Épica

A literatura épica canta as fazañas (de ἔπος: "relato, canto") dos heroes, e tamén de deuses, xigantes ou personaxes de contos tradicionais. O esplendor do xénero, como conxunto de narracións heroicas, correspóndese na tradición occidental con civilizacións aristocráticas nas que se resaltan os valores guerreiros, individualistas e de casta nobiliaria.

A diferenza doutras tradicións literarias, como a española ou a francesa, resulta imposible rastrexar as orixes da épica grega. 

As primeiras manifestacións deste xénero que chegaron ata nós (aínda que é moi probable que existisen outras anteriores) son dous poemas de extraordinario valor e calidade literarias, a Ilíada e a Odisea, atribuídos a Homero (século VIII a. C). 

Pódese afirmar que a literatura occidental nace ao mesmo tempo que a epopea grega antiga, que ten na Ilíada e a Odisea as manifestacións máis antigas da literatura de transmisión oral. Con anterioridade a esta data non se conserva ningún resto escrito que poida cualificarse estrictamente de literario.

A difusión da poesía épica realizouse mediante o recitado ou o canto dos aedos, que constituíron o principal vehículo de transmisión da longa tradición épica oral en Grecia. 

A epopea grega reflicte un mundo poboado por heroes, deuses e, en último termo, homes embarcados na aventura de vivir e de morrer.

    1. Invocación ás musas: os poetas épicos invocaban ás musas para que lles inspirasen as palabras axeitadas e a distinción entre feitos reais e ficticios.

    2. Lingua arcaizante e artificial: dialecto xonio pero tamén formas doutros dialectos, empréganse termos e construcións xa en desuso na época clásica, que lle dan ao texto solemnidade e gravidade.

    3. Linguaxe formular: frases feitas que se repiten ao longo da obra.

    4. Epítetos: adxectivos cualificativos que resaltan características e calidades dun personaxe ou obxecto.

    5. Descrición de batallas: descríbese detalladamente os enfrontamentos dos personaxes.

    6. Accións guerreiras individuais (aristías): resáltase a participación dun personaxe determinado nun feito heroico ou fazaña singular.

    7. Catálogos de tropas, caudillos ou pobos: descrición pormenorizada das tropas de cada bando e das características de cada unha (caudillos, número de homes, cidades de procedencia, naves que aportan, etc).

    8. Símiles ou comparacións: comparacións entre varios termos ou accións diferentes, destacando as similitudes entre eles (animales e homes, fenómenos naturais e tropas, etc).

    9. Estrutura métrica: baséase no hexámetro, verso da épica por excelencia, sobrio, solemne e cadencioso (cada verso está formado por seis pés ou metros formados cada un por unha sílaba longa e dúas breves). 

Os poemas homéricos son a testemuña literaria máis antiga en lingua grega. A Ilíada e Odisea eran para os antigos unha especie de Biblia, libros básicos para todo, e coa súa lectura e comentario educáronse incontables xeracións de homes de Occidente.

Sobre da figura de Homero hai diversas teorías: dende os que cren que non existiu, ou que en todo caso so compoñería un dos poemas, ata os que o consideran personaxe real, autor de ambas obras (Ilíada e Odisea).  A discusión destas teorías deu orixe á chamada “Cuestión Homérica”.

Os poemas máis antigos da literatura occidental (e segundo algúns críticos, os máis grandes) son a Ilíada e a Odisea. Trátase de poemas épicos, é dicir, longos poemas narrativos, compostos cada un deles por 24 libros ou cantos, de extensión variable, entre 450 e 900 versos cada un. As dúas epopeas fan referencia a relatos da idade heroica e teñen como trasfondo a Guerra de Troia. 

Os gregos atribuían estes dous grandes poemas a Homero. Os estudiosos demostraron que ambas as epopeas constitúen, en realidade, a culminación dunha longa tradición de poesía oral, xurdida probablemente na última etapa da Idade do Bronce (s.XVI-XII a.C.) 

Ao longo dos séculos, ata a súa fixación por escrito no século VIII a. C., incorporáronse os relatos e interpolacións que compoñen os textos que hoxe coñecemos.

A cuestión homérica

Na cuestión homérica enfróntanse dúas teorías sobre a existencia de Homero. 

• os analistas, que dubidaban da figura de Homero, e en modo algún admitían que compuxese os 2 poemas; 

• e os unitarios, que aceptaban a existencia dun grande poeta, autor de ambos poemas. Hoxe en día está máis aceptada esta última teoría, aínda que non importen detalles como si se chamaba ou non Homero, si era cego, ou si nacera en Quíos ou Esmirna.

