Penitentiaire politiek

De F.I.E.S. werd ingevoerd via een simpele circulaire onder de verantwoordelijkheid van de toenmalige Algemene Directeur van de gevangenissen Antonio Asunción. Hoewel het Grondwettelijk Hof in 1994 het F.I.E.S. regime tijdelijk opheft, na een klacht van twee gevangenen, blijft het tot op de dag van vandaag bestaan. Het nieuwe penitentiaire reglement voorziet, onder artikel 93, een regime dat bestaat uit:

1. ISOLATIE: luchten in een individuele kooi gedurende maximaal 3 uur met maximum één andere persoon.

2. ONBEPERKT IN DE TIJD: normaal wordt het statuut iedere 3 maand herzien, maar in realiteit wordt het steeds verlengd zodat de isolatie jaren, zelfs decennia kan duren...

3. LEVENSOMSTANDIGHEDEN: volledig overgeleverd aan de grillen van het penitentiaire centrum. Men kan censuur invoeren en de briefwisseling limiteren, bezoek weigeren, enkel luchten in een kooi, volledige fouilleersessies met arbitrair gebruik van X- stralen, continue fysische en psychologische foltering, ...

De volgende maanden blijven de acties in en buiten de gevangenis voortduren. De reactie van de Staat blijft uiteraard niet uit. Enerzijds is er de ongemeen harde repressie: massale overplaatsingen, censuur, afranselingen, folteringen..., de communiqués van de gevangenen zijn alarmerend, er vallen zelfs enkele doden. Anderzijds is er een leugenachtige mediacampagne: de gevangenen worden als gevaarlijke misdadigers voorgesteld. Op 24 april 2000 wordt een bombrief gestuurd naar de "journalist" J.M. Zuloaga van de krant 'La Razón', zeer actief in het verspreiden van leugenachtige artikelen over de strijd.

De penitentiaire politiek tegen de Baskische politieke gevangenen varieerde in de loop van vele jaren in functie van de strategie die de Spaanse staat onderhield t.o.v. Euskal Herria. Na het beroven van de collectieve en politieke rechten, maakten zij ook een einde aan het overduidelijke politieke karakter van hun inzet. Ze werden behandeld als gevangenen van gemeen recht, maar dan veel erger, en niet langer als politieke gevangenen.

1. Het militaire regime (1978-1981)

In 1978 werden alle Baskische politieke gevangenen verdreven uit de gevangenissen van Euskal Herria (het thuisland) en overgebracht naar de beruchte gevangenis van Soria. Hier werd hen een bijzonder hard gevangenisregime opgelegd. De controle over de politieke gevangen werd in handen gegeven van een speciaal departement van de Spaanse Guardia Civil, en niet zoals gebruikelijk in handen van penitentiaire bedienden. Uitlokkingen veroorzaakten afranselingen en de toestand was bijzonder ernstig. Maar de vastberadenheid van de politieke gevangenen was niet te breken, alle mishandelingen ten spijt. Er werd dan besloten een groot gedeelte van de politieke gevangenen over te brengen naar El Puerto de Santa Maria (1032 km verwijderd van Donostia-San Sebastián). En hoewel de controle hier wel door penitentiaire bedienden gebeurde, was de toestand even erg: repressie en het militariseren van de gevangenisomstandigheden: incomunicado-detentie, isolement, controle van alle communicatie, verbod om in het Euskara te praten…

2. Maximaal beveiligde gevangenissen (1982-1986)

In 1982 werden 100 politieke gevangenen vanuit Soria overgebracht naar Alcalá Meco, een beruchte en hoog beveiligde gevangenis van Madrid. Een jaar later wordt het grootste gedeelte van de politieke gevangenen overgebracht naar Herrera de la Mancha en de vrouwelijke gevangenen naar Carabanchel. Zij worden allemaal als “uiterst gevaarlijk” gecatalogiseerd en de behandeling was dan ook navenant. De enige mogelijkheid die de politieke gevangenen voorgeschoteld krijgen is spijtoptant worden of de totale vernietiging. Maar de politieke gevangenen antwoordden op die sinistere strategie met ongehoorzaamheid en actief verzet. Door de langdurige acties, soms tot 10 maanden lang, werd de regering genoodzaakt af te zien van deze strategie en over te stappen op een ander middel.

