چه کنیم تا روابط اجتماعی دوستانه تری داشته باشیم؟
در فرهنگ روابط اجتماعی ما ایرانی ها، گرایش به گروه و روابط دوستانه ی جمعی در شکل رفت و آمد های خانوادگی رواج چشمگیری دارد. اگرچه این نوع از روابط و رفت و آمدها نیز در سال های اخیر به دلایل اقتصادی یا تغییر در سبک زندگی، تا اندازه ای محدود گردیده و کاهش یافته است اما هنوز در بین اکثرخانواده ها و در بین خویشاوندان نزدیک، به شکل قابل توجه مشاهده می گردد.
نکته مورد اشاره این است که این روابط و تعاملات دوستانه و این شکل از گروه گرایی نیز گاهی کارکرد مثبت خود را از دست داده و به دلیل نوع و نحوه تعامل دوستان با یکدیگر، زمینه ساز بروز کدورت و در نتیجه کناره گیری از گروه های دوستی و احساس انزوا و تنهایی می گردد.
در این نوشته، بر اساس تجارب مشاوره ای و استفاده از منابع علمی به توصیه هایی در خصوص تداوم و گرمی روابط دوستانه و پیوستگی گروهی اشاره می گردد.
در واقع چنانچه نیاز به این نوع از روابط دارید و یا مجبور به درگیر شدن در این شکل از روابط هستید و به طور کلی در هر نوع رابطه ی دوستانه، عمل به توصیه های زیر ممکن است به روابط مستمر، مؤثر و مثبت شما با دیگران کمک کند.
یکرنگی و روراستی: بیشتر مردم دوست دارند که در آینه ی چشمانشان رنگ صداقت دوستانشان را ببینند و نه دو رنگی و سیاست بازی آنها را. برای مثال، ممکن است مشاهده کنید که دوستانتان مدام از وضع مالی اشان شکایت می کنند و یا مدت طولانی است که طلب شما را بر نگردانده اند در حالی که هر چند وقت یک بار، خرید چند میلیونی می کنند.
در واقع هیچ کس دوست ندارد که با بی صداقتی به بازی گرفته شود و در این صورت از ادامه ی روابط دوستانه، منصرف خواهد شد.
پرهیز ازایجاد مزاحمت: در مواقعی که دوستانمان از ما دعوت می کنند یا در مواقعی که تقریباً مطمأنیم که آنها آمادگی پذیرش ما را دارند و با روی باز از ما استقبال می کنند به سراغ آنها برویم.
ماندن طولانی مدت ما نیز در جوار آنها ممکن است ایجاد مزاحمت کند.
پرهیز از خود نمایی:یکی دیگر از مشکلات در روابط اجتماعی بعضی از ما ایرانی ها با دوستان خانوادگی امان این است که آنها را وارد بازی های روانی خودمان میکنیم و مثلاً سعی داریم تا تمام امتیازات و داشته های خودمان را به رخ آنها بکشیم تا از آنها مهم تر و سرتر جلوه کنیم. متوجه باشیم، دوستانمان دوست ندارند که احساس کنند در مقابل ما خیلی کم آورده اند و این رفتار به جای اینکه ما را مهم جلوه دهد باعث احساس تنفر و حسادت خواهد شد و یا زمینه به اصطلاح چشم و هم چشمی را فراهم خواهد آورد.
اصطلاح بازیهای روانی توسط شخصیتی علمی به نام اریک برن (1970- 1910) و در کتاب وی تحت عنوان لاتین آن (Games people play) مطرح گردید که بر اساس آن می توانیم بگوییم که گاهی در لایه های زیرین و پنهان روابط به ظاهر قابل قبول آدم ها با یکدیگر انگیزه های دیگری در جریان است.
اریک برن، همچنین در نوشته های دیگرش به تحلیل رفتار آدم ها بر اساس سه جنبه از شخصیت یعنی جنبه ی والد، بالغ و کودک درون پرداخته است که در برگیرنده مطالب جالب توجهی از تعاملات مردم با یکدیگر است.
رازداری: گاه دوستانمان که ما را خیلی به خودشان نزدیک و محرم احساس می کنند، از اسرار زندگی اشان برایمان میگویند و گاهی نیز ما، در رفت و آمد های دوستانه به بعضی از اسرار دوستانمان پی میبریم . ناراحتی جدی هنگامی پیش می آید که شما آن اسرار را به شخص دیگری گفته باشید و به اعتماد دوستانتان خیانت کرده باشید.
