सप्तम  अध्यायः

अथ सप्तमोऽध्यायः ।   ज्ञानविज्ञानयोगः

        श्रीभगवानुवाच ।        

मयि आसक्त-मनाः पार्थ,

 योगं युंजन् मदाश्रयः ।

असंशयं समग्रं मां, 

यथा ज्ञास्यसि तत् शृणु ॥ ७-१॥

ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानम्, 

इदं वक्ष्यामि अशेषतः ।

यज्ज्ञात्वा नेह भूयो अन्यत्, 

ज्ञातव्यम् अवशिष्यते ॥ ७-२॥

मनुष्याणां सहस्रेषु, 

कश्चिद् यतति सिद्धये ।

यतताम् अपि सिद्धानां, 

कश्चिन् मां वेत्ति तत्त्वतः ॥ ७-३॥

भूमिरापो अनलो वायुः, 

खं मनो बुद्धिरेव च ।

अहंकार इतीयं मे, 

भिन्ना प्रकृतिर् अष्टधा ॥ ७-४॥

अपरा इयम् इत: तु अन्यां, 

प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।

जीवभूतां महाबाहो, 

ययेदं धार्यते जगत् ॥ ७-५॥

एतद् योनीनि भूतानि, 

सर्वाणि इति उपधारय ।

अहं कृत्स्नस्य जगतः, 

प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ ७-६॥

मत्तः परतरं नान्यत्, 

किंचिदस्ति धनञ्जय ।

मयि सर्वमिदं प्रोतं, 

सूत्रे मणिगणा इव ॥ ७-७॥

रसोऽहम् अप्सु कौन्तेय, 

प्रभास्मि शशि-सूर्ययोः ।

प्रणवः सर्ववेदेषु, 

शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥ ७-८॥

पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च, 

तेजश् च अस्मि विभावसौ ।

जीवनं सर्वभूतेषु, 

तपश्च अस्मि तपस्विषु ॥ ७-९॥

बीजं मां सर्वभूतानां, 

विद्धि पार्थ सनातनम् ।

बुद्धिर् बुद्धिमताम् अस्मि, 

तेजस्  तेजस्विनाम् अहम् ॥ ७-१०॥

बलं बलवतां चाहं, 

काम-राग-विवर्जितम् ।

धर्माविरुद्धो भूतेषु, 

कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥ ७-११॥

ये चैव सात्त्विका भावा, 

राजसास् तामसाश्च ये ।

मत्त एवेति तान् विद्धि, 

न त्वहं तेषु ते मयि ॥ ७-१२॥

त्रिभिर् गुणमयैर् भावैर्, 

एभिः सर्वमिदं जगत् ।

मोहितं न अभिजानाति, 

मामेभ्यः परमव्ययम् ॥ ७-१३॥

दैवी ह्येषा गुणमयी, 

मम माया दुरत्यया ।

मामेव ये प्रपद्यन्ते 

मायाम् एतां तरन्ति ते ॥ ७-१४॥

न मां दुष्कृतिनो मूढाः,

 प्रपद्यन्ते नराधमाः ।

मायया अपहृत-ज्ञाना, 

आसुरं भावम् आश्रिताः ॥ ७-१५॥

चतुर्विधा भजन्ते मां, 

जनाः सुकृतिन: अर्जुन ।

आर्तो जिज्ञासुर् अर्थार्थी, 

ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ ७-१६॥

तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त, 

एकभक्तिर् विशिष्यते ।

प्रियो हि ज्ञानिनो अत्यर्थम्, 

अहं स च मम प्रियः ॥ ७-१७॥

उदाराः सर्व एवैते, 

ज्ञानी त्वात्मा एव मे मतम् ।

आस्थितः स हि युक्तात्मा, 

मामेव अनुत्तमां गतिम् ॥ ७-१८॥

बहूनां जन्मनाम् अन्ते, 

ज्ञानवान् मां प्रपद्यते ।

वासुदेवः सर्वमिति, 

स महात्मा सुदुर्लभः ॥ ७-१९॥

कामै: तै: तै: हृतज्ञानाः, 

प्रपद्यन्ते अन्यदेवताः ।

तं तं नियमम्  आस्थाय, 

प्रकृत्या नियताः स्वया ॥ ७-२०॥

यो यो यां यां तनुं भक्तः, 

श्रद्धया अर्चितुम् इच्छति ।

तस्य तस्याचलां श्रद्धां, 

तामेव विदधाम्यहम् ॥ ७-२१॥

स तया श्रद्धया युक्तस्, 

तस्याराधनम् ईहते ।

लभते च ततः कामान्, 

मयैव विहितान् हि तान् ॥ ७-२२॥

अन्तवत्तु फलं तेषां, 

तद् भवति अल्पमेधसाम् ।

देवान् देवयजो यान्ति, 

मद् भक्ता यान्ति मामपि ॥ ७-२३॥

अव्यक्तं व्यक्तिम् आपन्नं, 

मन्यन्ते मामबुद्धयः ।

परं भावम् अजानन्तो, 

ममाव्ययम् अनुत्तमम् ॥ ७-२४॥

नाहं प्रकाशः सर्वस्य, 

योगमाया-समावृतः ।

मूढोऽयं नाभिजानाति, 

लोको माम् अजम् अव्ययम् ॥ ७-२५॥

वेदाहं समतीतानि, 

वर्तमानानि चार्जुन ।

भविष्याणि च भूतानि, 

मां तु वेद न कश्चन ॥ ७-२६॥

इच्छा-द्वेष-समुत्थेन, 

द्वन्द्व-मोहेन भारत ।

सर्वभूतानि सम्मोहं, 

सर्गे यान्ति परन्तप ॥ ७-२७॥

येषां तु अन्तगतं पापं, 

जनानां पुण्य-कर्मणाम् ।

ते द्वन्द्वमोह-निर्मुक्ता, 

भजन्ते मां दृढव्रताः ॥ ७-२८॥

जरा-मरण*मोक्षाय, 

माम् आश्रित्य यतन्ति ये ।

ते ब्रह्म तद् विदुः कृत्स्नम्, 

अध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥ ७-२९॥

साधिभूताधिदैवं मां, 

साधियज्ञं च ये विदुः ।

प्रयाणकालेऽपि च मां, 

ते विदुर् युक्तचेतसः ॥ ७-३०॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु

ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे

ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