روان شناسی و آسیب شناسی روانی و اجتماعی اینترنت
مقدمه:
اینترنت را باید بزرگترین سامانهای دانست که تاکنون به دست انسان طرّاحی، مهندسی و اجرا گردیدهاست.
تنها از اوایل دههٔ 1990 است که اینترنت به صورت یک شبکهٔ همگانی و جهانی درآمدهاست.
وابسته شدن تمامی فعّالیتهای بشر به اینترنت در مقیاسی بسیار عظیم و در زمانی چنین کوتاه، خبر از آغاز یک دوران تاریخیِ نوین در عرصههای گوناگون علوم، فن آوری و بخصوص در نحوه تفکّر انسان دارد.
فراگیر شدن رسانه ها در آغاز قرن بیست و یکم و موضوع جدّی شدن نقش اینترنت در شکل دهی به فرهنگ، هویت و باورها و ارزش های اجتماعی، اهمیت تحقیق در این زمینه را افزایش داده است.
در جامعه امروز ما، گرایش به اینترنت و استفاده از آن چنان رواج یافته است که تعداد زیادی از خانواده ها، بخش قابل توجهی از وقت خود را در استفاده از اینترنت می گذرانند.
اینترنت در میان همه گروه های اجتماعی اعم از زن و مرد، پیر و جوان، بی سواد و باسواد، دارای کاربرد است.
استفاده از اینترنت و گسترش آن، بخصوص با شعار دولت الکترونیک و تحقق اهداف این سیاست، امری اجتناب ناپذیر شده است؛ به گونه ای که بدون آن، رسیدگی به بسیاری از امور زندگی، دشوار و گاهی غیر ممکن شده است.
بسیاری از نظریه پردازان ارتباطات، اینترنت را گام مهمی در پیشرفت کشورهای در حال توسعه قلمداد می کنند.
با توجه به کاربردهای فراوان اینترنت، با هدف انتقال اطلاعات ، بسیاری از کاربران اینترنتی جامعه ما این سوال را دارند که با توجه به اهمیتی که برای شیوه زندگی و ارزش های اجتماعی خود قائلیم، آیا می توان از آثار منفی اینترنت در جنبه های فردی و اجتماعی در امان ماند و با فرهنگ سازی و آموزش بهره مندی صحیح از مزایای فراوان آن استفاده نمود؟
این مقاله در پی پاسخ گویی به پرسش طرح شده، کوشش نموده است تا با توصیف روان شناسی اینترنت و تبیین برخی مفاهیم، موضوع ها و نیز پی آمدها و کارکردهای اینترنت بر سلامت روان و رفتار انسان ها، دریچه ای را به سوی آگاه سازی بگشاید.
تعریف اینترنت:
به نظر میرسد که ارائه تعریفی از اینترنت، کمی دشوار باشد. از نظر پاتریشیا والاس[1] (2007) اینترنت، ابزاری است که افراد از طریق آن با دیگران ارتباط برقرار می کنند و نظریات خود را با دیگران در میان می گذارند.
در تعریف دیگر میتوان گفت که اینترنت، سیستمی جهانی از میلیون ها رایانه به هم متصل شده است که با پروتکل استاندارد، امکان ارسال و دریافت اطلاعات را فراهم می آورند.
به طور کلی می توان اینترنت را همجون مخزنی از اطلاعات خوب و بد، زشت و زیبا، اخلاقی و غیر اخلاقی دانست.
برای اینکه برداشت دقیق تری از اینترنت داشته باشیم، نخست بررسی روند کلی شکل گیری و تکامل اینترنت ضروری می نماید.
تاریخچه و روند تکامل اینترنت
انگیزه راه اندازی شبکه اینترنت در واقع به دوران جنگ سرد شوروی و آمریکا بر میگردد و با اهداف کاملا نظامی آغاز میشود.
ایجاد و گسترش شبکه اینترنت در آغاز، یک پروژه تحقیقاتی محدودی بود که به منظور ارائه فن آوری انتقال بسته ای[2] اطلاعات از اواخر دهه 1960م. آغاز شد.
به دلیل آنکه این تحقیق در آژانس پروژه های تحقیقاتی پیشرفته وزارت دفاع امریکا صورت گرفت، به شبکه آرپانت[3] موسوم گردید.
شبکه آرپانت، در ابتدا، فقط می توانست حداکثر به 64 رایانه متصل گردد. آرپانت، در آغاز کار خود از پروژه های نظامی بسیار سری بود و در واقع، به منظور ایفای ارتباطات ویژه در فعالیت های نظامی ایالات متحده آمریکا پیش بینی شده بود.
از همان آغاز، آژانس پروژه های تحقیقاتی آمریکا دریافته بود که این شبکه به منظور ایجاد ارتباط الکترونیکی، سازوکار مؤثری را برای دانشمندان می تواند فراهم کند؛ از این رو، اندیشه گسترش این شبکه در سطح کلان و فراتر از عرصه های نظامی تقویت شد.
در سال 1983م. بخش نظامی شبکه آرپانت از آن جدا شد و با نام شبکه میل نت[4] آغاز به کار کرد.
شبکه آرپانت تا سال 1990م. به کار خود ادامه داد و در این سال، جای خود را به اینترنت داد که در سال 1980م. با هدف اتصال شبکه های جهانی با قراردادهای ارتباطی متفاوت با یکدیگر پدید آمده بود.
از آن سال تاکنون، این شبکه با سرعت چشم گیری از جهت شمار کاربران و پی آمدهایی که بر زندگی و روابط اجتماعی انسان ها می گذارد، در حال گسترش است.
کااربر اینترنت
از نگاه اتحادیه جهانیارتباطات[5] ( ITU) ) که یکی از معتبرترین سازمانهای جهانی در زمینه اینترنت و فناوری اطلاعات و ارتباطات است کاربر اینترنت به شخصی اطلاق میشود که حداقل 2 سال سن داشته باشد و در طول 30 روز گذشته حداقل یک بار به اینترنت متصل شده باشد.
آمارها نشان می دهد تا سال 1994م. نزدیک به سی میلیون رایانه در 86 کشور جهان به این شبکه پیوسته اند.
از سال 1997م. با تجاری شدن اینترنت، خدمات آن به شدت تنوع و فزونی گرفت و هزینه های دسترسی به آن نیز به همان نسبت کاهش یافت.