متوجه باشید که دوست محرم راز شما ممکن است دوست به اصطلاح، محرم راز دیگر نیز داشته باشد که احتمالاً گفته های شما را برای او بازگو خواهد کرد و به این ترتیب، تعداد زیادی از اشخاص محرم، از آنچه شما گفته اید با خبرند.
پرهیز از بدگویی کردن از دیگران: یکی دیگر از معضلات فرهنگی بعضی از ما ایرانی ها در روابط اجتماعی، بدگویی در غیاب دیگران است. مطمأن باشید وقتی از دوستی پیش دوستان دیگرتان، بد میگویید از اعتبار و اطمینان خودتان میکاهید چرا که بدگویی نشان می دهد که شما چقدر متظاهرید و چه راحت اعتبار و آبروی دیگران را به حراج غیبت می گذارید و شخص شنونده به این نتیجه می رسد که شما احتمالاً از او هم پیش دیگران بدگویی خواهید کرد.
رعایت اعتدال: اگر دوستان خانوادگی شما کاری برای شما انجام می دهند مثلا به احترام و افتخار شما مهمانی ترتیب میدهند و یا به مناسبتی به شما کادو میدهند و یا در مواقع اضطراری به کمکتان می آیند. بدیهی است که آنها در آینده از شما نیز انتظار پاسخ و عمل متقابل دارند. اگر کار آنها، پاسخ متقابل و به اندازه نداشته باشد ممکن است دلیل آن را قدر نشناسی و بی معرفتی شما بدانند.
برای مثال و در صورتی که در توانمان هست، یک ناهار خوب و یک کادوی خوب را با یک شام و یک هدیه ی خوب پاسخ بدهیم و در صورتی که در آن حد نمی توانیم، یک معذرت خواهی هم در کنار پاسخمان قرار بدهیم.
جرج هومانز ( 1974- 1958 ) اولین الگوی تبادل اجتماعی را متکی بر مفهوم تساوی عدالت (Distributive justice ) مطرح ساخت که بر اساس نظریه وی، آنچه که ما در یک رابطه می دهیم باید مساوی با آنچه که دریافت می کنیم باشد.
پرهیز از بدگویی کردن از خانواده خود: در روابط و رفت و آمد با دوستان خانوادگی، گاه پیش می آید که یکی از دوستان به درد دل کردن با شما می نشیند و از اعضای خانواده ی خود مثلا از همسر یا فرزندش شکوه می کند و به طرز اغراق آمیزی معایب آنها را به میان می کشد. مسلم بدانید که او با این کار از اعتبار خود و خانواده ای که عضو آن هست می کاهد.
هیچ کس برای قضاوت در باره ی اعضای خانواده اتان با صلاحیت تر از شما نیست و شما با شکوه ی بی جا و آشکار نمودن صریح مسائل اعضای خانواده اتان، در واقع مهر معتبر بی صلاحیتی را برآنها زده اید.
پرهیز از کنجکاوی بی مورد: مردم مایل نیستند که بعضی از اطلاعات شغلی، اقتصادی و مالی و اطلاعات بعضی از مسائل زندگی اشان را در اختیار دیگران و دوستان خود قرار دارند و احتمالاً از کنجکاوی و پرس و جوی های شما نیز ناراحت خواهند شد و ممکن است این رفتارتان را نوعی فضولی و دخالت بی جا به حساب آورند.
پرهیز از تشریفات: در روابط و رفت و آمد با دوستانمان، در حدی و به نحوی میزبانی و پذیرایی کنیم که احساس می کنیم میهمانانمان هم می توانند در همان حد و به همان صورت پاسخ گوی ما باشند و در تحت فشار قرار نخواهند گرفت.
گاهی داشتن امکانات انجام تشریفات، فضای رفت و آمد را به میدان مسابقه تبدیل می کند.
امانت داری: معمولاً دوستان خانوادگی، چیزهایی را از همدیگر قرض یا به امانت می گیرند و در بعضی موارد، فرد امانت گیرنده به بازگرداندن امانت اهمیتی نمی دهد و یا بازگرداندن آن را فراموش میکند.
قطعاً بدانید که امانت دهنده در اکثر موارد حتی اگر یک ظرف یا کتاب به شما امانت داده باشد در خاطرش هست و توقع دارد که آن را پس بگیرد و توقع دارد که در همان وضعیتی که به شما تحویل داده است پس بگیرد.