3. De verspreiding of de “dispersión” (1987- )

Het besef door de Spaanse regering dat het Collectief van Baskische Politieke Gevangenen niet klein te krijgen was, en de mislukking van de vredesonderhandelingen met ETA (1986-1989) te Algiers, waren voor de regering de aanleiding om nog harder toe te slaan. In nauwelijks een paar dagen regende het van geruchten dat Baskische politieke gevangenen versleept werden naar gevangenissen over het hele land, zo ver van huis als maar enigszins kon. En inderdaad, op 15 mei 1989 bevestigde de toenmalige minister van Justitie, Enrique Múgica Herzog, de aanzet van een nieuw penitentiair beleid, genoemd “La Dispersión”, de verspreiding. Op 22 mei 1989 werd deze strategie door de regering van Felipe González officieel bekrachtigd. Terwijl de PNV vandaag afstand doet van de verspreiding, waren ze toen in hun nopjes, want Herri Batasuna was een te duchten tegenstrever. Zo verklaarde Xabier Arzalluz, PNV-voorzitter, op 16 augustus 1989: “Deze politiek schendt de mensenrechten van de gevangenen niet”.

Zelfs in een en dezelfde gevangenis werden de Baskische politieke gevangenen, als ze met meer dan 2 waren, van elkaar gescheiden. Hierdoor werd de controle persoonlijk en de bedoeling bleef, ten koste van alles, het collectief te vernietigen. Tot op de dag van vandaag heeft de regering gefaald. Het EPPK - Collectief van Baskische Politieke Gevangenen (Euskal Preso Politikoen Kolektiboak) blijft even sterk en de steun van de bevolking wordt groter en groter.

Het EPPK zorgt ervoor dat het leven van de gevangenen minder zwaar wordt: een abonnement op de krant, een cadeautje, een advocaat, financiële steun voor onvermogende familieleden, georganiseerde busreizen naar de gevangenissen in het Zuiden, etc… Na 19 jaar blijkt dat de politiek van de verspreiding totaal mislukte.

Madrid en Parijs weten verdomd goed waar de knoop gebonden ligt.

Het “Colectivo de Presos Políticos Vascos” heeft op 17 februari 2008 zijn bedenkingen weer over de toestand in Euskal Herria, na het afspringen van de vredesonderhandelingen in 2007, via een communiqué dat in de krant Gara openbaar werd gemaakt. Zij doen een dubbele oproep om de huidige nefaste toestand te overstijgen.

1. De 1^ste oproep doen zij aan de Spaanse en de Franse regering. Zij vragen hen verantwoordelijkheid op te nemen om de nodige stappen te zetten die vooralsnog ontbreken: de integratie van Nafarroa Garaia, Bizkaia, Araba en Gipuzkoa, aan de ene kant, en Lapurdi, Nafarroa Beherea en Zuberoa, aan de andere kant, door middel van politieke akkoorden die het autonomiestatuut moeten concretiseren en die het Baskische volk het recht moeten toekennen om zelf te beslissen.

2. De 2de oproep doen zij aan het Baskische volk. Zij vragen hen om zich blijvend te positioneren ten voordele van de erkenning van dit volk en om zelf te beslissen over de toekomst, opdat het politieke kader dat zal worden uitgewerkt werkelijk democratisch zou zijn, met rechten voor Euskal Herria en voor de Baskische bevolking.