O estudo da lingua e as referencias dos poemas permiten concluír que a Ilíada foi composta entre o 750 e o 700 a.C. en Xonia. Moitos dos especialistas coinciden en sinalar que a Odisea, composta en torno ao 700 a.C., non foi composta polo mesmo autor (“analistas”), xa que hai diferenzas considerables de estilo e de ton entre os dous poemas.

Ambos os poemas mostran características da épica oral. Foron compostos para ser recitados ou cantados en voz alta con acompañamento da lira. 

Os feitos narrados, os temas recorrentes e gran parte dos versos corresponden ás características da poesía épica de transmisión oral, pero a estrutura dos poemas, a clara e consistente caracterización dos personaxes principais e a atmosfera de cada poema, tráxica na Ilíada, fantástica na Odisea, son, segundo os "unitarios", o froito dun único poeta.

É bastante plausible que, como en moitas obras épicas, a composición destes poemas fose o resultado de engarzar diversos cantos de creación e difusión oral que os aedos cantaban como episodios autónomos ante o seu público. Pero tradicionalmente atribúese a Homero o xenio e a orixinalidade da composición e unidade de ambas as obras.

Apenas existen testemuños fiables do poeta: con toda probabilidade, el mesmo era un aedo que viviu e traballou en Xonia, segundo se deduce do predominio do dialecto xonio nos seus poemas e do coñecemento bastante preciso da rexión próxima a Troia. 

Empregando a escritura Homero condensou nos seus poemas todo un conxunto de lendas, mitos e heroes que os aedos (ἀοιδός ‘’cantor’’, termo derivado do verbo ἀείδω ‘’cantar’’) ou xograres gregos cantaron durante séculos. É dicir, este poeta, que tamén era aedo, sitúase en realidade ao final dunha larga tradición de poesía oral que termina cando lle da forma escrita a parte de esa mesma tradición. 

Con el, por tanto, a épica ou epopea grega convértese nun xénero de poesía culta, pasando a ser a súa vez mestre indiscutible do xénero, tanto para os gregos coma para os romanos.

Por poesía oral enténdese un tipo de poesía narrativa que canta as fazañas duns heroes pertencentes a un pasado máis ou menos lendario e cuxo comportamento glorioso acaba convertíndose en modelo de virtudes masculinas (valor, fidelidade, nobreza, entrega). 

Esta poesía heroica cantábase en versos de métrica uniforme e ritmo rápido denominados hexámetros, que tiñan seis pés métricos e alternaban sílabas longas (__) e breves (U):

(__UU (o __) / __ (o __) / __ UU (o __) / __UU (o __) / __ UU / __ U (o __)

A regularidade métrica é fundamentalmente na memorización dos poemas e na súa transmisión oral de xeración en xeración. 

Todos os poemas épicos presentan dous elementos en común: compóñense e recítanse de memoria, sen axuda da escritura, e cántanse con acompañamento musical.

Esta poesía era cantada polos aedos ou cantores profesionais, que cantaban sos ou acompañados de instrumentos como a phorminx (lira homérica) ou a cítara. A estes se lles atribuían trazos como a cegueira ou o deambular de corte en corte. 

Eran profesionais, constituían un gremio e gozaban dunha gran consideración social tanto entre os cortesáns dos palacios nos que cantaban, como entre o pobo que se reunía nunha praza pública a escoitar os seus cantos. 

Están inspirados pola musa ou por Apolo, polo que son considerados dalgún xeito como intermediarios da divindade.

O tema dos seus cantos son as xestas dos guerreiros, a súa misión é inmortalizar as súas fazañas. O aedo canta ao valor dos heroes, de xeito que o seus poemas épicos mostran unha galería de personaxes dignos de imitación. Son, por tanto, educadores do pobo, xa que transmiten feitos do pasado e unhas normas de conducta. 

Suponse unha serie de coñecementos sobre o pasado, que tiveron que chegarlle ó autor por vía oral. Non só se refiren estes coñecementos ó mito, senón a feitos culturais diversos: asembleas, consellos de personaxes importantes, catálogo das tropas, descrición de armaduras, palacios, carros de combate...

En case todas as culturas a poesía épica tivo unha primeira etapa oral, na que o aedo limítase a repetir, con pequenas variacións, unha serie de cantos de heroes e personaxes míticos que el a súa vez aprendeu de outros aedos, sen que interveña a escritura. 

A esta etapa sucede outra na que o aedo, empregando a escritura, crea os seus propios poemas a partir dunha serie de temas e motivos legados pola tradición. Esta é a etapa de poesía culta e é a esta á que pertence Homero.