جبران خسارت: اگر در رفت و آمد های خانوادگی، خسارتی از طرف شما به دوستانتان وارد شده است مثلاً کودکتان آینه یا قاب عکس یا شئ تزئینی آنها را شکسته است؛ توصیه می شود هرچه زودتر به جبران خسارت بپردازید.
بسیاری از دلخوری های به زبان نیامده ی دوستان از همدیگر به دلیل همین مسائل پیش پا افتاده است نه مسائلی شبیه غنی سازی اورانیوم.
تشکر و امتنان: در مقابل زحمات و خوبی های دوستانمان، همواره زبان تشکر و عمل تشکر آمیز لازم است.
قدردانی نکردن، نشانه ی بی معرفتی و ازخود راضی بودن ما در ذهن دوستانمان است.
پرهیز از کلام کنایه آمیز: مهمترین عامل دلخوری و اختلاف با دوستان در فرهنگ اکثر ایرانی ها این است که مردم عادت کرده اند برای بیان بعضی نظرات یا ناراحتی های خود از گوشه و کنایه و از روش های کلامی غیر مستقیم استفاده کنند.
حرف های کنایه آمیز، نوعی پرخاشگری غیر مستقیم است که خیلی بیشتر از گلایه ی صریح و بی پرده، رنجش خاطر به بار می آورد.
تأیید و تشویق و پرهیز از ایراد گیری: گاهی دوستانمان در مورد لباسی که پوشیده اند یا وسائلی که خریده اند از ما نظر خواهی می کنند. در واقع، آنها در بیشتر مواقع به دنبال تأیید گرفتن از ما هستند و نه اینکه ما را در این موارد خیلی متخصص بدانند. در مواردی که معایب اساسی در انتخاب و یا تصمیم دوستانمان نمی بینیم، تأیید ما، احساس بهتری در آنها ایجاد می کند.
گاهی نیز ما، مکرر و بدون اینکه نظرمان خواسته شده باشد، بی ملاحظه و به صورت تحقیر کننده از کار، رفتار یا سلیقه دوستانمان ایراد می گیریم که نتیجه ی خوشایندی بر روابط دوستانه امان نخواهد داشت.
گاهی نیز ممکن است ما عادت کرده باشیم که هر نظری می دهیم هم تأیید کننده باشد و هم ایراد گیرنده که در تحلیل رفتار متقابل، به آن، بازی « آره، اما » می گویند. معنی این روش آن است که ما نمیخواهیم امتیازات دیگران را بپذیریم و صریحاً هم نمی خواهیم یا نمی توانیم آن امتیازات را رد کنیم.
پرهیز از شوخی های ناراحت کننده: شوخی و مزاح، از تفریحات و سرگرمی های دوستان و خانواده های ایرانی است و حتی نشان دهنده ی خودمانی بودن و روابط صمیمانه با کسانی است که با آنها شوخی می کنیم. اما گاهی شوخی از حد معقول فراتر رفته و به تمسخر و به اصطلاح به دست انداختن دوستان تبدیل می گردد و ممکن است عزت نفس آنها را هدف قرار دهد که موجب سردی روابط خواهد شد.
کمک و همکاری: در مواقع گرفتاری یا پیش آمدن کارهای دشوار، هر کسی از دوستان نزدیک خود، انتظار همدلی، همدردی و کمک دارد. بی تفاوتی ، خود را کنار کشیدن، دستگیری نکردن و دراصطلاح فرهنگ ایرانی، تعارف نزدن خوشایند دوستانمان نیست.
احترام به عقاید و سبک زندگی دیگران: احترام به عقاید و اصول زندگی کسانی که ما آنها را به عنوان دوستان خود پذیرفته ایم بسیار مهم است و به گرمی روابط کمک می کند. اگر عقاید و سبک زندگی افرادی را قبول نداریم بهتر است از ابتدا وارد روابط دوستانه و رفت و آمد با آنها نشویم و نشست و برخاست ها را به میدان مجادله تبدیل نکنیم.
عقاید و اصول هر شخصی برای خودش ارزشمند و محترم است.
پرهیز از وارد شدن به حریم شخصی و خصوصی: گاهی پیش می آید که بعضی از اعضای خانواده هایی که با هم رفت و آمد می کنند نسبت به هم علاقه بیشتری پیدا می کنند. این علاقه ها و رفتارهای ناشی از آن اگر بیش از حد مجازی که فرهنگ خانواده ها اجازه می دهد باشد، خیلی زود باعث تیرگی روابط خواهد گردید.
