november 1942

foto boven: vertrek uit Westerbork (detail) 

Wim Helleman in zijn oorlogsdagboek: ''het grote nieuws in november was de overwinning van de Britten op de Duitsers in Noord-Afrika. In de gang hadden wij een kaart van het Middellandse Zeegebied, waarop de fronten voortdurend met vlaggetjes werden bijgehouden''. Dit betekent dus ook dat de familie Helleman informatie kreeg over het verloop van de oorlog via andere weg dan de officiële, door de Duitsers gecontroleerde informatiekanalen.

Voor de stad Kampen werd november 1942 een zwarte periode in haar geschiedenis. Op 17 november werden de Joodse inwoners verzameld bij de Buitensociëteit, om in de ochtend van 18 november te worden afgevoerd. Slechts 4 ernstig zieke Joden bleven achter.

1 nov. 1942 

De middagdiensten in de kerken worden verplaats naar 15.00 uur, aangezien kerkgebouwen niet verduisterd kunnen worden.

2 nov. 1942

• De Centrale keuken wordt in gebruik genomen. Op drie plaatsen, Zuid, Brunnepe en IJsselmuiden, wordt ook eten uitgedeeld

• Om sabotage te voorkomen moet  o.a. vader Helleman op bevel van NSB-burgemeester Sandberg als burgerbewaker wachtlopen bij houthandel Cramer, waar veevoeder ligt opgeslagen. Op 2 november moet hij tussen 19.00 en 24.00 uur aanwezig zijn

3 nov. 1942

• De Tweede Slag bij El Alamein is voorbij (zie ook de aantekening van Wim Helleman bovenaan). De geallieerden hebben de asmogendheden (Duitsland, Italië, Japan) teruggeslagen. Het is een kantelpunt in de Noord-Afrikaanse veldtocht waarbij de geallieerden de asmogendheden de toegang tot de Suezkanaal en de olievelden van het Midden-Oosten voorgoed hebben ontzegd.

• Ook op 3 november moet vader Helleman wachtlopen bij houthandel Cramer, dit keer tussen 00.00 - en 07.00 uur.

7 nov. 1942

Ab van Dijk krijgt ontslag aangezegd van zijn baantje bij dir. Wieringermeer/NOPwerken aan de Molenstraat/hoek Vloeddijk. Anderhalve dag later wordt hij onder begeleiding van ambtenaar Jacob van Putten van het gewestelijk Arbeidsbureau  op de trein gezet voor de ''Arbeitseinsatz'' in Duitsland.  In Bentheim worden Ab en 5 jongens uit Oldenzaal overgedragen aan de Duitsers. Voor Albert begon een jarenlang verblijf in concentratiekampen, wat hem voor het leven tekende en zijn gezin beschadigde.  Albert van Dijk, telg uit stadsboerenfamilies Van Dijk en Duitman, schreef over zijn jeugd in de Kamper Almanak 2007. Ook vertelde hij over zijn ervaringen in Duitsland in een aflevering van het programma  Andere Tijden. Op de vraag of hijzelf ooit mensen had omgebracht, antwoordde Albert: ''Ik zit hier niet nog, omdat ik zo'n aardige jongen was''. 

vanaf 9 nov. 1942

 Jongens en meisjes van de Gereformeerde Kerk krijgen tegelijk catechisatie, waarschijnlijk om te bezuinigen op stookkosten.

13 nov. 1942

Het oudste lid van de joodse gemeenschap in Kampen overlijdt: Izak van Boele (Kpn 8 juli 1857-13 nov 1942), 85 jr. Na de dood van zijn vrouw in 1936 woonde hij in het St. Geertruidengasthuis. Izak werd begraven in de ochtend van 17 nov.(!), op de Joodse begraafplaats op De Zandberg. Schoondochter Marie van Boele-Vermeulen (niet joods) herdenkt haar schoonvader en spreekt haar zorgen uit over het lot van haar man Ru(ben) van Boele. Hij vertrok op 15 juli naar de werkverschaffing, samen met Maurits en Arie van Gelderen en Herman Goudsmid. Ru stierf op 30 nov 1942, zijn vrouw hoorde dit pas na de oorlog (zie ook 30 november 1942).

17 nov 1942, Joden weggehaald

Op 17 november, 's middags, krijgen de joodse inwoners van Kpn het bevel zich 's avonds om 20.00 uur te melden bij de Buitensociëteit. 

Van de politie-agenten weigerde alleen Pieter Kapenga medewerking. Hij werd prompt geschorst en op 30 december ontslagen. Hij belandde eerst in Vught en daarna in Dachau. 

18 nov. 1942: afvoeren joodse inwoners per trein

Rond 8.00 uur werden alle Joden van de Buitensociëteit naar het station gebracht. Langs het tweede perron stond een stoomtrein met oude, hoge coupéwagons gereed voor vertrek. De Joden werden met geweld en geschreeuw met hun koffers, tassen en plunje zakken voortgedreven en klommen in de hoge coupés met daarin één of twee Duitsers om vluchten te belemmeren.

 Gelaten en gedwee ondergingen de Joden hun lot.  Langzaam sissend en stampend reed de trein om 8.55 uur het station uit richting Westerbork. 

De gemeentelijke agenten brachten nadat de trein vertrokken was op commando een afscheidssaluut en op commando rechtsomkeert, waarna ze vertrokken. Opdracht uitgevoerd (!).  

20 nov. 1942 

Notoire NSBer en boef H.F.M. Kok, een vertrouweling en adviseur van Edward Sandberg (NSB-burgemeester van Kampen en op weg naar het Oostfront) stuurde hem een brief met de laatste roddels en klachten over zijn eigen positie.

