villa Poortenaar, Broedersingel 1

villa Poortenaar, vroeg op een  winterochtend in 2023

de locatie

Villa Poortenaar is, samen met villa Mary aan de Ijsseldijk bij Zuid, de enige gerealiseerde bebouwing langs het Cingel rond Kampen. Van de intentie om langs het Cingel villa's te bouwen kwam verder weinig terecht. Achteraf gezien een groot geluk voor Kampen, waardoor het oorspronkelijk schootsveld van de stad vrij en bewaard bleef.

de opdrachtgever

Opdrachtgever tot de bouw van een ''landhuisje'' op een driehoekige buitendijkse kavel was drogist Barend Willem Poortenaar (1877-1928). Zijn gelijknamige grootvader had zich in 1840 vanuit Amsterdam in Kampen gevestigd. Een keuze die voor de drogisterij Poortenaar goed uitpakte. Barend Willem Poortenaar jr. was getrouwd met Johanna Klazina Meijer († 1952). Samen hadden zij drie kinderen: dochter Ada Albertina (1903-1944) en de tweeling Johan Herman (Hans, 1906-1951) en Hendrik (Hein, 1906-1942 Nrd. Atl. Oceaan). Ada studeerde rechten in Leiden, zoon Hans medicijnen en zoon Hein tropische landbouw. Moeder Jo werd 77 jaar oud en overleefde haar man en drie kinderen. Barend en Jo waren maatschappelijk actief in Kampen.

de architect

Het was de bekende Kamper architect G. B. Broekema die in 1910 een villa ontwierp van twee woonlagen op een onderstel van rondbogen. Het eigenlijke woonhuis bevond zich op de 1e verdieping, een lange houten trap met portaal bracht de bezoeker naar de voordeur aan de noordzijde. Zo bleef het huis gevrijwaard van overstromingen door de veel voorkomende watervloeden van de Zuiderzee. De plaatsing van het huis op een verhoging gaf het pand de onaantastbaarheid van een middeleeuwse woontoren.

Door het dichtzetten van de rondbogen werd door latere gebruikers een begane grond aan het pand toegevoegd. Een discutabele inbreuk op het oorspronkelijk ontwerp. In ieder geval werd zo een stuk lokale geschiedenis weggepoetst.

De lange trap naar de voordeur werd vervangen door een nieuw trappenhuis en de trap werd vervolgens verwijderd. Het houten overloopje in stijl omgevormd tot een balkonnetje.

Aan de zuidzijde was het huis voorzien van een riante veranda over de gehele breedte van het pand (verg. hoekpand Cellebroedersweg/1e Ebbingestraat). Ook deze weinig onderhoudsvriendelijke veranda van villa Poortenaar is allang verdwenen.

Rond de villa lag een tuin, waarin achteraan een tennisbaan was geprojecteerd. Later was hier de opslag van drogisterij Poortenaar. Deze tuin sloot op een natuurlijke wijze aan bij het stadspark. Tegenwoordig krijgt een voorbijganger pijn aan de ogen bij het passeren van het mishandelde buitenterrein rond de villa.

het Joodse gezin Van Rhijn

Dochter Ada Poortenaar studeerde rechten in Leiden en raakte daar bevriend met Cora Leijdesdorff. Cora trouwde in 1927 met huisarts Marius Simon van Rhijn. Het echtpaar Van Rhijn vestigde zich in Enschede, waar dochters Betsy (1928) en Jane Truus (1930) werden geboren. Aanvankelijk hadden de kinderen een rustige en gelukkige jeugd in Enschede. Moeder Cora was werkzaam als advocate, waarschijnlijk de eerste vrouwelijke advocaat in Enschede. In de loop van de jaren '30 namen de spanning en onrust toe, vooral na 1939. Enschede ligt immers vlak bij de Duitse grens. Ada Poortenaar, op dat moment secretaresse van mr. E.N. Van Kleffens, minister van Buitenlandse Zaken in London, hield het Joodse gezin Van Rhijn op de hoogte van dreigend gevaar. Na een waarschuwingstelefoontje van Ada vertrok het gezin enkele keren naar familie in Zaandam. 

Van 13 - 15 september 1941 vond in Enschede een grote razzia plaats, waarbij 154 mannen werden opgepakt. Velen van hen waren Joodse patiënten van dokter Van Rhijn. Ogenschijnlijk werkte Van Rhijn onverstoorbaar door, maar hij en Cora bereiden zich voor op een onderduik. Waardevolle spullen werden in bewaring gegeven bij buren en vrienden. 

Als Van Rhijn in juli 1942 wordt goedgekeurd voor de Arbeitseinsatz, beseft hij dat het tijd is om te verdwijnen. Dit wordt door iemand verraden, waardoor hun onderduik nogal gehaast en rommelig verloopt. Op de prachtige, zonnige  4 augustus 1942 worden Betsy, dan 14 jaar, en Jane Truus, 11 jaar, in allerijl naar het bevriende notarisechtpaar Lammeree gestuurd. Daar begon Betsy aan een dagboek, dat zij nog steeds bewaard. Hun ouders doken ergens anders onder.  Het onderlinge contact werd onderhouden via brieven, die vrienden van hen overbrachten. Na vier maanden bij de familie Lammeree, gaan Betsy en Jane Truus naar Apeldoorn om via Beverwijk in Leiden te belanden. In Leiden werden ze verraden en moeten opnieuw overhaast vertrekken. 

De meeste onderduikadressen van de meisjes zijn bij studievriendinnen van moeder Cora.

de leerlingen van het Joods Lyceum in Enschede in januari 1942