एकादश अध्याय

अथैकादशोऽध्यायः ।   विश्वरूपदर्शनयोगः

        अर्जुन उवाच ।        

मदनुग्रहाय परमं, 

गुह्यम् अध्यात्म-संज्ञितम् ।

यत् त्वया उक्तं वचस् तेन, 

मोहोऽ(अ)यं विगतो मम ॥ ११-१॥

भवाप्ययौ हि भूतानां, 

श्रुतौ विस्तरशो मया ।

त्वत्तः कमलपत्राक्ष, 

माहात्म्यम् अपि चाव्ययम् ॥ ११-२॥

एवमेतद् यथात्थ त्वम्, 

आत्मानं परमेश्वर ।

द्रष्टुम् इच्छामि ते रूपम्, 

ऐैश्वरं पुरुषोत्तम ॥ ११-३॥

मन्यसे यदि तत् शक्यं, 

मया द्रष्टुम् इति प्रभो ।

योगेश्वर ततो मे त्वं, 

दर्शय आत्मानम् अव्ययम् ॥ ११-४॥

        श्रीभगवानुवाच ।         

पश्य मे पार्थ रूपाणि, 

शतशोऽ(अ)थ सहस्रशः ।

नानाविधानि दिव्यानि, 

नानावर्णाकृतीनि च ॥ ११-५॥

पश्य आदित्यान् वसून् रुद्रान्, 

अश्विनौ मरुतस् तथा ।

बहूनि अदृष्टपूर्वाणि, 

पश्य आश्चर्याणि भारत ॥ ११-६॥

इह एकस्थं जगत् कृत्स्नं, 

पश्य अद्य सचराचरम् ।

मम देहे गुडाकेश, 

यच्च अन्यद् द्रष्टुम् इच्छसि ॥ ११-७॥

न तु मां शक्यसे द्रष्टुम्,

 अनेन एव स्वचक्षुषा ।

दिव्यं ददामि ते चक्षुः, 

पश्य मे योगम् ऐश्वरम् ॥ ११-८॥

        सञ्जय उवाच ।         

एवम् उक्त्वा ततो राजन्, 

महायोगेश्वरो हरिः ।

दर्शयामास पार्थाय, 

परमं रूपम् ऐश्वरम् ॥ ११-९॥

अनेक-वक्त्र-नयनम्, 

अनेकाद्भुत-दर्शनम् ।

अनेक-दिव्याभरणं, 

दिव्यानेकोद्यतायुधम् 

(समास- दिव्य अनेक उद्युत आयुधं)