بنابر یک پژوهش به عمل آمده، آمار رایانه های شخصی متصل به اینترنت در سراسر جهان از سال 1996م. تا سال 2000م. افزایش سه برابری داشته است .(بلو و هار، 2000 ) در حال حاضر، این رقم چندین برابر شده و استفاده از اینترنت در مرکزتمامی فعالیت های بشری قرار گرفته است.
در سال 1372 هجری شمسی، ایران نیز به شبکه اینترنت پیوست و نخستین رایانه ای که در ایران به اینترنت متصل شد، مرکز تحقیقات فیزیک نظری در ایران بود.
در حال حاظر نیز این مرکز یکی از مراکز خدمات اینترنت در ایران است. این مرکز به عنوان تنها نهاد ثبت اسامی قلمرو در ایران به رسمیت شناخته می شود و این قلمرو مشخصه تعیین شده برای هویت ایران در فضای اینترنت است.
آمار منتشر شده بر روی وب سایت "[6] Internet World Stats " نشان می دهد تعداد کاربران اینترنت ایران در سال 2011 نسبت به سال قبل از آن به سه میلیون و 300 هزار و نسبت به سال 2009 در حدود چهار میلیون و 300 هزار نفر افزایش داشته است.
آمار این وب سایت در سال 2010 تعداد کاربران ایرانی را 33 میلیون و 200 هزار نفر اعلام کرده بود در حالی که آمار2011 این وب سایت، تعداد کاربران ایرانی را 36 میلیون و 500 هزار نفر اعلام کرده است، تعدادی که بیش از نیمی از کاربران اینترنت در کل خاورمیانه را تشکیل داده است.
به گزارش Internet World Stats، تعداد کاربران اینترنت جهان تا تاریخ 30 ژوئن 2012 به دو میلیارد و 405 میلیون و 518 هزار و 376 نفر رسیده است.
بر اساس آمار جدیدی که توسط این وبسایت منتشر شده، به تعداد کل کاربران اینترنت در جهان به تعاد دو میلیارد و 267 میلیون و 233 هزار و 742 کاربر در سال 2011 درحدود 138 میلیون و 284 هزار و 634 نفر اضافه شده است.
بر اساس این آمار هریک از این مناطق درصدی از کل تعداد کاربران اینترنت در جهان را به خود اختصاص میدهند: آسیا 44.8 درصد، اروپا 21.5 درصد، آمریکای شمالی، 11.4 درصد، آمریکای لاتین 10.4 درصد، آفریقا هفت درصد، خاورمیانه 3.7 درصد و اقیانوسیه یک درصد.
طبق این آمارتعداد کاربران کشور ایران 42,000,000 گزارش شده است که نسبت به آماری که تا پایان سال 2011 از تعداد کاربران آن منتشر شد، بازهم افزایش یافته و موقعیت این کشور را در میان دیگر کشورهای خاورمیانه به عنوان پرکاربرترین کشور حفظ کردهاست.
با این همه رتبه ایران از نظر سرعت اینترنت در وبسایتهای سنجش سرعت دانلود، از جمله وبسایت Netindex.com چندان چشمگیر نیست و بر اساس اطلاعات این وبسایت که در 17 دسامبر 2012 به روزرسانی شده، سرعت دانلود اینترنت در ایران در میان 178 کشور رتبه 162 را دارد.
به گزارش خبرگزاری مهر، در خبر مرداد 1392، موسسه آمار و ریاضیات "آکامی" در گزارش جدید 2013 خود درباره وضعیت اینترنت جهانی ، کشورهایی را که دارای سریع ترین نرخ دسترسی به اینترنت هستند معرفی کرده است كه ايران در رده آخر قرار گرفته است!
در گذشته، بیشتر استفاده کنندگان از شبکه اینترنت را پژوهشگاه ها و مؤسسه های عالی تشکیل می دادند، اما در سال های اخیر، جنبه های بازرگانی و سرگرمی این شبکه جهانی، غلبه یافته است.
با توجه به رشد روزافزون اینترنت، می توان پذیرفت که اینترنت و در معنای گسترده تر، رسانه ها از عواملی هستند که می توانند بر جنبه های مختلف زندگی تأثیر بگذارند. ما نیز در این پژوهش، کوشیده ایم تا بر مبنای چنین استنباطی، به بررسی جنبه های روان شناختی اینترنت بپردازیم.
روان شناسی اینترنت
روان شناسی اینترنت [7]، فرایندهای ارتباطی، رفتار و حالت های روانی افراد در هنگام استفاده از اینترنت را مورد مطالعه قرار می دهد. (ریدا و گالیمبرتی، 20001 )
ارزیابی ویژگی های رفتاری و روانی، یکی از عوامل تأثیرگذار در پیدایش روان شناسی اینترنت بوده است.
این بررسی ها در درون پژوهش های گسترده تری قرار می گیرد و به «روان شناسی رسانه های گروهی[8]» مربوط می شود.
های لیس [9] (1992.)، هیل مس[10] (1997.)، کیتلر[11] (1999.)، کلوک[12] (1998.)، ریویس و کلیفورد[13] (1996.)، سیلور[14] (1998.) در پژوهش هایشان درباره رسانه های گروهی، به برخی جنبه های روان شناختی اینترنت پرداخته اند.