21 nov. 1942 

• Een laatste telegram namens alle weggevoerde Kamper Joden in Kampen bezorgd met de boodschap: stuur levensmiddelen. Nog dezelfde avond worden 20 pakketten, van elk 4 kilo,  klaargemaakt met o.a. 16 broden, gecondenseerde melk, worst, koek enz. door winkeliers tegen geringe prijzen ter beschikking gesteld. Deze worden de volgende ochtend naar Assen gebracht en vandaar op 23 november in Westerbork bezorgd.

• vanaf 21 november: vrij van school op zaterdag

23/24 nov. 1942 

's Nachts is er een selectie in Westerbork. Alle Kampenaren, behalve de fam. Boektje, gaan op stransport. Brief van Joke Goudsmid en haar moeder aan de vroegere buren in De Graafschap: '' We gaan Holland verlaten ... Hopen op een spoedig weerzien''.

24 nov. 1942

• Op 24 november werd het grootste deel van de Kamper Joden getransporteerd naar Auschwitz en daar werden ze tussen 27 november en 3 december vergast.  Anderen kwamen later om in Sobibór.

• Klokkenroof, diverse klokken worden uit kerktorens getakeld om te worden omgesmolten tot wapentuig. Enkele klokken mogen blijven hangen zodat de Duitsers die kunnen luiden als de geallieerden naderen.

• ontslagen politiecommissaris Van der Drift teruggekeerd.

25 nov 1942: 

• in Kpn komt het bericht binnen dat een deel van de Joodse inwoners uit Westerbork was weggevoerd.

• in Winterswijk richten Heleen Kuipers-Rietberg en Frits Slomp de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (LO) op. Dus: nadat de Joodse inwoners waren afgevoerd en vooral om de EIGEN jongens en mannen te laten ontkomen aan de Arbeitseinsatz.

27 nov 1942, 

Vermoord omdat zij joods waren, de Kampenaren:

Ezechiel (Sekel, Sterk is God) van Gelderen (Kpn 3/5/1863-27/11/1942 Auschwitch, 79 jr), wedn. van Jetta (Jetje) Zwart en Hester van Emden, woonde Hofstraat 11-1/hoek Geerstraat, later Boven Nieuwstraat 46 (gasthuis), koopman en venter van steengoed.

Klara Heimanna Boektje (Blokzijl 13/12/1901-27/11/1942 Auschwitch, 40 jr), wed. Simon Goudsmid, zij woonde Gasthuisstraat 7, winkelierster (stoffenzaak). Zij kreeg het aanbod de jongens te laten onderduiken, maar hield de kinderen liever bij zich.

Louis Goudsmid (Kpn 17/9/1934-27/11/1942 Auschwitz, 8 jr), hij woonde Gasthuisstraat 7, scholier

Jozef Goudsmid (Kpn 17/8/1936-27/11/1942 Auschwitz, 6 jr), hij woonde Gasthuisstraat 7. scholier

Sientje Leip (Assen 16/4/1877-27/11/1942 Auschwitch, 65 jr), wed. Joel Goudsmid, zij woonde Bavinckstraat 19, huisvrouw

Johanna (Jo/Joke) Goudsmid (Kpn 9/11/1913-27/11/1942 Auschwitch, 29 jr), zij woonde Bavinckstraat 19, kantoorbediende bij de melkfabriek. Zij kon onderduiken, maar wilde haar moeder niet alleen laten.

Hartog Simon Rudelsheim (Kpn 22/4/1889-27/11/1942 Auschwitch, 53 jr), gehuwd met Margaretha Blits, hij woonde Oudestraat 114, manufacturist, hadden kunnen onderduiken, maar deden dat niet.

Margaretha Blits (A'dam 2/9/1893-27/11/1942 Auschwitch, 49 jr), gehuwd met Hartog Simon Rudelsheim, zij woonde Oudestraat 114, huisvrouw. Huisraad en winkelinboedel van de chique familie Rudelsheim werden op 27 nov. door de politie per verhuiswagen weggehaald.

Saartje de Lange (Dev 20/6/1898-27/11/1942 Auschwitch, 44 jr), gehuwd met Jacob Vos, zij woonde H.v. Viandenstraat 72, huisvrouw 

Sara Lina Vos (Kpn 26/5/1924-27/11/1942 Auschwitsch, 18 jr), zij woonde H. v. Vianden straat 72, leerling Gym 4

Joseph Karel Vos (Kpn 15/9/1931-27/11/1942 Auschwitch,11 jr), hij woonde H. v. Viandenstraat 72, scholier

• Ook op 27 nov. 1942 legde Edward Sandberg, NSB-burgemeester van Kampen en op weg naar het Oostfront, als lid van de SS de eed van trouw aan Hitler af. Daarvoor moest hij bewijs overleggen dat hijzelf, zijn vrouw, zijn ouders en zijn grootouders raszuiver waren. Dat had nogal wat voeten in de aarde, aangezien zijn geboorte akte uit Pretoria niet voor handen was. Ook de geboorteakte van zijn moeder, Wilhelmina Elisabeth Mansvelt, geboren in Cheribon (Ndl Indië), was zoek.

30 nov. 1942

Vermoord omdat hij Joods was:
Ruben van Boele (Kpn 29/6/1897-30/11/1942 Auschwitch, 45 jr), gehuwd met Marie Vermeulen, hij woonde Broederweg 21, handelsreiziger (zie ook 13 nov. 1942)