचन्ति आत्म-कारणात् ॥ ३-१३॥

अन्नाद् भवन्ति भूतानि, 

पर्जन्याद् अन्न-सम्भवः ।

यज्ञाद् भवति पर्जन्यो, 

यज्ञः कर्म-समुद्भवः ॥ ३-१४॥

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि, 

ब्रह्म अक्षरसमुद्भवम् ।

तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म, 

नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ ३-१५॥

एवं प्रवर्तितं चक्रं, 

न अनुवर्तयति इह यः ।

अघायुर् इन्द्रियारामो, 

मोघं पार्थ स जीवति ॥ ३-१६॥

यस् तु आत्मरतिर् एव स्याद्, 

आत्मतृप्तश् च मानवः ।

आत्मनि एव च सन्तुष्टस्, 

तस्य कार्यं न विद्यते ॥ ३-१७॥

न एव तस्य कृतेन अर्थो, 

न अकृतेन इह कश्चन ।

न च अस्य सर्वभूतेषु, 

कश्चिद् अर्थ-व्यपाश्रयः ॥ ३-१८॥

तस्माद् असक्तः सततं, 

कार्यं कर्म समाचर ।

असक्तो हि आचरन् कर्म, 

परम् आप्नोति पूरुषः ॥ ३-१९॥

कर्मणा एव हि संसिद्धिम्, 

आस्थिता जनकादयः ।

लोकसंग्रहम् एव अपि, 

संपश्यन् कर्तुम् अर्हसि ॥ ३-२०॥

यद् यद् आचरति श्रेष्ठस्, 

तत् तद् एव इतरो जनः ।

स यत् प्रमाणं कुरुते, 

लोकस् तद् अनुवर्तते ॥ ३-२१॥

न मे पार्थ अस्ति कर्तव्यं, 

त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।

न अनवाप्तम् अवाप्तव्यं, 

वर्त एव च कर्मणि ॥ ३-२२॥

यदि हि अहं न वर्तेयं, 

जातु कर्मणि अतन्द्रितः ।

मम वर्त्म अनुवर्तन्ते, 

मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ३-२३॥

उत्सीदेयुर् इमे लोका, 

न कुर्यां कर्म चेद् अहम् ।

संकरस्य च कर्ता स्याम् 

उपहन्याम् इमाः प्रजाः ॥ ३-२४॥

सक्ताः कर्मणि अविद्वांसो, 

यथा कुर्वन्ति भारत ।

कुर्याद् विद्वांस् तथा असक्तश्, 

चिकीर्षुर् लोकसङ्ग्रहम् ॥ ३-२५॥

न बुद्धिभेदं जनयेद्, 

अज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।

जोषयेत् सर्वकर्माणि, 

विद्वान् युक्तः समाचरन् ॥ ३-२६॥

प्रकृतेः क्रियमाणानि, 

गुणैः कर्माणि सर्वशः ।

अहंकारविमूढात्मा, 

कर्ता अहम् इति मन्यते ॥ ३-२७॥

तत्त्ववित् तु महाबाहो, 

गुणकर्मविभागयोः ।

गुणा गुणेषु वर्तन्त, 

इति मत्वा न सज्जते ॥ ३-२८॥

प्रकृतेर् गुणसम्मूढाः, 

सज्जन्ते गुणकर्मसु ।

तान् अकृत्स्नविदो मन्दान्, 

कृत्स्नविन् न विचालयेत् ॥ ३-२९॥

मयि सर्वाणि कर्माणि, 

संन्यस्य अध्यात्म-चेतसा ।

निराशीर् निर्ममो भूत्वा, 

युध्यस्व विगत-ज्वरः ॥ ३-३०॥

ये मे मतम् इदं नित्यम्, 

अनुतिष्ठन्ति मानवाः ।

श्रद्धावन्तो अनसूयन्तो, 

मुच्यन्ते ते अपि कर्मभिः ॥ ३-३१॥

ये तु एतद् अभ्यसूयन्तो, 

न अनुतिष्ठन्ति मे मतम् ।

सर्वज्ञानविमूढांस् तान्, 

विद्धि नष्टान् अचेतसः ॥ ३-३२॥

सदृशं चेष्टते स्वस्याः, 

प्रकृतेर् ज्ञानवान् अपि ।

प्रकृतिं यान्ति भूतानि, 

निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३-३३॥

इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य अर्थे, 

रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।

तयोर् न वशम् आगच्छेत्, 

तौ हि अस्य परिपन्थिनौ ॥ ३-३४॥

श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः, 

परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।

स्वधर्मे निधनं श्रेयः, 

परधर्मो भयावहः ॥ ३-३५॥

      अर्जुन उवाच ।

अथ केन प्रयुक्तोअयं, 

पापं चरति पूरुषः ।

अनिच्छन् अपि वार्ष्णेय, 

बलाद् इव नियोजितः ॥ ३-३६॥

श्रीभगवानुवाच ।

काम एष क्रोध एष,

 रजोगुणसमुद्भवः ।

महाशनो महापाप्मा, 

विद्धि एनम् इह वैरिणम् ॥ ३-३७॥

धूमेन आव्रियते वह्निर्, 

यथा आदर्शो मलेन च ।

यथा उल्बेन आवृतो गर्भस्, 

तथा तेन इदम् आवृतम् ॥ ३-३८॥

आवृतं ज्ञानम् एतेन, 

ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।

कामरूपेण कौन्तेय, 

दुष्पूरेण अनलेन च ॥ ३-३९॥

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिर्, 

अस्य अधिष्ठानम् उच्यते ।

एतैर् विमोहयति एष, 

ज्ञानम् आवृत्य देहिनम् ॥ ३-४०॥

तस्मात् त्वम् इन्द्रियाणि आदौ, 

नियम्य भरतर्षभ ।

पाप्मानं प्रजहि हि एनं, 

ज्ञान-विज्ञान-नाशनम् ॥ ३-४१॥

इन्द्रियाणि पराणि आहुर्, 

इन्द्रियेभ्यः परं मनः ।

मनसस् तु परा बुद्धिर्, 

यो बुद्धेः परतस् तु सः ॥ ३-४२॥

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा, 

संस्तभ्य आत्मानम् आत्मना ।

जहि शत्रुं महाबाहो, 

कामरूपं दुरासदम् ॥ ३-४३॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु 

ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे

श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मयोगो 

नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