Posteriormente aparecen os rapsodas, que non compoñen as súas obras, e recitan, non cantan, acompañados dun bastón na man para marcar o ritmo do poema.

Os poemas son, propiamente, cancións. Precisamente a oralidade da súa difusión determina un dos rasgos máis característicos do estilo épico: os poemas homéricos áchanse salpicados ao longo dos seus miles de versos de construcións verbais que se repiten unha e outra vez para facilitar a súa memorización. Estas fórmulas épicas soen ser nomes e epítetos de heroes, como ‘’Aquiles, o dos pés lixeiros’’, ‘’Héctor, o de movedizo casco’’, ‘’divino Ulises’’, etcétera.

Que Homero ten detrás toda unha tradición de poesía oral pódese confirmar por varios feitos:

• a) O tema mesmo dos seus poemas, os sucesos relacionados coa lendaria guerra de Troia, pertencen a un pasado lonxano para el, pois hoxe téndese a situar tal conflito sobre o século XIII a.C., cando os micenos ou aqueos se enfrontaron cunha cidade do norte de Asia Menor, posiblemente por motivos comerciais. O coñecemento desa guerra, das fazañas dos supostos heroes que nela participaron, de aspectos da cultura material de entón (palacios, armas, vestidos, etc.) só puideron chegarlle por tradición oral. Ademáis, o coñecemento que temos do mundo micénico, grazas á arqueoloxía e ó desciframento do Líneal B -o sistema de escritura micénico-, permítenos confirmar as coincidencias entre a organización política e social que reflicten os poemas e a do mundo micénico, coincidencias que tamén se dan no nome de certos deuses (Zeus, Poseidón, Atenea, etc.) e heroes (Héctor, Áyax, etc.); mesmo hai palabras homéricas que xa se atopan nas taboíñas micénicas.

• b) Eses mesmos feitos debían de ser coñecidos polo seu público, pois os personaxes dos seus poemas son introducidos sen que se conte nada do seu pasado.

• c) En ocasións o propio Homero preséntanos aos aedos cantando acompañados dun instrumento musical de tres ou catro cordas, a forminxe (φορμίγξ).

• d) As propias peculiaridades da lingua poética usada por Homero: trátase dunha lingua artificial e chea de arcaísmos, constituída basicamente a partir do xonio pero con elementos doutros dialectos, como o eolio ou o arcado-chipriota, con formas que na súa época xa se perderan. Todo isto parece revelar a existencia dunha longa tradición que non só mantivo temas, senón mesmo trazos dunha lingua doutro tempo e de procedencia diversa.

• e) O uso dunha linguaxe formularia: consiste nun conxunto de frases feitas e expresións fixas que se repiten continuamente e en lugares fixos; trátase de epítetos usados sistematicamente para referirse a personaxes ou obxectos (Atenea, a dos ollos de curuxa; Aquiles, o dos pés lixeiros; veloces naves). Este tipo de linguaxe é propio de toda poesía oral e froito dunha longa tradición na que os poetas orais, combinando estes elementos fixos, eran capaces de compor longos poemas de miles de versos ás veces e lembralos facilmente.

• f) Uso de certos recursos estilísticos, como comparacións, catálogos (longas enumeracións de guerreiros, pobos que participan no combate, etc.), invocacións ás Musas, digresións (narracións ou relatos que se afastan da acción principal), escenas típicas que se repiten sempre nos mesmos contextos e sen apenas variación (sobre todo nas escenas de combate).

Todos os trazos aquí mencionados atópanse en poemas épicos doutras culturas, como o Ramayana e o Mahabharata da India, o Poema de Gilgamesh dos sumerios, os Nibelungos da cultura xermánica ou o propio poema do Cid castelán. Estas coincidencias explícanse tanto porque a épica grega deriva da épica que deberon ter os indoeuropeos como polos posibles influxos recibidos das culturas mesopotámicas.

A maioría dos artistas, dende escritores ata pintores, inspiráronse nalgún momento nos mitos relacionados coa lenda troiana. Tantas achegas individuais a unha historia con máis de tres mil anos de antigüidade, fai que resulte confusa e con moitas incongruencias. Cada autor eliminou uns datos e modificou outros.

Fontes gregas

Ilíada

A fonte máis antiga da lenda da guerra de Troia atopámola na Ilíada. A maioría dos investigadores están de acordo en que a Ilíada é o resultado dun longo proceso de composición que comezou de forma oral cos aedos e que puido escribirse por primeira vez comezos da época arcaica por Homero. Posteriormente fixéronse algún cambios e na época helenística os filólogos da Biblioteca de Alexandría elaboraron a versión definitiva.

