باب هفتم در عالم تربیت
سرآغاز
سخن در صلاح است و تدبیر و خوی
نه در اسب و میدان و چوگان و گوی
تو با دشمن نفس، همخانهای
چه در بند پیکار بیگانهای؟
عنانبازپیچان نفس از حرام
به مردی ز رستم گذشتند و سام
تو خود را چو کودک ادب کن به چوب
به گرز گران، مغز مردان مکوب
وجود تو شهری است پرنیک و بد
تو سلطان و دستور دانا، خرد
رضا و ورع: نیکنامان حر
هوی و هوس: رهزن و کیسه بر
چو سلطان عنایت کند با بدان
کجا ماند آسایش بخردان؟
تو را شهوت و حرص و کین و حسد
چو خون در رگانند و جان در جسد
هوی و هوس را نماند ستیز
چو بینند سرپنجهی عقل تیز
رئیسی که دشمن سیاست نکرد
هم از دست دشمن ریاست نکرد
نخواهم در این نوع گفتن بسی
که حرفی بس ار کار بندد کسی
گفتار اندر فضیلت خاموشی
اگر پای در دامن آری چو کوه
سرت ز آسمان بگذرد در شکوه
زبان درکش ای مرد بسیاردان!
که فردا قلم نیست بر بیزبان
صدفوار، گوهرشناسان راز
دهان جز به لؤلؤ نکردند باز
فروان سخن باشد، آگندهگوش
نصیحت نگیرد مگر در خموش
چو خواهی که گویی نفس بر نفس
نخواهی شنیدن مگر گفت کس؟
نباید سخن گفت، ناساخته
نشاید بریدن نینداخته
تأملکنان در خطا و صواب
به از ژاژخایان حاضرجواب
کمال است در نفس انسان، سخن
تو خود را به گفتار، ناقص مکن
کمآواز هرگز نبینی خجل
جوی مشک بهتر که یک توده گل
حذر کن ز نادان دهمردهگوی
چو دانا یکی گوی و پرورده گوی
صد انداختی تیر و هر صد خطاست
اگر هوشمندی یک انداز و راست
چرا گوید آن چیز در خفیه، مرد
که گر فاش گردد شود رویزرد؟
مکن پیش دیوار، غیبت بسی
بود کز پسش گوش دارد کسی
درون دلت شهربند است راز
نگر تا نبیند در شهر، باز
از آن مرد دانا دهان دوخته است
که بیند که شمع از زبان سوخته است
حکایت سلطان تکش و حفظ اسرار
تکش با غلامان یکی راز گفت
که این را نباید به کس بازگفت
به یک سالش آمد ز دل بر دهان
به یک روز شد منتشر در جهان
بفرمود جلاد را بیدریغ
که بردار سرهای اینان به تیغ
یکی زان میان گفت و زنهار خواست
مکش بندگان کاین گناه از تو خاست
تو اول نبستی که سرچشمه بود
چو سیلاب شد، پیشبستن چه سود؟
تو پیدا مکن راز دل بر کسی
که او خود نگوید بر هرکسی
جواهر به گنجینهداران سپار
ولی راز را خویشتن پاس دار
سخن تا نگویی بر او دست هست
چو گفته شود، یابد او بر تو دست
سخن دیو بندی است در چاه دل
به بالای کام و زبانش مهل
توان باز دادن ره نرهدیو
ولی باز نتوان گرفتن به ریو
تو دانی که چون دیو رفت از قفس
نیاید به لاحول کس، باز پس
یکی طفل برگیرد از رخش، بند
نیاید به صد رستم اندر کمند
مگوی آنکه گر برملا اوفتد
وجودی از آن در بلا اوفتد
به دهقان نادان، چه خوش گفت زن:
به دانش سخن گوی یا دم مزن
مگوی آنچه طاقت نداری شنود
که جوکشته، گندم نخواهی درود
چه نیکو زده است این مثل برهمن
بود حرمت هر کس از خویشتن
چو دشنام گویی، دعا نشنوی
به جز کشتهی خویشتن ندروی
مگوی و منه تا توانی قدم
از اندازه بیرون، وز اندازه کم
نباید که بسیار بازی کنی
که مر قیمت خویش را بشکنی
و گر تند باشی به یکبار و تیز
جهان از تو گیرند راه گریز
نه کوتاهدستی و بیچارگی
نه زجر و تطاول به یکبارگی
حکایت در معنی سلامت جاهل در خاموشی
یکی خوبخلق خَلَقپوش بود
که در مصر، یکچند خاموش بود
خردمندمردم ز نزدیک و دور
به گردش چو پروانه، جویان نور
تفکر شبی با دل خویش کرد
که پوشیده زیر زبان است مرد
اگر همچنین سر به خود دربرم
چه دانند مردم که دانشورم؟
سخن گفت و دشمن بدانست و دوست
که در مصر نادانتر از وی هموست
حضورش پریشان شد و کار زشت
سفر کرد و بر طاق مسجد نبشت
در آیینه گر خویشتن دیدمی
به بیدانشی پرده ندریدمی
چنین زشت از آن پرده برداشتم
که خود را نکوروی پنداشتم
کم آواز را باشد آوازه تیز
چو گفتی و رونق نماندت، گریز
تو را خامشی ای خداوند هوش!
وقار است و نااهل را پردهپوش
اگر عالمی، هیبت خود مبر
و گر جاهلی، پردهی خود مدر
ضمیر دل خویش منمای زود
که هرگه که خواهی توانی نمود
ولیکن چو پیدا شود راز مرد
به کوشش نشاید نهان باز کرد
قلم، سرّ سلطان چه نیکو نهفت
که تا کارد بر سر نبودش نگفت
بهایم خموشند و گویا، بشر
زبانبسته بهتر که گویا به شر
چو مردم سخن گفت باید بهوش
وگرنه شدن چون بهایم خموش
به نطق است و عقل، آدمیزاده فاش
چو طوطی سخنگوی نادان مباش
حکایت
یکی ناسزا گفت در وقت جنگ
گریبان دریدند وی را به چنگ
قفاخورده گریان وعریان نشست
جهاندیدهای گفتش: ای خودپرست!
چو غنچه گرت بسته بودی دهن
دریده ندیدی چو گل، پیرهن
سراسیمه گوید سخن بر گزاف
چو طنبور بیمغز بسیارلاف
نبینی که آتش زبان است و بس
به آبی توان کشتنش در نفس؟
اگر هست مرد از هنر بهرهور
هنر خود بگوید نه صاحبهنر
اگر مشک خالص نداری مگوی
ورت هست، خود فاش گردد به بوی
به سوگند گفتن که زر مغربی است،
چه حاجت؟ محک خود بگوید که چیست