حکایت
در این شهر باری به سمعم رسید
که بازارگانی غلامی خرید
شبانگه مگر دست بردش به سیب
به بر درکشیدش به ناز و عتیب
پریچهره هرچ اوفتادش به دست
ز رخت و اوانیش در سر شکست
نه هرجا که بینی خطی دلفریب
توانی طمع کردنش در کتیب
گوا کرد بر خود خدای و رسول
که دیگر نگردم به گرد فضول
رحیل آمدش هم در آن هفته پیش
دلافگار و سربسته و رویریش
چو بیرون شد از کازرون یکدو میل
به پیش آمدش سنگلاخی مهیل
بپرسید کاین قله را نام چیست؟
که بسیار بیند عجب هر که زیست
کسی گفتش: این راه را وین مقام
به جز تنگ ترکان ندانیم نام
برنجید چون تنگ ترکان شنید
تو گفتی که دیدار دشمن بدید
سیه را بفرمود کای نیکبخت!
هم اینجا که هستی بینداز رخت
نه عقل است و نه معرفت، یک جوم
اگر من دگر تنگ ترکان روم
در شهوت نفس کافر ببند
و گر عاشقی، لت خور و سر ببند
چو مر بندهای را همی پروری
به هیبت بر آرش کز او برخوری
و گر سیدش لب به دندان گزد
دماغ خداوندگاری پزد
غلام، آبکش باید و خشتزن
بود بندهی نازنین مشتزن
گروهی نشینند با خوشپسر
که ما پاکبازیم و صاحبنظر
ز من پرس فرسودهی روزگار
که بر سفره، حسرت خورد روزهدار
از آن تخم خرما خورد گوسپند
که قفل است بر تنگ خرما و بند
سر گاو و عصار از آن در که است
که از کنجدش ریسمان کوته است
حکایت درویش صاحبنظر و بقراط حکیم
یکی صورتی دید، صاحبجمال
بگردیدش از شورش عشق، حال
برانداخت بیچاره چندان عرق
که شبنم بر اردیبهشتی ورق
گذر کرد بقراط بر وی سوار
بپرسید کاین را چه افتاد کار؟
کسی گفتش: این عابدی پارساست
که هرگز خطایی ز دستش نخاست
رود روز و شب در بیابان و کوه
ز صحبت گریزان، ز مردم ستوه
ربوده است خاطرفریبی، دلش
فرورفته پای نظر در گلش
چو آید ز خلقش ملامت به گوش
بگرید که چند از ملامت؟ خموش
مگوی ار بنالم که معذور نیست
که فریادم از علتی دور نیست
نه این نقش دل میرباید ز دست
دل آن میرباید که این نقش بست
شنید این سخن مرد کارآزمای
کهنسال پروردهی پختهرای
بگفت: ارچه صیت نکویی رود
نه با هرکسی هرچه گویی رود
نگارنده را خو همین نقش بود
که شوریده را دل به یغما ربود؟
چرا طفل یکروزه هوشش نبرد؟
که در صنع دیدن، چه بالغ، چه خرد
محقق همان بیند اندر ابل
که در خوبرویان چین و چگل
نقابی است هر سطر من زین کتیب
فروهشته بر عارضی دلفریب
معانی است در زیر حرف سیاه
چو در پرده معشوق و در میغ، ماه
در اوقات سعدی نگنجد ملال
که دارد پس پرده چندین جمال
مرا کاین سخنهاست مجلسفروز
جو آتش در او روشنایی و سوز
نرنجم ز خصمان اگر برتپند
کز این آتش پارسی در تبند
گفتار اندر سلامت گوشهنشینی و صبر بر ایذاء خلق
اگر در جهان از جهان رستهای است
در از خلق بر خویشتن بستهای است
کس از دست جور زبانها نرست
اگر خودنمای است و گر حقپرست
اگر برپری چون ملک ز آسمان
به دامن درآویزدت بدگمان
به کوشش توان دجله را پیش بست
نشاید زبان بداندیش بست
فراهم نشینند تردامنان
که این زهد خشک است و آن دام نان
تو روی از پرستیدن حق مپیچ
بهل تا نگیرند خلقت به هیچ
چو راضی شد از بنده، یزدان پاک
گر اینها نگردند راضی، چه باک؟
بداندیش خلق از حق آگاه نیست
ز غوغای خلقش به حق راه نیست
از آن ره به جایی نیاوردهاند
که اول قدم، پی غلط کردهاند
دو کس بر حدیثی گمارند گوش
از این تا بدان، ز اهرمن تا سروش
یکی پند گیرد، دگر ناپسند
نپردازد از حرف گیری به پند
فرومانده در کنج تاریک، جای
چه دریابد از جام گیتینمای؟
مپندار اگر شیر و گر روبهی
کز اینان به مردی و حلیت رهی
اگر کنج خلوت گزیند کسی
که پروای صحبت ندارد بسی
مذمت کنندش که زرق است و ریو
ز مردم چنان میگریزد که دیو
و گر خندهروی است و آمیزگار
عفیفش ندانند و پرهیزگار
غنی را به غیبت بکاوند پوست
که فرعون اگر هست در عالم، اوست
و گر بینوایی بگرید به سوز
نگونبخت خوانندش و تیرهروز
و گر کامرانی درآید ز پای
غنیمت شمارند و فضل خدای
که تا چند از این جاه و گردنکشی؟
خوشی را بود در قفا، ناخوشی
و گر تنگدستی، تنکمایهای
سعادت بلندش کند پایهای
بخایندش از کینه دندان به زهر
که دونپرور است این فرومایه دهر
چو بینند کاری به دستت در است
حریصت شمارند و دنیاپرست
و گر دست همت بداری ز کار
گداپیشه خوانندت و پختهخوار
اگر ناطقی، طبل پریاوهای
و گر خامشی، نقش گرماوهای
تحملکنان را نخوانند مرد
که بیچاره از بیم، سر برنکرد
و گر در سرش هول و مردانگی است
گریزند از او کاین چه دیوانگی است؟!