اسمیت و کلوک [15] (1999.) در پژوهشی با عنوان ارتباط در فضای مجازی[16] به طور ویژه،جنبه های روان شناختی اینترنت را بررسی کردند.(اسمیت، 1999 )
ریوا و کلیمبرتی[17] (2001.)پژوهش های گسترده ای در زمینه روان شناسی اینترنت انجام دادند. استرایت، جاکوبسون و گیبسون[18] (2003.) در پژوهش های خود تصریح کردند که پیچیدگی اینترنت ایجاب می کند که ما دیدگاه های اجتماعی، فرهنگی و رشدی را در نظر داشته باشیم.(استرایت،2003 )
استفاده از اینترنت، به بر انگیختگی و فعال سازی روابط اجتماعی کمک می کند و این جریان در درون فضایی خاص مجازی رخ می دهد که می تواند ویژگی های ساختاری و فرایندی ارتباط را در سطح گسترده تر فراهم سازد.(ریوا،2001 )
گوردون گراهام [19] و بسیاری دیگر گفته اند، در اینترنت بسیار آسان است که افراد را با خلق شخصیت های کاملاً تخیلی فریب داد؛ کاری که امکان آن در واقعیت، بسیار مشکل تر است. بنابراین، روابط اینترنتی در مقایسه با روابط واقعی و همراه با حضور جسمانی، روابطی ضعیف و در عین حال، پیچیده است.(استنگرام [20]،2009 )
محققین دیگر، در تحلیل جنبه های روان شناختی اینترنت، مطرح می کنند که به هنگام تحلیل روابط اینترنتی، نباید از زاویه منفی به موضوع نگریست، بلکه باید توجه داشت که اینترنت نشان دهنده فضای گروهی و اشتراکی و سرشار از مفاهیم ملموس و فرهنگی نیز هست. ویژگی آزادی بخشی اینترنت، کاربران اینترنتی را به تفکر، تجربه و فعالیت های گروهی وا می دارد تا سرانجام به تعالی و خودشکوفایی برسند. (همبورگر، 2005م و 2007 م .)
در فضای اینترنتی وقتی به صورت رو در رو یا آن لاین با دیگران تعامل داریم، می کوشیم تا بر آنها تأثیر بگذاریم و بر این تاثیر گذاری نظارت می کنیم و مایلیم خود را از دیدگاه دیگران مشاهده کنیم؛ در این صورت، اگر لازم باشد، از سازوکارهای مختلف مدیریت تأثیر[21] بهره می گیریم تا با ارائه اطلاعات گلچین شده، ادراک دیگران از خود را دگرگون کنیم.(شرمن،2003 )
جوینسون[22] م(2003.) روان شناسی اینترنت را شامل موضوع هایی از این دست می داند:
1) بررسی ماهیت و فرایند روابط اینترنتی؛ 2) فریب کاری و پرهیز از خودافشایی ؛ 3) آرمان گرایی در ارتباط 4) خیانت و حقه بازی ؛ 5) پرخاشگری و پورنو گرافی6) تاثیرپذیری سلامت روانی و رفتاراز اینترنت ؛ 7) حمایت اجتماعی؛ 8) جنسیت و الگوهای ارتباط؛ 9 ) جنبه های مثبت میانْ فردی رفتار اینترنتی؛ 10) هویت یابی؛ 11) روابط خیالی در اینترنت؛ 12) تاثیر بر کیفیت زندگی.(جوینسون،2003 )
پاتریشیا والاس (2007م.) نیز با اهتمامی که به روان شناسی اینترنت دارد، در کتابی به همین عنوان، جنبه های روان شناختی اینترنت را بررسی کرده است.
موضوع های مهمی که والاس در روان شناسی اینترنت به آنها پرداخته است، عبارتند از: 1. بررسی اینترنت در بافت روان شناختی؛ 2. روان شناسی شکل گیری نمایش رسانه ای؛ 3. نقاب های آن لاین و فریب کاری 4 . پویایی های گروه در فضای مجازی؛ 5 . تعارض و همکاری گروهی؛ 6. دعوا و پرخاشگری در شبکه؛ 7 دوست داشتن و عشق در شبکه؛ 8. روان شناسی جاذبه میان فردی؛ 9. جنبه های روان شناختی پورنوگرافی اینترنت [23] ؛ 10. موضوع جنسیت در شبکه؛ 11. نوعدوستی در شبکه؛ 12. روان شناسی کمک کردن؛ 13. اتلاف وقت و اینترنت ؛ 14. بارور کردن زندگی در اینترنت. (والاس،2007 )
در زمینه اینترنت پژوهش های زیاد دیگری نیز صورت گرفته است؛ از جمله، بررسی رفتار در فضای مجازی (همبورگر ([24]، (2005.)؛ روابط آن لاین (بارنیس ([25]، 2001 و2003.)؛ عشق شبکه، هیجان و روابط اینترنتی (زیو ([26]،(2004.)، سوء استفاده جنسی از کودکان در اینترنت (کوپر ([27]، (2002.)، ارتباط جنسی مجازی (دیلمونیکو ([28]، (2001م.)،روان شناسی ارتباط آن لاین (ویتی ( [29]،( 2006) و دنیای پنهان ارتباط جنسی در اینترنت (یانگ )[30]، 2001.).
این یافته ها به طور کلی نشان می دهند رسانه های گروهی و از جمله اینترنت، هم می توانند کارکردهای مثبت داشته باشند و هم زمینه های منفی در سلامت و بهداشت روانی و رفتاری ایجاد کنند.
بنابراین، گستره روان شناسی اینترنت دو حوزه کلی را دربرمی گیرد:1) جنبه ها و پی آمدهای مثبت 2) کارکردها و پی آمدهای منفی. این گونه مرزبندی در روان شناسی اینترنت، بسیار مبهم و کلی است، ولی با توجه به هدف ما در این مقاله، می تواند تا حدود زیادی آموزنده باشد. در ادامه، به بررسی این دو محور می پردازیم.
الف) کارکردهای مثبت اینترنت:
در جنبه های مثبت، اینترنت، جزء جدایی ناپذیر نهادهای اجتماعی، سیاسی، آموزشی، اقتصادی و خانوادگی به شمار می آید. کارکردهای مثبت اینترنت را می توان در چند محور طبقه بندی کرد:
1) توسعه اقتصادی: اینترنت، هزاران شغل برای کارکنان صنایع رسانه ای فراهم ساخته و به صورت غیرمستقیم، برای میلیون ها خانواده دیگر شرایطی فراهم آورده است که زندگی خود را از طریق فعالیت های مربوط به اینترنت تأمین کنند.
2) رشد فرهنگی: هرچه گردش اطلاعات در جامعه بیشتر باشد، به همان اندازه جامعه فعال تر می شود و خلاقیت ها بیشتر می گردد. اینترنت به سبب نقش ویژه ای که در انتقال و انتشار فرهنگ ها دارد، می تواند به رشد و اعتلای هرچه بیشتر فرهنگی در جامعه بینجامد.