Het Colectivo de Presos verduidelijkt dat de analyse van de huidige politieke context hen teruggebracht heeft naar de mislukte vredesonderhandelingen van 2007. De vastberaden wil en de projecten van iedereen werden samen met het badwater weggegooid of althans verborgen gehouden. Nog nooit had men zo dicht gestaan bij de erkenning van de rechten van Euskal Herria, maar de Spaanse regering en de PNV keerde dit politieke akkoord de rug toe, een akkoord dat die rechten moest concretiseren. Zij onderstrepen dat er alleen een oplossing van het conflict mogelijk is, als de regering het “autonomiestatuut van de vier” goedkeurt, het politieke gegeven dat Gipuzkoa, Bizkaia, Araba en Nafarroa één zijn.

Het Colectivo de Presos verwerpt de “hoja de ruta”, het routeplan, van de Lehendakari Juan José Ibarretxe, die in oktober 2008 een volksraadpleging wil houden, maar dan alleen in Araba, Bizkaia en Gipuzkoa. Het is een schaamlapje om de eigen belangen veilig te stellen. Een schaamlapje waarbij de handen in onschuld gewassen worden. Het is schone schijn. Het initiatief zoekt in feite een politiek akkoord tussen PNV en PSOE om een hervormd statuut voor de Baskische gemeenschap uit werken dat, eenmaal ondertekend, alle deuren voor een onafhankelijkheidsoptie definitief dichtklapt. Het mooiste bewijs van dit op handen zijnde traject van een politiek pact, is het opvoeren van de repressieve strategie tegen de onafhankelijkheidsbeweging. Dit geeft een extra dimensie aan dit pact, het is niet alleen politiek, maar ook militair.

Sinds het einde van de onderhandelingen heeft zich in ijltempo een “de facto” uitzonderingstoestand in Euskal Herria voltrokken, met een tsunami aan wegcontroles, niet te tellen aanhoudingen, politieke schijnprocessen, isolement, foltering…

Op 26 april 2007 klaagt Etxerat de verharding van de penitentiaire politiek aan. Volgens Etxerat is de dood van 22 personen (geschreven 2008) de grootste graadmeter van de negatie van de Spaanse regering voor de rechten op gezondheidshulp. Het is de laatste schakel in een lange, permanente en herhaalde schending. De toepassing van uitzonderingsmiddelen tegen de Basken is een voortdurende negatie van hun rechten. Ook het gebrek aan interesse van heel veel medische gevangenisfunctionarissen leidt naar een niet te verantwoorden gebrek aan professionalisme. Deze wrede werkelijkheid kan in volgende punten samen gevat worden:

Afwezigheid van medische bijstand

Etxerat wijst op de evidentie van afwezigheid van medische bijstand met als gevolg een verergering van de gezondheidstoestand soms met de dood tot gevolg. Als voorbeeld halen zij de dood van Igor Angulo en Roberto Saiz aan in 2006. Hij klaagde al geruime tijd over pijn in de borststreek, werd op 12 februari 2006 onderzocht op de cardiologische dienst van het Hospital Gregorio Marañón, waar hij een elektrocardiogram kreeg en goed bevonden werd voor verdere gevangenisdienst. Hij kreeg een behandeling tegen luchtwegeninfectie.

Naast de weigering op aanwezigheid van een vertrouwensarts, die de toestand terdege zou kunnen opvolgen, wordt bij de overbrenging naar medische centra alle intimiteit overboord gegooid, en de zieke gevangene wordt geboeid vervoerd, onderhevig aan de gebruikelijke mishandelingen. Terwijl in een beschaafde rechtstaat een doodzieke gevangene wordt vrijgelaten, lapt de Spaanse rechtstaat de echte wetten aan zijn laars. Nochtans voorziet het strafwetboek dat ernstig zieke en ongeneeslijk zieke gevangenen, volgens artikel 92, moeten vrijgelaten worden. Dit artikel wordt enkel en alleen niet toegepast op Baskische politieke gevangenen. En als dit uitzonderlijk toch eens gebeurt, als de gevangene zo zwaar ziek is, dan staat in een tijdspanne van minder dan 20 dagen na vrijlating de lijkkist al klaar.

