باب سوم در عشق و مستی و شور
سرآغاز
خوشا وقت شوریدگان غمش
اگر زخم بینند و گر مرهمش
گدایانی از پادشاهی نفور
به امیدش اندر گدایی صبور
دمادم شراب الم درکشند
و گر تلخ بینند، دم درکشند
بلای خمار است در عیش مل
سلحدار خار است با شاه گل
نه تلخ است صبری که بر یاد اوست
که تلخی شکر باشد از دست دوست
ملامت کشانند، مستان یار
سبکتر برد اشتر مست، بار
اسیرش نخواهد رهایی ز بند
شکارش نجوید خلاص از کمند
سلاطین عزلت، گدایان حی
منازلشناسان گمکرده پی
به سروقتشان خلق، کی ره برند
که چون آب حیوان به ظلمت درند؟
چو بیتالمقدس، درون پرقباب
رها کرده دیوار بیرون خراب
چو پروانه آتش به خود درزنند
نه چون کرم، پیله به خود برتنند
دلارام در بر، دلارام جوی
لب از تشنگی خشک، بر طرف جوی
نگویم که بر آب قادر نیاند
که بر شاطی نیل مستسقیاند
تقریر عشق مجازی و قوت آن
تو را عشق همچون خودی ز آب و گل
رباید همی صبر و آرام دل
به بیداریاش فتنه بر خد و خال
به خواب اندرش پایبند خیال
به صدقش چنان سرنهی بر قدم
که بینی جهان با وجودش عدم
چو در چشم شاهد نیاید زرت
زر و خاک یکسان نماید برت
دگر با کست برنیاید نفس
که با او نماند دگر جای کس
تو گویی به چشم اندرش منزل است
و گر دیده برهم نهی در دل است
نه اندیشه از کس که رسوا شوی
نه قوت که یکدم شکیبا شوی
گرت جان بخواهد به لب برنهی
و گر تیغ بر سر نهد، سر نهی
در محبت روحانی
چو عشقی که بنیاد آن بر هواست
چنین فتنهانگیز و فرمانرواست
عجب داری از سالکان طریق
که باشند در بحر معنی، غریق
به سودای جانان ز جان مشتغل
به ذکر حبیب از جهان، مشتغل
به یاد حق از خلق، بگریخته
چنان مست ساقی که می ریخته
نشاید به دارو دوا کردشان
که کس مطلع نیست بر دردشان
الست از ازل همچنانشان به گوش
به فریاد قالوا بلی در خروش
گروهی عملدار عزلتنشین
قدمهای خاکی، دم آتشین
به یک نعره کوهی ز جا برکنند
به یک ناله، شهری به هم برزنند
چو بادند پنهان و چالاکپوی
چو سنگند خاموش و تسبیحگوی
سحرها بگریند چندان که آب
فروشوید از دیدهشان کحل خواب
فرس کشته از بس که شب راندهاند
سحرگه خروشان که واماندهاند
شب و روز در بحر سودا و سوز
ندانند ز آشفتگی شب ز روز
چنان فتنه بر حسن، صورتنگار
که با حسن صورت ندارند کار
ندادند صاحبدلان دل به پوست
و گر ابلهی داد، بیمغز، کوست
می صرف وحدت کسی نوش کرد
که دنیا و عقبی فراموش کرد
حکایت در معنی تحمل محب صادق
شنیدم که وقتی گدازادهای
نظر داشت با پادشازادهای
همی رفت و میپخت سودای خام
خیالش فروبرده دندان به کام
ز میدانش خالی نبودی چو میل
همه وقت، پهلوی اسبش چو پیل
دلش خون شد و راز در دل بماند
ولی پایش از گریه در گل بماند
رقیبان خبر یافتندش ز درد
دگرباره گفتندش اینجا مگرد
دمی رفت و یاد آمدش روی دوست
دگر خیمه زد بر سر کوی دوست
غلامی شکستش سر و دست و پای
که باری نگفتیمت ایدر میای
دگر رفت و صبر و قرارش نبود
شکیبایی از روی یارش نبود
مگسوارش از پیش شکر به جور
براندندی و بازگشتی به فور
کسی گفتش: ای شوخ دیوانهرنگ!
عجب صبر داری تو بر چوب و سنگ!