3) هم گرایی اجتماعی: اینترنت از منظر روان شناسی اجتماعی، به ایجاد فضای سالمی برای گفت وگوی تمدن ها، ایجاد رابطه بین کشورها و در نتیجه، کاهش تنش های فرهنگی و هم گرایی اجتماعی کمک می کند. در این حالت، به تعبیر لرنر در جوامع انسانی، پدیده ای به نام همدلی [31] شکل می گیرد.(خانیکی،1372 )
4) دانش و کسب مهارت های جدید: کاربردهای اینترنت در پژوهش و کسب مهارت های زندگی نیز بسیار چشم گیر است. ما برای دسترسی به انواع اطلاعات، به اینترنت مراجعه می کنیم.
محیط اینترنت، فضای گسترده ای از اطلاعات است که افراد می توانند از آن برای پژوهش های خود در موضوع های گوناگون بهره گیرند. ارتباط اینترنتی، به گسترش و تقویت مهارت های اجتماعی نیز کمک می کند. بر اساس برخی یافته ها، افراد از طریق اینترنت با فرهنگ های گوناگون آشنا می شوند و مهارت های اجتماعی را فرا می گیرند.(سعیدی،1384 )
در یک تقسیم بندی دیگر برخی از دستاوردهای مثبت اینترنت به شرح زیر است:
1 - ارسال و دریافت پیام ها با کمترین هزینه و در حداقل زمان
2 - اطلاع رسانی خبری با سریعترین ، گسترده ترین و کارآترین شکل
3 - دسترسی به اطلاعات علمی و کتابخانه ای آن سوی مرزهای جغرافیایی
4- توسعه آگاهی های سیاسی، اجتماعی و حقوقی
5 - اطلاع از مراکز تفریحی و جهانگردی دنیا
6 - تبلیغ ، سفارش ، خرید و فروش کالا و محصولات
7 - استفاده از خدمات عمومی به روش الکترونیکی
8- توسعه ارتباطات اجتماعی و فرهنگی
9 - سرگرمی
ب) کارکردهای منفی اینترنت:
با وجود کارکردهای مثبتی که برای اینترنت برشمردیم، این تکنولوژی پیشرفته از بسیاری از جنبه ها و عوامل مرتبط با آن، مشکل ساز است.
بر اساس پژوهش ها، گسترش اینترنت مانند هر نوآوری دیگر، به ایجاد دگرگونی هایی در جنبه های مختلف زندگی انجامیده است و در کنار دست آوردهای انکارناپذیر مثبت در زمینه های گوناگون، پی آمدهای نامطلوبی نیز به همراه داشته است
میشل جی منو[32] (1999.) در پژوهشی با عنوان بررسی تأثیر اینترنت در برخی موضوع های روش شناختی و ادراکی، به این نتیجه رسید که نفوذ و گسترش اینترنت در چارچوب های بیرون از نهادهای علمی و پژوهشی، از مهم ترین عوامل تهدید کننده بهداشت روانی به شمار می آید. (منو، 1999 )
اکنون که با جنبه های کلی و روند رشد اینترنت آشنا شدیم، می توانیم جنبه های روان شناختی اینترنت را دقیق تر بررسی کنیم.
۱) اینترنت و تسلط فرهنگی: در روان شناسی اینترنت و در بررسی کارکردهای منفی آن، پیش از همه در نظر گرفتن انگیزه های نهفته در پشت صحنه اینترنت و هدف هایی که گردانندگان آن دنبال می کنند، اهمیت ویژه ای دارد..(نوید، 1374 ).
بر اساس این نظریه، رسانه های گروهی از جمله اینترنت، از سیاست دقیقی پیروی می کنند که قدرت های سیاسی و اقتصادی تدوین کرده اند.
در میان پژوهش گران علوم ارتباطی که به پژوهش در زمینه رسانه های گروهی و تسلط فرهنگی توجه خاصی داشته اند، هربرت شیلر[33] مقام برجسته ای دارد. وی در یکی از مهم ترین آثار خود با عنوان ارتباطات و سلطه فرهنگی، به پی آمدهای فرهنگی رسانه های گروهی پرداخته است.
هربرت شیلر، در فصل اول کتاب خود در تعریف امپریالیسم فرهنگی می گوید: واژه امپریالیسم فرهنگی، نشان دهنده نوعی نفوذ اجتماعی است که از طریق آن، کشوری اساس تصورها، ارزش ها، معلومات، هنجارها، رفتارها و سبک زندگی خود را به کشورهای دیگر تحمیل می کند.(تامپسون،1380)
بگدیکیان (1990م.) در اثر معروف خود با عنوان انحصار رسانه ها می نویسد: «رسانه های عمده نظیر روزنامه ها، مجلات، شبکه های رادیو ـ تلویزیونی معتبر و ارتباطات عمومی همیشه به عنوان مبلغان قابل اعتماد ارزش ها و اخلاق مورد نظر شرکت ها و سازمان های بزرگ عمل کرده اند».(بگدیگیان، 1374 )
بر اساس این دیدگاه، اینترنت میتواند در جهت تسلط فرهنگی و ترغیب ارزش ها و هنجارهای گروه یا جامعه خاصی عمل کند.
مشکل دیگر فرهنگی اینترنت، این است که به نظر میرسد در آن غلبه با زبان انگلیسی است و منابع مرجع و غنی به زبان های دیگر خیلی محدود است که این مسئله نیز می تواند زبان و فرهنگ های بومی سایر کشور ها را تحت تاثیر قرار دهد..(گروهی از نویسندگان،1381)
۲) اینترنت و پی آمدهای منفی آن بر سلامت روان و رفتار انسان ها:
بنابر پژوهش های روان شناسان در زمینه اینترنت، فرهنگ حاکم بر اینترنت، بر سلامت روان و رفتار انسان ها پی آمدهای منفی و آسیب زایی داردکه از میان آنها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
الف) افسردگی و انزوای اجتماعی:
امروزه روش های ارتباطی با دیگران از طریق اینترنت افزایش یافته است.
پست الکترونیک، پیام های کوتاه، چت روم ها، وب سایت ها و بازی ها، روش هایی برای گسترش و حفظ روابط اجتماعی شده اند.
روزانه میلیون ها نفر در سراسر دنیا از اینترنت استفاده می کنند و یکی از کاربردهای اصلی اینترنت، برقراری ارتباط اجتماعی با دیگران است. اما بسیاری از گزارش ها نشان می دهند؛ شیوه های گوناگون ارتباط از طریق اینترنت، در پایین ترین سطح قرار می گیرند.