दिव्य-माल्याम्बर-धरं, 

दिव्य-गन्धानुलेपनम् ।

सर्वाश्चर्य-मयं देवम्, 

अनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ११-११॥

दिवि सूर्य-सहस्रस्य, 

भवेद् युगपद् उत्थिता ।

यदि भाः सदृशी सा स्याद्, 

भासस् तस्य महात्मनः ॥ ११-१२॥

तत्र एकस्थं जगत् कृत्स्नं, 

प्रविभक्तम् अनेकधा ।

अपश्यद् देवदेवस्य, 

शरीरे पाण्डवस् तदा ॥ ११-१३॥

ततः स विस्मयाविष्टो, 

हृष्टरोमा धनञ्जयः ।

प्रणम्य शिरसा देवं, 

कृताञ्जलिर् अभाषत ॥ ११-१४॥

        अर्जुन उवाच ।        

पश्यामि देवांस् तव देव देहे

सर्वांस् तथा भूत-विशेष-संघान् ।

ब्रह्माणम् ईशं कमलासनस्थम् 

        ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान् ॥ ११-१५॥

अनेक-बाहूदर-वक्त्र-नेत्रं

        पश्यामि त्वां सर्वतोऽ(अ)नन्तरूपम् ।

नान्तं न मध्यं न पुनस् तव आदिं

        पश्यामि विश्वेश्वर  विश्वरूप ॥ ११-१६॥

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च

तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।

पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्

        दीप्तानलार्क-द्युतिम् अप्रमेयम् ॥ ११-१७॥

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं

त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

त्वमव्ययः शाश्वत-धर्म-गोप्ता

सनातनस् त्वं पुरुषो मतो मे ॥ ११-१८॥

अनादिमध्यान्तम् अनन्त-वीर्यम् 

अनन्तबाहुं शशि-सूर्य-नेत्रम् ।

पश्यामि त्वां दीप्त-हुताश-वक्त्रं

        स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥ ११-१९॥

द्यावापृथिव्योर् इदम् अन्तरं हि

व्याप्तं त्वया एकेन दिशश्च सर्वाः ।

दृष्ट्वा(अ)द्भुतं रूपम् उग्रं तवेदं

        लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥ ११-२०॥

अमी हि त्वां सुरसंघा विशन्ति

केचिद् भीताः प्रांजलयो गृणन्ति ।

स्वस्ती इति उक्त्वा महर्षि-सिद्ध-संघाः

        स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥ ११-२१॥

रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या

        विश्वेऽ(अ)श्विनौ मरुतश्च उष्मपाश्च ।

गन्धर्व-यक्षासुर-सिद्ध-संघा

        वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्च एव सर्वे ॥ ११-२२॥

रूपं महत्ते बहु-वक्त्र-नेत्रं

महाबाहो बहु-बाहूरु-पादम् ।

बहूदरं बहु-दंष्ट्रा-करालं

        दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास् तथाहम् ॥ ११-२३॥

नभःस्पृशं दीप्तम् अनेकवर्णं

व्यात्ताननं दीप्त-विशाल-नेत्रम् ।

दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा

        धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥ ११-२४॥

दंष्ट्रा-करालानि च ते मुखानि

दृष्ट्वा एव कालानल-सन्निभानि ।

दिशो न जाने न लभे च शर्म

प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ ११-२५॥

अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः

सर्वे सह एव अवनि-पाल-संघैः ।

भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस् तथासौ

        सह अस्मदीयैर् अपि योध-मुख्यैः ॥ ११-२६॥

वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति

दंष्ट्रा-करालानि भयानकानि ।

केचिद् विलग्ना दशनान्तरेषु

        संदृश्यन्ते चूर्णितैर् उत्तमांगैः ॥ ११-२७॥

यथा नदीनां बहवोऽ(अ)म्बुवेगाः

समुद्रम् एव अभिमुखा द्रवन्ति ।

तथा तव अमी नर-लोक-वीरा

विशन्ति वक्त्राणि अभि-विज्वलन्ति ॥ ११-२८॥

यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतंगा

विशन्ति नाशाय समृद्ध-वेगाः ।

तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्-

        तवापि वक्त्राणि समृद्ध-वेगाः ॥ ११-२९॥

लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्-

लोकान् समग्रान् वदनैर् ज्वलद्भिः ।

तेजोभिर् आपूर्य जगत् समग्रं

भासस् तव उग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥ ११-३०॥

आख्याहि मे को भवान् उग्ररूपो

नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ।

विज्ञातुम् इच्छामि भवन्तम् आद्यं

        न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥ ११-३१॥

श्रीभगवानुवाच ।         

कालोऽ(अ)स्मि लोक-क्षय-कृत् प्रवृद्धो

लोकान् समाहर्तुम् इह प्रवृत्तः ।

ऋतेऽ(अ)पि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे

        येऽ(अ)वस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥ ११-३२॥

तस्मात् त्वम् उत्तिष्ठ यशो लभस्व

जित्वा शत्रून् भुंक्ष्व राज्यं समृद्धम् ।

