Toespraak Emma Pleeging

n 2019 werd de hoogste concentratie CO2 in de lucht ooit gemeten, en stierven naar schatting zo’n 150.000 mensen aan de gevolgen van klimaatverandering. Ook in 2019, deden wereldwijd zo’n 4 miljoen mensen mee aan het grootste klimaatprotest ooit en werd er voor het eerst in de Europese Unie meer duurzame dan fossiele stroom opgewekt.

In datzelfde jaar bezaten de 26 rijkste mensen evenveel rijkdom als de armste helft van de hele wereldbevolking. En in januari van 2020 ondertekenden ruim 120 miljonairs en miljardairs een open brief waarin zij pleitten voor hogere belastingen voor rijken en bleek dat 300 miljoen mensen uit de armoede waren geraakt sinds 2010.

In de afgelopen 10 jaar maakte per jaar gemiddeld 38 Amerikaanse scholen een schietpartij mee. En mede dankzij de protesten georganiseerd door overlevende scholieren van zo’n schietpartij, werden tientallen nieuwe wetten ingevoerd om wapenbezit beter te reguleren.

Sinds de uitbraak van corona, zijn er ruim 6,500 Nederlanders aan dit virus overleden. En, voor het eerst sinds jaren, hebben we weer meer vertrouwen in anderen, nu we merken dat we samen moeten en kunnen werken om verdere verspreiding van het virus tegen te gaan.

Er is veel in onze wereld om pessimistisch over te zijn, maar gelukkig ook genoeg om ons hoop te geven. Dat klinkt misschien tegenstrijdig, maar dat is het niet. Hoop en optimisme lijken op elkaar, maar zijn niet hetzelfde. In haar meest simpele vorm, is hoop een verlangen naar iets wat we niet met zekerheid kunnen krijgen. We vechten voor duurzaamheid, gelijkheid, veiligheid en vertrouwen, niet omdat we geloven dat dit de meest waarschijnlijke uitkomst is, maar omdat we het waardevol genoeg vinden om ons ervoor in te zetten, ook al weten we niet of we het ooit zullen bereiken.

Zeggen dat je ergens op hoopt, geeft aan dat je je bewust bent van deze onzekerheid. Dat je weet dat het misschien nooit zal gebeuren. Deze onzekerheid is wat hoop onderscheidt van optimisme; optimisme gaat over verwachtingen en zekerheden, terwijl hoop de onzekerheid juist omarmt. Onzekerheid is ook wat hoop haar kracht geeft. Zolang we niet zeker weten of we onze doelen zullen bereiken, zullen we ons moeten blijven inzetten om er te komen. En, in onzekerheid weten we misschien niet of het goed gaat komen, maar dus ook niet of het fout afloopt. We weten niet of we klimaatverandering ooit kunnen stoppen, maar zolang we niet zeker weten dat we het tij niet kunnen keren, is er hoop. Hoop voedt op onzekerheid, omdat het betekent dat de toekomst open en niet gesloten is.

Mensen zijn inherent hoopvolle wezens. Vaak zonder dat we ons ervan bewust zijn worden we vooruit getrokken door de grote en kleine magneetjes van hoop. Naar school gaan is hoop, recyclen is hoop, opvoeden is hoop, en ja, ook een kop koffie, op pad gaan zonder paraplu, en een kraslot zijn hoop. En hoop is goed voor ons. Wetenschappelijk onderzoek wijst uit dat hoopvolle mensen gelukkiger zijn, gezonder, beter met verandering om kunnen gaan, en zelfs langer leven. Bewapend met hoop zijn we eerder geneigd te investeren in onze toekomst en zijn we weerbaarder voor de tegenslagen die we tegenkomen.

Maar dat betekent niet dat meer hoop altijd beter is. Hoop kan worden misbruikt en valse hoop kan ons langer in een slechte situatie laten zitten dan nodig. Zo zijn in de politiek talrijke voorbeelden te vinden van luchtkastelen die voorgespiegeld worden voor eigen gewin of om groepen tegen elkaar op te ruien. Ook hebben ontkenning en valse hoop vaak genoeg voorkomen dat we op tijd actie ondernamen. Als het om hoop gaat, is het belangrijk om kritisch te blijven. Onzekerheid voedt hoop, maar hetzelfde geldt voor angst. Om hoopvol te blijven, moeten we de realiteit daarom onder ogen komen, maar focussen op wat goed kan gaan. Waar we onze aandacht aan geven, groeit.

Zelfs niet-realistische hoop heeft haar functie, zolang we ons ervan bewust zijn dat het doel van deze hoop niet meer is om de realiteit te veranderen, maar onze ervaring hiervan. Hoop biedt troost, een positieve ervaring die ons helpt om te gaan met de pijnlijke ervaringen die we als mensen onvermijdelijk meemaken. Bijvoorbeeld, geconfronteerd met een terminale ziekte, kan hoop op een wonderlijk herstel of gezondheid in werkelijkheid dienen om het leed van onszelf en onze geliefden te verzachten. Om even samen op te gaan in ons eigen verhaal en te genieten van de troost en de lucht die de hoop ons zo biedt.

Maar waar laat dit ons? Hoe vinden we hoop in soms pessimistische tijden en in ons dagelijks leven? Hier biedt onderzoek goed nieuws: we kunnen hoop trainen. Door bewust na te denken over onze doelen; over wat we kunnen doen om deze doelen te bereiken; en wat we kunnen doen als we obstakels tegenkomen. We kunnen leren accepteren dat we geen totale grip hebben op de wereld en dat het toch waardevol is om te proberen deze een beetje beter te maken. We kunnen ons vertrouwen in onszelf en anderen vergroten, door meer te focussen op wat we voor elkaar kunnen betekenen. Maar uiteindelijk is hoop ook een keuze. Verzetsstrijders in de tweede wereldoorlog, klimaat-demonstranten, maar ook de verplegers en artsen die nu werken op de steeds drukker wordende ic’s, doen wat zij doen niet omdat ze zeker weten dat ze zullen slagen. Hoop geeft ons iets wat we anders niet zouden hebben: een kans. Ook, of zelfs juist, in pessimistische tijden, is er ruimte en aanleiding voor hoop. Zoals Sint Fransiscus zei: “Zelfs alle duisternis in de wereld, kan niet het licht van één vlam doven”. We kunnen ervoor kiezen om ons eigen kleine vlammetje brandend te houden, en op zoek te gaan naar anderen die dat ook doen, gerust gesteld door de gedachte dat niets ons ervan kan weerhouden om te hopen.

Kortom, hoop gaat over doorzetten, over niet loslaten als er een kans is dat het beter wordt. Hoop gaat om vindingrijkheid, om zien wat er fout is, en aandacht geven aan wat goed is. Het gaat om het bouwen van vertrouwen in jezelf en in anderen. En dan is er een stilte, een pauze. Het oog van de storm. Er is de twijfel, het gebrek aan bewijs, de onzekerheid. Wat volgt is de sprong in het diepe, een ‘leap of faith’. Vasthoudend aan je geloof in wat juist is, zet je door, zonder te weten wat de toekomst brengt. Soms brengt die toekomst duisterheid, teleurstelling. Soms brengt de toekomst overwinning en licht. Maar in alle gevallen zorgt hoop dat je niet toegeeft aan de duisternis zolang er een kans is op iets beters.