شاید عیب اصلی ارتباط های اینترنتی آن است که ارتباط در فضای مجازی، اساسا بر متن استوار است و بنابراین، نشانه های بصری و شنیداری در تعامل های رو در رو در کمترین حد قرار میگیرد.(سعیدی،1384 ).
کریستوفر[34] و همکارانش (2000م.) در پژوهشی با عنوان «نقش استفاده از اینترنت درافسردگی و انزوای اجتماعی نوجوانان» بر روی 89 دانش آموز سال آخر دبیرستان، محورهای زیر را ارزیابی کردند:
الف) میزان استفاده از اینترنت در حد، کم (کمتر از یک ساعت در روز) ـ متوسط (بین یک تا دو ساعت در روز) ـ زیاد (بیش از دو ساعت در روز) و ب) ارتباط با پدر، مادر و همسالان.
در این پژوهش، گروه هایی از کاربران که زیاد و کم از اینترنت استفاده می کردند، مقایسه شدند.
نتایج نشان داد کاربران کم مصرف اینترنت، در مقایسه با کاربران پر مصرف به طور چشم گیری از نظر روابط اجتماعی با یکدیگر تفاوت داشتند.(ساندرز،2004 )
ب) پورنوگرافی (هرزه نگاری ) [35] و تحریک:
یکی از پی آمدهای منفی اینترنت، اشاعه تصاویر و فیلم های مستهجن و تحریک است.
مارک لاسر[36] معتقد است در حال حاضر، اینترنت به دلیل داشتن سه ویژگی، به یکی از مهم ترین منابع اشاعه پورنوگرافی تبدیل شده است. این سه ویژگی عبارتند از: 1) قابلیت دسترسی آسان به آن؛2) توانایی همگان در پرداخت بهای آن؛ 3) ناشناس ماندن کاربران آن.(لاسر،2004 )
برخی از پایگاه های اینترنت، صحنه هایی را در عریان ترین، صریح ترین و غیراخلاقی ترین وجه ممکن به نمایش می گذارند.
در گذشته، برای دست یابی به مجله های پورنوگرافی و یافتن مسائل جنسی، افراد می بایست به مکان های خاص مراجعه می کردند، ولی امروزه با وجود اینترنت، دسترسی به این موارد بسیار آسان شده است و هرساله بر حجم این گونه موارد افزوده می شود.
لاسر با اشاره به پی آمدهای منفی پورنوگرافی اینترنتی بر بهداشت روانی می گوید: این امکان وجود دارد که کودکان به واسطه دیدن مطالب و تصویرهای مستهجن، رفتارهای جنسی (زود هنگام ) از خود بروز دهند.
در مورد بزرگ سالان نیز، تماشای عکس و فیلم های مستهجن اینترنتی می تواند به بروز رفتارهای نامعقول و یا گاهی اعتیاد بینجامد. پژوهش ها، از روزافزون شدن استفاده از پایگاه های اینترنتی ویژه پورنو حکایت می کنند.
پژوهشی در سال 1999م. نشان داد که 3 درصد از کاربران متصل به اینترنت در یک زمان، به پایگاه هایی اتصال داشتند که به مسائل جنسی اختصاص داشت.
نیز پژوهشی که زیر نظر مؤسسه بازپروری معتادان به ارتباط جنسی در لوس آنجلس انجام شده، نشان داد که هر هفته 25 میلیون نفر امریکایی به پایگاه های اینترنتی ویژه پورنو متصل می شوند. و اینکه اساسا 6 درصد از بازدیدکنندگان هر گونه پایگاه اینترنتی، در پی موضوع های مربوط به مسائل جنسی هستند.(لاسر، 2004 )
یافته ها نشان می دهد اتصال به پایگاه های اینترنتی ویژه پورنو، افزون بر کاربران خانگی، از معضلات جدّی در محیط های کاری نیز هست. بر اساس پژوهش هایی در مورد 500 شرکت تجاری روشن شد که کارمندان مرد، 62 درصد از زمان کاری خود در پشت رایانه را، در دیدن پایگاه های ویژه مسائل جنسی سپری می کنند.
پی آمدهای پورنوگرافی اینترنتی می تواند خطرناک باشد. بسیاری افراد به خاطر استفاده از پایگاه های پورنوگرافی اینترنتی، کار، فرصت شغلی و زندگی زناشویی خود را به مخاطره انداخته اند.
در حال حاضر، پایگاه های اینترنتی ویژه پورنوگرافی، به سرعت در سراسر جهان در حال گسترش است.
نظر به همین شرایط آزاد در اینترنت، به تازگی شاهد شکل گیری نوعی رابطه های عاشقانه و از طریق اینترنت هستیم که در اصطلاح از آن به ارتباط جنسی مجازی [37] یاد می شود.
سکس مجازی، موضوع جدیدی است که افراد می توانند همدیگر را در فضای اینترنت مشاهده کنند و بدون تماس جسمانی، رابطه عاشقانه و جنسی را تجربه کنند. بی شک شکل گیری چنین شرایطی در فضای مجازی اینترنت می تواند نقطه آغازی برای انقلاب دیگری در عرصه این مسائل باشد.
بر اساس برخی پژوهش ها،ارتباط جنسی مجازی می تواند به معضل مهمی تبدیل شود و فرد را وا دارد تا خانه و کاشانه خود را در جست وجوی فرد دل باخته اش رها کند.(سولر، 2004 ) با وجود چنین شواهدی است که اینترنت را یکی از عوامل رواج انحراف های اخلاقی به ویژه برای نسل نوجوان و جوان به حساب می آورند.
در اینترنت، افراد اعمالی را انجام می دهند و چیزهایی می گویند که به طور عادی و در دیدارهای رو در رو آنها را انجام نمی دهند. پژوهش گران این وضعیت را ناشی از اینترنت می دانند.(سعیدی،1384 )
در اینترنت چه خصوصیاتی هست که فرد را از قید و بندهای روانی و اخلاقی آزاد می کند و سبب می شود کنترل بر نیازها و احساسات درونی شکسته شود.