تعنت کنندش گر اندک خوری است
که مالش مگر روزی دیگری است
و گر نغز و پاکیزه باشد خورش
شکمبنده خوانند و تنپرورش
و گر بیتکلف زید مالدار
که زینت بر اهل تمیز است عار
زبان در نهندش به ایذا چو تیغ
که بدبخت، زر دارد از خود دریغ
و گر کاخ و ایوان منقش کند
تن خویش را کسوتی خوش کند
به جان آید از طعنه بر وی زنان
که خود را بیاراست همچون زنان
اگر پارسایی سیاحت نکرد
سفرکردگانش نخوانند مرد
که نارفته بیرون ز آغوش زن
کدامش هنر باشد و رای و فن؟
جهاندیده را هم بدرند پوست
که سرگشتهی بختبرگشته اوست
گرش حظ از اقبال بودی و بهر
زمانه نراندی ز شهرش به شهر
عزب را نکوهش کند خردهبین
که میرنجد از خفت و خیزش زمین
و گر زن کند، گوید از دست دل
به گردن درافتاد چون خر به گل
نه از جور مردم رهد زشتروی
نه شاهد ز نامردم زشتگوی
گرت برکند خشم روزی ز جای
سراسیمه خوانندت و تیرهرای
و گر بردباری کنی از کسی
بگویند غیرت ندارد بسی
سخی را به اندرز گویند، بس
که فردا دودستت بود پیش و پس
و گر قانع و خویشتندار گشت
به تشنیع خلقی گرفتار گشت
که همچون پدر خواهد این سفلهمرد
که نعمت رها کرد و حسرت ببرد
که یارد به کنج سلامت نشست؟
که پیغمبر از خبث ایشان نرست
خدا را که مانند و انباز و جفت
ندارد، شنیدی که ترسا چه گفت؟
رهایی نیابد کس از دست کس
گرفتار را چاره صبر است و بس
حکایت
چوانی هنرمند فرزانه بود
که در وعظ، چالاک و مردانه بود
نکونام و صاحبدل و حقپرست
خط عارضش خوشتر از خط دست
قوی در بلاغات و در نحو، چست
ولی حرف ابجد نگفتی درست
یکی را بگفتم ز صاحبدلان
که دندان پیشین ندارد فلان
برآمد ز سودای من سرخروی
کز این جنس بیهوده دیگر مگوی
تو در وی همان عیب دیدی که هست
ز چندان هنر، چشم عقلت ببست
یقین بشنو از من که روز یقین
نبینند بد، مردم نیکبین
یکی را که عقل است و فرهنگ و رای
گرش پای عصمت بخیزد ز جای
به یک خرده مپسند بر وی جفا
بزرگان چه گفتند؟ خذما صفا
بود خار و گل باهم ای هوشمند!
چه در بند خاری تو؟ گلدسته بند
کرا زشتخویی بود در سرشت
نبیند ز طاووس جز پای زشت
صفایی به دست آور ای خیرهروی!
که ننماید آیینهی تیره، روی
طریقی طلب کز عقوبت رهی
نه حرفی که انگشت بر وی نهی
منه عیب خلق ای خردمند! پیش
که چشمت فرودوزد از عیب خویش
چرا دامنآلوده را حد زنم
چو در خود شناسم که تردامنم؟
نشاید که بر کس درشتی کنی
چو خود را به تأویل، پشتی کنی
چو بد ناپسند آیدت، خود مکن
پس آنگه به همسایه گو بد مکن
من ار حقشناسم و گر خودنمای
برون با تو دارم، درون با خدای
چو ظاهر به عفت بیاراستم
تصرف مکن در کژ و راستم
اگر سیرتم خوب و گر منکر است
خدایم به سر از تو داناتر است
تو خاموش اگر من بهم یا بدم
که حمال سود و زیان خودم
کسی را به کردار بد کن عذاب
که چشم از تو دارد به نیکی، ثواب
نکوکاری از مردم نیکرای
یکی را به ده مینویسد خدای
تو نیز ایعجب! هر که را یک هنر
ببینی، ز ده عیبش اندر گذر
نه یک عیب او را بر انگشت پیچ
جهانی فضیلت برآور به هیچ
چو دشمن که در شعر سعدی نگاه،
به نفرت کند و اندرون تباه
ندارد به صد نکتهی نغز، گوش
چو زحفی ببیند، برآرد خروش
جز این علتش نیست کان بدپسند
حسد، دیدهی نیکبینش بکند
نه مر خلق را صنع باری سرشت
سیاه و سپید آمد و خوب و زشت
نه هر چشم و ابرو که بینی نکوست
بخور پسته مغز و بینداز پوست