A pesar de ser a testemuña máis antiga, a Ilíada só nos fala dun momento concreto do ciclo troiano: o último ano da guerra, onde se produce a cólera de Aquiles e as mortes de Patroclo e Héctor. Aínda así, o resto da historia era coñecido polos gregos. Deste xeito, cando Homero puxo o poema por escrito sabía cómo comezaba a guerra e cómo remataba, e tiña constancia de episodios que non aparecen, como o uso do cabalo de madeira para conquistar a cidade.

Seguramente existiron outros poemas, poida que máis antigos que a Ilíada, pero nunca foron postos por escrito, ou, se o foron, perdéronse.

Odisea

Trátese ou non dunha obra do mesmo autor que a Ilíada foi un dos poemas que tivo máis éxito. É un relato enmarcado no ciclo dos regresos (Nόστοι en grego) dos heroes trala guerra. O tema principal é polo tanto a volta de Odiseo a Ítaca pero tamén aparecen momentos do desenvolvemento e final da guerra.

Poemas do ciclo épico

Posteriores á obra de Homero, son poemas do ciclo épico, dos que conservamos moi poucos fragmentos. 

• Os Cantos Ciprios de Estásimo narran a lenda prehomérica: o nacemento de Helena, a voda de Tetis e Peleo… 

• Por outra banda, a Etipiode   de Mileto conta as últimas fazañas de Aquiles despois da morte de Patroclo. 

• Na Pequena Ilíada explícanse os detalles da historia do cabalo de madeira e na Iliupersis cóntase a caída de Troia. 

• A Teleogonía de Eugamón é o último episodio da saga coa viaxe de Telégono, o fillo de Ulises e Circe. Estes poemas coñecémolos por referencias de autores tardíos.

Líricos gregos

Os líricos gregos clásicos como Safo ou Alceo non abordan o tema de guerra de Troia pero utilizan personaxes do ciclo troiano nas súas composicións.

Historiografía

Os historiadores atenienses do século V a.C foron tentaron racionalizar a guerra de Troia. Xa nesta época comezábase a pór en dúbida a participación dos deuses nos acontecementos. Heródoto foi o primeiro, seguido por Tucídides.

Poetas tráxicos gregos

Foron os traxediógrafos atenienses os que colaboraron coas súas obras a fixar determinadas versións na mente colectiva dos gregos. O tema troiano foi moi empregado por todos eles. Esquilo, Sófocles, Eurípides, e outros autores menores, empregaron dito material para reflexionar sobre a natureza humana.

• Esquilo: Triloxía sobre Orestes (Agamenón, Coéforos e Euménides)

• Sófocles: Ayax, Electra, Filoctetes e outros que non conservamos como Polixena.

• Eurípides: Ifixenia en Áulide, Andrómaca, As Troianas, Electra, Helena, Orestes…

Filosofía e retórica

A filosofía tamén usou a lenda troiana. Gorxias escribiu a Defensa de Helena e o Eloxio de Palamedes, como un exercicio de retórica no que defendía a figura de dous personaxes moi mal parados da tradición grega. Era común no mundo grego empregar personaxes troianos para argumentar composicións retóricas, nas que rivalizaban con Homero e a tradición fixada. Exemplo disto é o Antihomero de Ptolomeo de Queno. Esta técnica de retórica foi adoptada posteriormente polos romanos. Así, os xoves exercitábanse xunto aos seus mestres escribindo discursos nos que finxían ser Palamedes defendéndose de Odiseo ou Helena probando a súa inocencia.

Poetas helenísticos

Os poetas helenísticos utilizaron nas súas obras personaxes troianos, a igual que os arcaicos e os clásicos, en moitas ocasión coa intención de discrepar con Homero e dar a súa propia versión dos feitos. É o caso de Teócrito no Encomio de Helena ou Dión Crisóstomo en Troico, onde plantexaban unha versión da guerra na que Toia non caía ante mans gregas senón que vencía. Eran unha vez máis exercicios de retórica, nos que os poetas tentaban demostrar a śúa habilidade escribindo, ao mesmo tempo que resultaban convincentes.

Mundo bizantino

Durante esta etapa perdéronse moitos poemas. Hai autores que tratan o tema como Cedreno (Crónica) ou Juan Tzetzes (Poemas Ilíacos), mais ningún deles tivo gran importancia. O seu principal valor foi o de manter viva a saga homérica nun tempo en que en Occidente todo o coñecemento da lingua grega se perdera e os recordos da guerra de Troia se mesturaban coas novelas de cabalería e mitos cristianos.