یافته ها نشان می دهد، گمنامی [38] ونامرئی بودن [39]، دو عامل اصلی بازداری زدایی در اینترنت است.
در بسیاری از محیط های اینترنتی، دیگران نمی توانند شما را ببینند و یا رفتارتان را مشاهده کنند. نامرئی بودن این جراُت را به افراد می دهد که موضوعاتی را جستجو و مشاهده کنند ویا کارهای بکنند که در خارج از اینترنت، آن موضوعات و کارها را دنبال نمی کردند.
نامرئی بودن با گمنامی هم پوشی دارد. در ارتباط های متنی، دیگران نمی توانند شما را ببینند، یا صدای شما را بشنوند و شما نیز نمی توانید صدای دیگران را بشنوید و آنها را ببینید. افراد در این گونه ارتباط ها، نگران این نخواهند بود که از سوی کسی تهدید شوند؛ زیرا هر کاری که انجام دهند، گمنام خواهند ماند. .(سعیدی،1384 )
بر اساس مفاهیم و آموزه های فرهنگی، می توانیم اصطلاح خلوت اینترنت[40] را به کار ببریم.
وقتی در قلمروی که فرد در آن قرار دارد، کس دیگری حضور نداشته باشد و رفتار او از چشم دیگران مخفی بماند، آن قلمرو را می توان خلوت شخصی نامید.
انسان از برخی کارها در آشکار و حضور دیگران پرهیز می کند، ولی چه بسا به محض دور شدن از چشم دیگران مرتکب آن شود؛ زیرا اساسا خلوت آسیب زا است.
یکی از مصداق های بارز خلوت، خلوت اینترنت است. اینترنت با توجه به ماهیت، محتوا و شرایط و ویژگی هایی که دارد، زمینه را برای بعضی انحراف های اخلاقی آسان می کند.
قدرت وسوسه و تأثیر وسوسه در خلوت و در فضایی که فرد بدون آگاهی دیگران، به راحتی امکان دسترسی به انواع تصویرها و محتواهای مستهجن را دارد، بیشتر می گردد.
اگر بپذیریم که هر چیزی می تواند جنبه اعتیادآور و بیمارگونه به خود بگیرد، در این صورت کاملاً منطقی خواهد بود که از اعتیاد به اینترنت سخن بگوییم. توجه زیادی که امروزه روان شناسان و روان پزشکان درباره اعتیاد به اینترنت دارند، نشان می دهد این موضوع همچنان مهم و بحث برانگیز است.
اگرچه مفاهیمی مانند اعتیاد به تکنولوژی یا رایانه را شاتون [42] در سال 1991م. بررسی کرده بود، ولی اعتیاد به اینترنت (IAD) اصطلاحی بود که چند سال بعد، اورلی ([43] (1996) گریفیث ([44] (1997.) و یانگ (1996، 1998م.) رواج دادند.(لایبرت،2005 ).
تشخیص صحیح این نوع اعتیاد، بسیار دشوار است؛ به گونه ای که در ویرایش چهارم راهنمای راهنمای تشخیصی و آماری اختلال های روانی، انجمن روانپزشکی آمریکا هنوز اختلالی با این عنوان گنجانده نشده است.
اورزاک ([45] (1999.) اعتیاد به اینترنت را نوعی اختلال می داند که فرد، صفحه رایانه را جذاب تر از واقعیت زندگی روزمرّه می بیند. به نظر او، هر کس رایانه دارد، در معرض اعتیاد است، ولی افراد خجالتی، تنها و بی حوصله آسیب پذیری بیشتری دارند.(اورزاک،1999)
نبود روابط پایدار و صمیمی با دیگران، نداشتن اعتماد به نفس و به طور کلی، شکست در عرصه های گوناگون زندگی، زمینه را برای اعتیاد افراد به اینترنت فراهم می کند.
نتایج پژوهش یانگ (1997م.) در این زمینه نشان داد یکی از دلایل مهم اعتیاد به اینترنت در افرادی که روابط عمومی کمتری دارند، به دست آوردن حمایت های اجتماعی است.(سولر،2004 )
پژوهش یانگ، یکی از معدود پژوهش های تجربی است که انگیزه افراد را از اعتیاد به اینترنت به طور همه جانبه ارزیابی کرده است. این پژوهش نشان داد یکی از انگیزه های اصلی این نوع ارتباط ها، به دست آوردن حمایت های اجتماعی است.(امیدوار،1381 )
حمایت اجتماعی با ارتباط های اینترنتی زودتر و آسان تر به دست می آید. با ورود به اتاق گپ زدن [46] میان اعضا در فضای اینترنت، نوعی تشابه و آشنایی پدید می آید چرا که در این فضا ، ارزش ها، معیارها، زبان، نشانه ها و نوآوری های ویژه است و اعضا با این هنجارها، هم نوا [47] می شوند.
در این فضا، بسیاری از اطلاعات شخصی، میان افراد رد و بدل می شود، بدون اینکه احساس ترس، طرد شدن و در معرض داوری بودن وجود داشته باشد. ایجاد این نوع ارتباط، پویایی گروهی و حمایت اجتماعی پدید می آورد. به ویژه نیازهای اساسی کسانی را که در این زمینه مشکل دارند، برآورده می کند.
کسانی که شرایط محیطی و موقعیتی آنها ایجاب می کند که در منزل بیشتر بمانند، مثل ناتوانهای جسمی، بازنشسته ها، خانه دارها ... بیشتر به سمت ارتباط و حمایت های اجتماعی موجود در فضای مجازی میروند. روابط اجتماعی که در گذشته با شبکه همسایگی و پیوندهای دوستانه به دست می آمد،
امروزه با شرایط جدید زندگی به ویژه در شهرها و موقعیت های آپارتمان نشینی پیوند ها و ارتباطات سنتی اجتماعی تا حد زیادی از دست رفته است؛ از این رو، افراد می کوشند آن پیوندها را از طریق سرگرم شدن به اینترنت و روابط اینترنتی جبران کنند. البته آسیب پذیری در این گونه شرایط بیشتر است و با گذشت زمان، چه بسا اعتیاد به اینترنت را در پی داشته باشد.
برخی پژوهش ها، پی آمدهای اعتیاد به اینترنت را بررسی کرده اند.