اجتناب از اصرار و اجبار: در روابط دوستانه ی خانوادگی و در رفت و آمد ها، گاهی ما در صدد هستیم که بدون میل باطنی دوستانمان آنهارا وادار به انجام کاری بکنیم. مثلاً بخواهیم آنها را به اصرار به سفر ببریم یا آنها را وادار به خرید یا فروش چیزی بکنیم که به انجام آن مایل نیستند و در این موارد اگر نتیجه ی کار مثبت نباشد و زیان هایی را به همراه داشته باشد مقصر قطعی ما هستیم و همچنین دوستانمان نیز اگر ببینند که با رفت و آمد با ما مجبورند که از اختیار و آزادی خود صرف نظر کنند روابطشان را با ما کاهش خواهند داد.
پرهیز از خود میان بینی: همیشه باید در هر قضاوتی که می خواهیم بر علیه دوستانمان بکنیم و یا هر داوری که می خواهیم در مورد آنها داشته باشیم در ابتدا خودمان را در موقعیت دوستانمان و به جای آنها قرار دهیم و بنابر اصطلاح علمی آن، مراقب باشیم که کمتر دچار سوگیری بازیگر – مشاهده گر شویم .
ژان پیاژه، روان شناس سوئیسی ( 1980- 1886 ) مفهوم خود میان بینی را در مورد کودکان و در مرحله پیش عملیاتی به کار برد که بر طبق آن، کودک، دنیا و اشیاء را از دریچه ی دید خود می بیند و از در نظر گرفتن دیدگاهی غیر از دیدگاه خود ناتوان است.
بر طبق نظریه سوگیری بازیگر – مشاهده گر (actor – observer bias) همه تمایل دارند نواقص رفتاری خود را به عوامل بیرونی و معایب رفتار دیگران را به عوامل درونی و شخصیتی آنها نسبت دهند.
پرهیز از رفتار های توهین آمیز: مواظب باشیم که رفتار ما، به نحوی، اهانت به دوستانمان نباشد و برداشت اهانت آمیز نداشته باشد. برای مثال، رفتارهای ناشی از به اصطلاح « بد دلی و سوء ظن » میتواند از طرف دوستانمان توهین تلقی گردد و تمایل به تداوم روابط را بر هم بزند.
رعایت آداب معاشرت و آداب و رسوم اجتماعی: دوستانمان را با القاب احترام آمیز خطاب کنیم و آداب معاشرت و عمل به آداب و رسوم را هم خود رعایت کنیم و هم به دیگر اعضای خانواده گوشزد نماییم.
.البته این مورد در فرهنگ ایرانی ها تا کنون به خوبی رعایت شده است اما در نسل جدید کودکان و نوجوانان، تا حدی کم رنگ و کم اهمیت شده است.
هنجارهای گروهی (Group norms) یعنی کنش ها و رفتار هایی که یک گروه، آن را مناسب و درست تشخیص می دهد.
هنجار های گروه مشخص می کنند که انجام جه رفتار هایی از اعضای گروه انتظار می رود که به آن نقش اجتماعی (Social role ) گفته می شود.
هر یک از افراد یک گروه بر اساس نقش خود در گروه دارای پرستیژ و اعتبار خاصی هستند که به آن پایگاه اجتماعی(social status ) می گویند.
رعایت مسائل مالی و اقتصادی: یکی از عوامل اختلاف بر انگیز در روابط دوستانه ی خانوادگی، عدم توجه به حساب و کتاب مالی و پولی است که در این روابط بوجود می آید. البته در تعارفات فرهنگ ایرانی، جمله ی «جیب من و شما فرقی ندارد» هست اما ممکن است خیلی از اختلافات را چند هزار تومن ناقابل بوجود آورد.
تهیه کننده: س. شایسته، کارشناس ارشد روان شناسی
- شامل مطالبی از منابع مطالعه شده و مطالب و توضیحات تهیه کننده
تنظیم: مهرماه 92
منابع برای مطالعه ی بیشتر و دسترسی به مستندات
1- شمسیا، علی، بازیهای روانی مردم، انتشارات روانشناسی جامعه، 1390
2- ناصری، حسین، مهارت های زندگی، انتشارات هنر آبی، 1385
3- هریس، توماس و امی . ب، هریس، ماندن در وضعیت آخر، ترجمه اسماعیل فصیح، انتشارات آسونه، 1386