Op vandaag (mei 2008) staan 13 Baskische politieke gevangenen op het dodenlijstje, politieke gevangenen met een ongeneeslijke ziekte, en toch weigert men ze vrij te laten.

De politiek van de verspreiding

De politiek van de verspreiding van de gevangenen is een compendium van mishandelingen en onrechtvaardigheden. Die strategie werd voor het eerst toegepast in Spanje, ruim 20 jaar geleden (op 22 mei 1989 geratificeerd) en kreeg uiteindelijk ook navolging in Frankrijk. De gevolgen hiervan zijn schrijnend. Tientallen familieleden raakten zwaar gewond in verkeersongevallen bij het verre bezoek aan hun kind, vader, moeder, zuster, broer, en op vandaag (mei 2008) nadert de teller stilaan de 20 dodelijke ongevallen. In 2007 waren 452 Baskische politieke gevangenen opgesloten in 49 verscheidene gevangenissen in Spanje met een gemiddelde afstand van 625 km van Euskal Herria, en in Frankrijk telde men 150 gevangenen verspreid over 30 gevangenissen, met een gemiddelde afstand van 806 km van Euskal Herria. In Euskal Herria zelf telde men 16 gevangenen. In januari 1996 al keurde het Europese parlement een resolutie goed tegen de verspreiding. De ‘International Observator of Prisons’, de ‘European Committee for the Prevention of Torture’ en de ‘Human Rights Commission of the United Nations’ hebben allemaal de politiek van de verspreiding streng veroordeeld.

Maar er is meer. Naast deze geografische spreiding is er ook een spreiding binnen de gevangnissen zelf. Als er meerdere Basken samen zitten (het gemiddelde is ongeveer 9 per gevangenis), dan worden zij van elkaar gescheiden in afzonderlijke modules, zodat ze nooit contact met elkaar kunnen hebben. Op 8 juli 2009 zal Jose Mari Sagardui “Gatza” 29 jaar in de gevangenis zitten en nog altijd wordt hij in een afzonderingsmodule geplaatst, waar hij trouwens, in totaliteit, 11 jaar van zijn gevangenisleven heeft doorgebracht

Om deze uitzonderingstoestand in goede banen leiden, is een doeltreffende (?) logistieke ondersteuning nodig. Gevangenen worden van gevangenis naar gevangenis “versleept”, onder bovenmenselijke omstandigheden (geen ventilatie, zwaar geboeid, extreme temperaturen, de transfers duren soms 18 uren zonder dat de gevangenen de wagen mag verlaten). Velen verliezen tijdens die transfers ook het bewustzijn, of worden ziek. Dat er af en wat mishandeling om de hoek komt kijken, is niet ongebruikelijk. Families worden in het ongewisse gelaten, weten niet waar hun verwante zich bevindt. En als er uiteindelijk toch een bericht komt en de familie haast zich naar de nieuwe bestemming, is de kans groot dat er geen transfer heeft plaatsgehad. Er zijn gevallen bekend van transfers die dagen aan één stuk hebben geduurd.

De advocaten moeten het hele land doorreizen om hun cliënten te kunnen bijstaan, en zij besteden meer tijd in de wagen dan in de bezoekerscel. Het is hen trouwens ook niet toegestaan om hun cliënten in groep bij te staan. Een paar dagen voor het proces bij de uitzonderingsrechtbank, de Audiencia Nacional, van start gaat, worden de gevangenen al uit de gevangenis gehaald om hen naar Madrid te brengen (rondjes rijden). Hoe een advocaat op die manier een stevig onderbouwd pleidooi kan voorbereiden, is een raadsel.