ایوان گلدبرگ[48] (1995.) اعتیاد به اینترنت را یکی از آسیب های روان شناختی بسیار زیان بخش می داند که کنش وری بهنجار و سلامت روانی فرد را در جنبه های مختلف مختل می کند.
برخی پی آمدهای منفی اعتیاد به اینترنت بر اساس یافته های گلدبرگ عبارتند از: 1) دگرگونی های شدید در سبک زندگی به منظور گذراندن زمان بیشتری در شبکه؛ 2) کاهش کلی فعالیت های بدنی؛ 3) بی توجهی به سلامت فردی و در نتیجه، پرداختن به سرگرمی های اینترنتی؛ 4) دور شدن از فعالیت های مهم زندگی؛ 5) کمبود خواب و یا تغییر الگوهای خواب، برای گذراندن زمان بیشتری در شبکه؛ 6) کاهش معاشرت و در نتیجه، از دست دادن دوستان 7 ) غفلت از خانواده؛ 8) بی توجهی به مسئولیت های شغلی و شخصی (سولر،2004 )
پژوهش های جدیدتر نشان می دهدعلاوه بر اینکه وابستگی رفتاری یا اعتیاد به اینترنت، نوعی بیماری یا آسیب روانی است، همچنین پدیده ای است که با تبعات و با صدمات جسمانی، خانوادگی، شغلی، اجتماعی و روانی همراه است.
مهم ترین آثار اعتیاد به اینترنت باتوجه به شدت آن، عبارتند از: اختلال افسردگی؛ گوشه گیری و انزوا؛ اختلال در میزان خواب و زمان آن؛ خستگی بیش از حد؛ فشارهای روانی؛ از دست دادن فرصت های شغلی؛ اختلال در روابط میان فردی؛ اختلاف های خانوادگی، مشکلات درسی، افکار پرخاشگرانه و میل جنسی زودرس.(بریگز،2001)
کنترل اینترنت
چه کسي اينترنت را کنترل مي کند؟پاسخ رسمي به چنين سوالي هيچکس است. اما اين پاسخ نيمي از حقيقتي است که مخفي باقي مانده است.
اينترنت اصولا گروهي از موافقت نامه ها ميان جوامع رايانه اي، سرورهاي بي شمار و شرکت هایی است که بيشتر آنها در خفا قرار دارند. اما از نظر برتري توانايي در کنترل شبکه مي توان از شرکت اينترنتي"ICANN " در کاليفرنيا نام برد.اين شرکت سازماني است که ميزان آدرسهاي آنلاين يا نامهاي دامنه را به همراه پسوندهاي آنان از قبيلcom" "متعادل مي سازد
به بياني ديگر در صورتي که هر کشوري قصد تغيير جنبه هاي مختلف دامنه خود را داشته باشد اين تغييرات بايد توسط وزارت بازرگاني آمريکا مورد کنترل و تاييد قرار گيرد. عمليات اجرايي چنين تغييراتي نيز توسط شرکت آمريکايي " Verisign" صورت خواهد گرفت و به همين دليل کشورهاي بزرگ جهان به اين امر که آمريکا عملا در حضور کشورهاي مختلف در اين شبکه نقش تعيين کننده اي دارد خیلی خوشحال نیستند.
امروزه درباره اینکه چه فرد یا افرادی مسئول نهایی ایمنی و سلامت روانی جوانان و نوجوانان به هنگام اتصال به اینترنت هستند، اختلاف نظر وجود دارد.
آیا این مسئولیت بر عهده قانون گذاران، مربیان و نهادهای اجتماعی و خانواده است یا شرکت ها و افرادی که داده هایشان را روی اینترنت می فرستند؟در زمینه مدیریت اینترنت، به منظور پیش گیری از آسیب های فرهنگی و روان شناختی و روشی که باید به کار برده شود، دیدگاه ها و راهکارهای مختلفی (آموزشی، مداخله دولت، نرم افزارهای کنترل کننده، برنامه های جای گزین و...) ارائه شده که از گستره بحث ما در این مقاله خارج است.
نتیجه گیری
به طور كلی دانش ما از آسیب های روانی ناشی از اینترنت هنوز به بازپروری و رشد و گسترش نیاز دارد؛ چرا كه پژوهش ها و گزارش های تدوین شده و رسمی در این رابطه هنوز به سرعت سایر زمینه ها انجام و منتشر نمی شوند یا هنوز در مراحل اجرا قرار دارند. آنچه در این جا بیان گردید، پیش فرض هایی است که توسط محافل علمی مطرح گردیده است.
اینترنت در کنار دست آوردها و کاربردهای انکارناپذیر و مثبتی که در زمینه های گوناگون دارد، پی آمدهای نامطلوبی نیز به همراه دارد که می بایست مورد توجه والدین، مربیان و همه مسئولان امر تعلیم و تربیت و برنامه ریزان فرهنگی جامعه قرار بگیرد. در اینجا، تنها به چند توصیه کلی بسنده می کنیم.
ـ والدین باید پی آمدهای منفی استفاده بیش از حد از اینترنت و آسیب های اخلاقی ناشی از آن را به فرزندان خود بازگو کنند.
ـ آنها باید بر رفتار فرزندانشان در استفاده از اینترنت نظارت کنند و روش های استفاده درست و مفید از اینترنت را به آنها آموزش دهند.
والدین باید از قرار دادن رایانه در اتاق های شخصی فرزندان بدون کنترل بر آن بپرهیزند.
مسئولان و نهادهای فرهنگی ـ اجتماعی نیز وظیفه دارند فرهنگ استفاده درست و سالم از اینترنت را به افراد جامعه به ویژه جوانان و نوجوانان که بیشتر در معرض آسیب هستند، آموزش دهند.
باید دانست فیلترکردن هرچند به طور موقت می تواند جلوی سوء استفاده از اینترنت را بگیرد، ولی آنچه در شرایط کنونی لازم است و باید دولت روی آن سرمایه گذاری کند، ایمن سازی، تقویت باورها و بارور کردن روحیه خود کنترلی و خودداری است. تنها در این صورت است که فرهنگ استفاده درست از اینترنت در جامعه نهادینه می شود و از آسیب ها و خطرهای منفی آن جلوگیری می شود.