मया एव एते निहताः पूर्वमेव

निमित्त-मात्रं भव सव्य-साचिन् ॥ ११-३३॥

द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च

कर्णं तथा अन्यानपि योधवीरान् ।

मया हतांस् त्वं जहि मा व्यथिष्ठा

युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥ ११-३४॥

सञ्जय उवाच ।         

एतत् श्रुत्वा वचनं केशवस्य

कृतांजलिर् वेपमानः किरीटी ।

नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं

सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ॥ ११-३५॥

        अर्जुन उवाच ।       

स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या

जगत् प्रहृष्यति अनुरज्यते च ।

रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति

        सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसंघाः ॥ ११-३६॥

कस्मात् च ते न नमेरन् महात्मन्

गरीयसे ब्रह्मणो अपि आदिकर्त्रे ।

अनन्त देवेश जगन्निवास

त्वमक्षरं सदसत् तत्परं यत् ॥ ११-३७॥

त्वम् आदिदेवः पुरुषः पुराणस्-

त्वम् अस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम

त्वया ततं विश्वम् अनन्त-रूप ॥ ११-३८॥

वायुर् यमोऽ(अ)ग्निर् वरुणः शशांकः

प्रजापतिस् त्वं प्रपितामहश् च ।

नमो नमस्तेऽ(अ)स्तु सहस्रकृत्वः

पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥ ११-३९॥

नमः पुरस्ताद् अथ पृष्ठतस् ते

नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व ।

अनन्त-वीर्यामित-विक्रमस् त्वं

        सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः ॥ ११-४०॥

सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं

हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।

अजानता महिमानं तवेदं

मया प्रमादात् प्रणयेन वापि ॥ ११-४१॥

यच्च अवहासार्थम् असत्कृतोऽ(अ)सि

विहार-शय्यासन-भोजनेषु ।

एकोऽ(अ)थवा अपि अच्युत तत् समक्षं

तत् क्षामये त्वाम् अहम् अप्रमेयम् ॥ ११-४२॥

पितासि लोकस्य चराचरस्य

त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर् गरीयान् ।

न त्वत्समो अस्ति अभ्यधिकः कुतोऽन्यो

लोकत्रये अपि अप्रतिम-प्रभाव ॥ ११-४३॥

तस्मात् प्रणम्य प्रणिधाय कायं

प्रसादये त्वाम् अहम् ईशम् ईड्यम् ।

पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः

        प्रियः प्रियाया अर्हसि देव सोढुम् ॥ ११-४४॥

अदृष्ट-पूर्वं हृषितोऽ(अ)स्मि दृष्ट्वा

भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।

तदेव मे दर्शय देव रूपं

        प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ ११-४५॥

किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तं

इच्छामि त्वां द्रष्टुम् अहं तथैव ।

तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन

सहस्र-बाहो भव विश्वमूर्ते ॥ ११-४६॥

        श्रीभगवानुवाच ।         

मया प्रसन्नेन तव अर्जुन इदं

रूपं परं दर्शितम् आत्मयोगात् ।

तेजोमयं विश्वम् अनन्तम् आद्यं

यन्मे त्वदन्येन न दृष्ट-पूर्वम् ॥ ११-४७॥

न वेद-यज्ञाध्ययनैर् न दानैर्-

न च क्रियाभिर् न तपोभिर् उग्रैः ।

एवंरूपः शक्य अहं नृलोके

द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ॥ ११-४८॥

मा ते व्यथा मा च विमूढ-भावो

दृष्ट्वा रूपं घोरम् ईदृङ् ममेदम् ।

व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं

तदेव मे रूपम् इदं प्रपश्य ॥ ११-४९॥

         सञ्जय उवाच ।        

इत्यर्जुनं वासुदेवस् तथोक्त्वा

स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।

आश्वासयामास च भीतमेनं

भूत्वा पुनः सौम्यवपुर् महात्मा ॥ ११-५०॥

         अर्जुन उवाच ।        

दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं, 

तव सौम्यं जनार्दन ।

इदानीम् अस्मि संवृत्तः, 

सचेताः प्रकृतिं गतः ॥ ११-५१॥

        श्रीभगवानुवाच ।         

सुदुर्दर्शम् इदं रूपं,

 दृष्टवानसि यन्मम ।

देवा अपि अस्य रूपस्य, 

नित्यं दर्शन-कांक्षिणः ॥ ११-५२॥

नाहं वेदैर् न तपसा, 

न दानेन न चेज्यया ।

शक्य एवंविधो द्रष्टुं, 

दृष्टवानसि मां यथा ॥ ११-५३॥

भक्त्या तु अनन्यया शक्य, 

अहम् एवंविधोऽ(अ)र्जुन ।

ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन, 

प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ ११-५४॥

मत्कर्मकृन् मत्परमो, 

मद्भक्तः सङ्ग-वर्जितः ।

निर्वैरः सर्वभूतेषु यः, 

स मामेति पाण्डव ॥ ११-५५॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु

ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे

विश्वरूपदर्शनयोगो नामैकादशोऽध्यायः ॥ ११॥