Fontes latinas

Dende os seus orixes o mundo romano estivo inmerso na cultura grega. Isto debeuse tanto ás comunidades gregas do sur de Italia como á civilización etrusca, moi helenizada. Cando os romanos se expandiron máis alá do Tíber, comezaron a estar baixo a influenza dunha cultura que xa tiña moita antigüidade e un gran prestixio no Mediterráneo. E a lenda de Troia era un dos pilares da tradición grega. 

Épica latina

Foi o primeiro xénero en tratar a lenda de Troia. En obras coma por exemplo os Annales de Ennio ou o Bellum Punicum de Nevio. Para todos estes autores Homero era un referente e o seu obxectivo foi crear en latín unha tradición que imitaba á grega.

Teatro latino

O teatro tamén empregou o mito da guerra de Troia. Mostra disto son os escasos fragmentos que conservamos de Pacuvio e Accio. A comedia de Plauto tamén reflicte un profundo coñecemento do ciclo troiano, aínda que, como é natural, a súa temática era menos adecuada para os tópicos homéricos, polo que só recurría a eles de maneira indirecta.

Os romanos preferían os argumentos sinxelos e burdos da comedia ás grandes reflexións da traxedia grega. Por isto, a saga troiana representouse moi pouco nos escenarios de Roma.

Poesía latina

A poesía dos neotéricos tamén recolleu a tradición troiana, como se ve na obra de Catulo: no poema 64 fai referencia á morte de Aquiles.

Virxilio e a Eneida

Entre todos os poetas na transmisión da lenda troiana destacou Virxilio. Dentro do programa cultural iniciado con Augusto a Virxilio encargouselle a composición dun poema épico que de forma semellante á de Homero, narrara as fazañas dos heroes romanos. Por isto, a finais do século I a.C xa estaba consolidada a idea entre os romanos de que o seu pobo descendía dos últimos superviventes da caída de Troia. Non sabemos cal foi a orixe desta crenza pero é evidente que os romanos a empregaron para xustificar a conquista de Grecia e Oriente. Segundo este mito os romanos serían os descendentes de Eneas polo que a conquista de Oriente non sería a chegada dun estranxeiro senón o regreso ao fogar dun pobo que fora expulsado.

O argumento da Eneida entronca co final de guerra de Troia e a destrución da cidade e aínda que cronolóxicamente se sitúa con posterioridade, hai continuas referencias ao pasado e ao destino de moitos dos protagonistas da epopea. No Libro I nárrase algún episodio da contenda, no Libro II Eneas conta o relato do cabalo. O éxito de Virxilio fixo que as obras posteriores quedasen condicionadas pola súa versión dos feitos.

Lírica da época de Augusto

Nesta época destacan Horacio e Ovidio coas Heroidas. Nas Metamorfosis narra tamén numerosos episodios da saga troaina, como o sacrificio de Polixena. A maioría dos autores medievais que coñeceron a guerra de Troia fixérono grazas á versión de Ovidio.

Historiografía

Tito Livio, tamén na época de Augusto, entronca as orixes de Roma coa guerra de Troia a través de Eneas e os seus decendentes. Aínda que pon en dúbida algúns mitos como o da loba que amamantou aos xemelgos nunca dubidou sobre a veracidade da lenda que facía aos romanos descendentes de Eneas.

Ilíada Latina

A chamada Ilíada Latina é unha visión da obra de Homero moi influída pola Eneida. Algunhas pasaxes mesmo se reinterpretaron, como é o caso da Dolonía de Ulises e Diomedes, redactada segundo o episodio de Niso e Euríalo na Eneida de Virxilio. A Ilíada Latina é unha obra anónima e de moi difícil datación.

Autores da Idade de Prata

Os autores da Idade Plata tamén trataron o testigo da tradición homérica. Por exemplo, Petronio escribiu un poema sobre a caída de Troia , Séneca fixo dúas traxedias, As Troianas e Hécuba, Lucano en Farsalia lembra a contenda con motivo do episodio do César nas ruinas da cidade. Estacio creou ao seu Aquiles cun tema propiamente homérico, aínda que descoñecemos se narraba episodios da guerra ou só da xuventude de Aquiles, que é a parte que se conserva.

Baixo Imperio

Durante o Baixo Imperio a lenda troiana seguiuse cultivando. Ausonio escribiu os Epitafios dos heroes na guerra e Draconcio De raptu Helenae. Sen dúbida as obras de Dictis e Dares foron as que conservaron a tradición troiana durante a Idade Media ao perderse nesta época durante séculos os textos de Homero.

As narracións de Dictis e Dares non se conseguen datar e finxen ser as memorias dos soldados que combateron na guerra de Troia. Estas obras están moi contaminadas por outras fontes e alónxanse das orixinais.