De pesterijen houden hier niet mee op. Baskische politieke gevangenen worden regelmatig bezoeken ontzegd, worden kranten en boeken ontzegd en worden niet toegelaten samen een andere Baskische gevangene te communiceren. Soms worden ze van zes tot acht maanden aan één stuk in totale afzondering gehouden. Advocaten en leraars mogen in de handen wrijven als ze al een toestemming krijgen om met een gevangene te praten, maar dan moet het wel in het Spaans zijn. De eigen taal, het Euskara, is verboden.

Sinds 1981 zijn al 11 Baskische gevangenen gestorven in de cel, 3 in Frankrijk en 8 in Spanje. Maar ondanks afpersing, mishandelingen en onzinnige en onwettelijke verspreiding zijn de Spaanse en de Franse autoriteiten er niet in geslaagd de wil en het moreel van de Baskische gevangenen te breken.

Levenslange veroordelingen

De Spaanse en de Franse autoriteiten hebben repressieve middelen ten overvloede. Maar alsof dat al niet voldoende is beschikken zij over emblematische uitzonderingsrechtbanken: de Audiencia Nacional in Madrid en de Section 14 in Parijs, en over een strafwetgeving die zij op maat van hun wensen ‘ad hoc’ aanpassen. De repressie moet immers totaal zijn.

Terwijl levenslange opsluiting wel in de Franse wetgeving is voorzien, is dat niet het geval in Spanje. Daar moest dus een mouw aan gepast woden. Het Hooggerechtshof, El Tribunal Supremo, gaf toestemming om de maximumstraf van 30 jaar op te trekken naar 40 jaar in 2006. Om in de buurt van een levenslange celstraf te komen werden verscheidene artikelen uit het strafwetboek ‘ad hoc’ aangepast. Zo werden de in de wet van 1973 voorziene strafverminderingen afgeschaft, en eigenlijk al toegepast vanaf 1996.

De mogelijkheid om na 3/4 of 2/3 van de straf vrij te komen, werd niet op Baskische politieke gevangenen toegepast. Deze mogelijkheid werd voor de Baskische politieke niet toegepast op de maximumstraf van 30 jaar, maar op de straf uitgesproken bij de veroordeling. Dit ging van een paar honderd tot een paar duizend jaar. Om de rechtgeaarde magistraat, die de wet naar behoren wilde toepassen een hak te zetten, werd dan maar in de schoot van de uitzonderingsrechtbank Audiencia Nacional, een “Juzgado Central de Vigilancia Penitenciaria” (een centrale magistratuur die de voorwaardelijke invrijheidstelling zou behandelen) opgericht.

Veel Baskische gevangenen (een 40-tal), veroordeeld onder de Código Penal (strafwetboek) van 1973 zouden in 2006 of 2007, na 15 of 20 jaar cel wettelijk kunnen vrijkomen. De Juzgado Central heeft er anders over beslist. Zij moeten in cel creperen.

De Franse staat kent dus wel een levenslange opsluiting, maar na 15 jaar kan een gevangene die woonplaats en werk heeft, in voorwaardelijke vrijheid worden gesteld, maar de Baskische politieke gevangenen Frederic Haramboure, Jakes Esnal en Jon Parot moeten in de cel blijven, hoewel zij aan die voorwaarden voldoen.

Ook de straffen tegen de Basken werden in Frankrijk verstrengt door de wetten Perben I en II (Dominique Perben was minister van justitie van 2002 tot 2005) en de wet Sarkozy. De strafmaat voor het delict “behorende tot ETA”, wat dat ook moge betekenen of wat ze er ook van maken, werd opgetrokken van 10 jaar naar 20 jaar. Het gaat hier dus niet om aanslagen, maar om het vermoeden van te behoren tot. Als gevolg van deze wetten zijn op vandaag 144 Baskische politieke gevangenen die niet kunnen vrijkomen, hoewel zij hun straf volledig hebben uitgezeten.