بگفت: این جفا بر من از دست اوست
نه شرط است نالیدن از دست دوست
من اینک دم دوستی میزنم
گر او دوست دارد و گر دشمنم
ز من صبر، بی او توقع مدار
که با او هم امکان ندارد قرار
نه نیروی صبرم، نه جای ستیز
نه امکان بودن، نه پای گریز
مگو زین در بارگه سر بتاب
و گر سر چو میخم نهد در طناب
نه پروانه جان داده در پای دوست
به از زنده در کنج تاریک، اوست
بگفت: ار خوری زخم چوگان اوی؟
بگفتا: به پایش درافتم چو گوی
بگفتا: سرت گر ببرد به تیغ؟
بگفت: این قدر نبود از وی دریغ
مرا خود ز سر نیست چندان خبر
که تاج است بر تارکم یا تبر
مکن با من ناشکیبا عتیب
که در عشق، صورت نبندد شکیب
چو یعقوبم ار دیده گردد سپید
نبرم ز دیدار یوسف، امید
یکی را که سرخوش بود با یکی
نیازارد از وی به هر اندکی
رکابش ببوسید روزی جوان
برآشفت و برتافت از وی عنان
بخندید و گفتا: عنان برمپیچ
که سلطان عنان برنپیچد ز هیچ
مرا با وجود تو هستی نماند
به یاد توام خودپرستی نماند
گرم جرم بینی، مکن عیب من
تویی سر برآورده از جیب من
بدان زهره دستت زدم در رکاب
که خود را نیاوردم اندر حساب
کشیدم قلم در سر نام خویش
نهادم قدم بر سر کام خویش
مرا خود کشد تیر آن چشم مست
چه حاجت که آری به شمشیر، دست؟
تو آتش به نی درزن و درگذر
که نه خشک در بیشه ماند نه تر
حکایت در معنی اهل محبت
شنیدم که بر لحن خنیاگری
به رقص اندر آمد پریپیکری
ز دلهای شوریده، پیرامنش
گرفت آتش شمع در دامنش
پراگندهخاطر شد و خشمناک
یکی گفتش: از دوستداران، چه باک؟
تو را آتش ای یار! دامن بسوخت
مرا خود به یکباره، خرمن بسوخت
اگر یاری از خویشتن دم مزن
که شرک است با یار و با خویشتن
چنین دارم از پیر داننده یاد
که شوریدهای سر به صحرا نهاد
پدر در فراقش نخورد و نخفت
پسر را ملامت بکردند و گفت:
از آنگه که یارم کس خویش خواند
دگر با کسم آشنایی نماند
بهحقش که تا حق جمالم نمود
دگر هرچه دیدم خیالم نمود
نشد گم که روی از خلایق بتافت
که گمکردهی خویش را بازیافت
پراگندگانند زیر فلک
که هم دد توان خواندشان هم ملک
ز یاد ملک چون ملک نارمند
شب و روز چون دد ز مردم رمند
قوی بازوانند و کوتاهدست
خردمند شیدا و هشیار مست
گه آسوده در گوشهای خرقهدوز
گه آشفته در مجلسی خرقهسوز
نه سودای خودشان، نه پروای کس
نه در کنج توحیدشان جای کس
پریشیدهعقل و پراگندههوش
ز قول نصیحتگر، آگنده گوش
به دریا نخواهد شدن بط، غریق
سمندر چه داند عذابالحریق؟
تهیدستمردان پرحوصله
بیاباننوردان بیقافله
ندارند چشم از خلایق، پسند
که ایشان پسندیدهی حق بسند
عزیزان پوشیده از چشم خلق
نه زنارداران پوشیدهدلق
پر از میوه و سایهور چون رزند
نه چون ما سیهکار و ازرقرزند
به خود سر فروبرده همچون صدف
نه مانند دریا برآورده کف
نه مردم همین استخوانند و پوست
نه هر صورتی جان معنی در اوست
نه سلطان خریدار هر بندهای است
نه در زیر هر ژندهای زندهای است
اگر ژاله هر قطرهای درشدی
چو خرمهره بازار از او پر شدی
چو غازی به خود برنبندند پای
که محکم رود پای چوبین ز جای
حریفان خلوتسرای الست
به یک جرعه تا نفخهی صور، مست
به تیغ از غرض برنگیرند چنگ