گرد آورنده: س. شایسته مدرس دروس دوره کارشناسی رشته آسیب شناسی
شامل مطالبی از منابع مطالعه شده و مطالب و توضیحات گردآورنده
تاریخ تنظیم: مرداد 1392
فهرست منابع
الف) فارسی
1. امیدوار، احمد و علی اکبر صارمی، اعتیاد به اینترنت، تهران: انتشارات تمرین، ۱۳۸۱
2. استوارت، ام هوور ، بازاندیشی درباره رسانه دین و فرهنگ، ترجمه: مسعود آریایی نیا، تهران: انتشارات سروش، ۱۳۸۲
3 .بگدیکیان، بن اچ، انحصار رسانه ها، ترجمه: داوود حیدری، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه ها، ۱۳۷۴
4. تامپسون، جان ب، رسانه ها و مدرنیته، ترجمه: مسعود اوحدی، تهران: انتشارات سروش،۱۳۸۰
. 5 سعیدی، علی و ابوالقاسم شکیبا، روان شناسی و آسیب شناسی ارتباطات اینترنتی، تهران: انتشارات سنبله، ۱۳۸۴
6 . خانیکی، هادی، مثلث رشد اقتصادی، اعتلای فرهنگی و عدالت اجتماعی، مجموع گزارش مقالات و سخنرانی های فرهنگی، ج ۱، معاونت پژوهشی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۲،
.7گروه نویسندگان، رسانه ها و ثبات سیاسی، انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی، تهران: ۱۳۸۱.
. 8مولانا، حمید، جریان بین المللی اطلاعات؛ گزارش و تحلیل جهانی، ترجمه: یونس شکرخواه، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه ها، ۱۳۷۱.
9 . نوید، مهدی ، فرهنگ و مقاومت فرهنگی، انتشارات فلق، ۱۳۷۴،
ب) لاتین
1. Briggs. R.G. (2001)Psychological Parameters of Internet Addiction. http://library.albany.edu/briggs/addiction.html.
2. Bulleu,P and Harre.N. (2000)the internet: Its Effects on sofety and behavior,. http:// net safe. orgnz/DOC Library, Patbullen.
3. Amichai-Hamburger, Y. (Ed.). (2005). The Social Net: Human behavior in Cyberspace. New York: Oxford University Press.
4, Amichai-Hamburger, Y.. (2007). Preface: Internet and Well-being. Computers in Human Behavior, 23, 893-897.
5.Joinson. Adam.N (2003) Understanding the psychology of internet behavior, palgrave Maccmillan Published.
6. Lasser.M.R. (2004) Pornography in Internet. http://galenet.Grale group.com.
7. Liebert.M.A. (2005) cyber psychology and beheavior: V:۸ Namber
8.Orzack, M.H. (1999)Computer addiction: Is it real on virtual? New york, John wiley and sons, 1999.
9.Menow. J.M. (1999)Impact of the Internet: Some Conseptual and Methodologecal issues, 1999. http://www.dgz.org.br/dez ۹۹/art.۶htm.
10. Patricia wallace (2007), the psychology of the internet, cambridge university press.
11. Smith, M and Kollock. P(1999) Communities in cyberspace: London, Routledge.
12. Riva, G (2001) cyber hpsycology and behavior the Mind over the web: the guest for the definition of a metnod for internet reserch. P:۱.
13. Riva, G and Galimberti, C (2001) Towards cyberpsychology: Mind, cognition, andSociety in the internet age. Amsterdam: IOS Press.
14. Sanders,c and field. T.m. and Diego.M and Kaplan, M. The Relation ship of internetuse to Depression and Socil Isolation Among Adolescents. Internet: http://www.findarticlis.com/p/Articles/mim۲۲۴۸/is ۱۳۸۳۵/ai.
15. Strate, L (2003) Communication and Cyberspace: social interaction in an electronic environment. cresskill, . NJ: Press.Hampton
16. Sherman, R (2003) The minds eye in cyberspace: on line perceptions of self and others. www.vepsy.com/ communication/ book ۲/۲ sectio ۰۴..
17.Smith, M and Kollock, P.(1999) Communities in cyberspace: London, Routledge
18.Stangroom, Jeremy,( 2009) Human Relationship By Internet. http://www.philosophers.co.uk/Jermy.
19. Suler,J. psychology of cyberspace_addiction to cyberspace why is this thing eating my life? www.selfhelp magazine.com.
20. Suler,J. (2004) Computer and Cyberspace Addiction. http://www.planet psych.com/z psychology ۱۰۱/cyber addiction.htm.
[1] wallace.P
[2] Packet Switching
[3] Advanced Research Project Agency Network (ARPANET).
[4] mail net
[5] International Telecommunications Union
1. . وب سایت بین المللی است که آمار به روز استفاده از اینترنت در بیش از233 کشور و منطقه دنیا را منتشر میکند
http:// www.internetworldstats.com و آدرس ایترنتی آن:
[7] The Psychology of the internet
[8] Psychology of Media
[9] Hayles, K.
[10] Hilmes, M
[11] Kittler, F
[12] Smith, M and Kollock, P.
[13] Reeves, B and Clifford, N.
[14] Silver, D.
[15] Smith, M and Kollock, P.
[16] Communities in cyberspace
[17] Riva,G and Galimberty,C
[18] Strate, L. Jacobson, R and Gibson, s. B.
[19] Graham, G
[20] Stangroom. j
[21] effective management
[22] Joinson, A.
[23] psychological aspects of internet pornography
[24] Hamburger,Y.
[25] Barnes, S.B.
[26] Zeev, A
[27] Cooper, A.
[28] Cooper, A
[29] Whitty, M.T Delmonico, D.L.
[30] Young, K.S.
[31] Empathy
[32] Menow. J.M.
[33] Herbert. Sc.
[34] christophere,s.
[35] Pornography هرچیزی که محتوای جنسی داشته باشد، صرف نظر از ابزار مورد استفاده آن مثل عکس،فیلم و گزارش
[36] Lasser.M.R.
[37] Virtual sex
[38] Anonymity
[39] Invisibility
[40] Internet privacy
[41] Internet addiction
[42]Shotton. M.A
[43]. O`Rleilly.M
[44]. Griffiths,M.D
[45] Orzack, M.H
[46] Chat room
[47] conformance
[48] Goldberg. I.