گفتار اندر رأی و تدبیر ملک و لشکرکشی
همی تا برآید به تدبیر کار
مدارای دشمن به از کارزار
چو نتوان عدو را به قوت شکست
به نعمت بباید در فتنه بست
گر اندیشه باشد ز خصمت گزند
به تعویذ احسان زبانش ببند
عدو را بجای خسک دربریز
که احسان کند کند، دندان تیز
چو دستی نشاید گزیدن، ببوس
که با غالبان چاره زرق است و لوس
به تدبیر، رستم درآید به بند
که اسفندیارش نجست از کمند
عدو را به فرصت توان کند پوست
پس او را مدارا چنان کن که دوست
حذر کن ز پیکار کمتر کسی
که از قطره سیلاب دیدم بسی
مزن تا توانی بر ابرو گره
که دشمن اگرچه زبون، دوست به
بود دشمنش تازه و دوست، ریش
کسی کش بود دشمن از دوست بیش
مزن با سپاهی ز خود بیشتر
که نتوان زد انگشت با نیشتر
و گر زو تواناتری در نبرد
نه مردی است بر ناتوان زور کرد
اگر پیل زوری و گر شیر‌چنگ
به نزدیک من صلح بهتر که جنگ
چو دست از همه حیلتی درگسست
حلال است بردن به شمشیر دست
اگر صلح خواهد عدو سر مپیچ
و گر جنگ جوید عنان برمپیچ
که گر وی ببندد در کارزار
تو را قدر و هیبت شود یک‌هزار
ور او پای جنگ آورد در رکاب
نخواهد به حشر از تو داور، حساب
تو هم جنگ را باش چون کینه خاست
که با کینه‌ور مهربانی خطاست
چو با سفله گویی به لطف و خوشی
فزون گرددش کبر و گردن‌کشی
به اسبان تازی و مردان مرد
برآر از نهاد بداندیش گرد
و گر می‌برآید به نرمی و هوش
به تندی و خشم و درشتی مکوش
چو دشمن به عجز اندر آمد ز در
نباید که پرخاش جویی دگر
چو زنهار خواهد، کرم پیشه کن
ببخشای و از مکرش اندیشه کن
ز تدبیر پیر کهن برمگرد
که کارآزموده بود سالخورد
در آرند بنیاد رویین ز پای
جوانان به نیروی و پیران به رای
بیندیش در قلب هیجا، مفر
چه دانی کران را که باشد ظفر؟
چو بینی که لشکر ز هم دست داد
به تنها مده جان شیرین به باد
اگر بر کناری به رفتن بکوش
و گر در میان، لبس دشمن بپوش
و گر خود هزاری و دشمن دویست
چو شب شد در اقلیم دشمن مایست
شب تیره، پنجه‌سوار از کمین
چو پانصد به هیبت بدرد زمین
چو خواهی بریدن به شب راه‌ها
حذر کن نخست از کمینگاه‌ها
میان دو لشکر چو یک‌روزه راه
بماند، بزن خیمه بر جایگاه
گر او پیش‌دستی کند غم مدار
ور افراسیاب است مغزش برآر
ندانی که لشکر چو یک‌روزه راند
سرپنجه‌ی زورمندش نماند
تو آسوده بر لشکر مانده زن
که نادان ستم کرد بر خویشتن
چو دشمن شکستی بیفگن علم
که بازش نیاید جراحت به هم
بسی در قفای هزیمت مران
نباید که دورافتی از یاوران
هوا بینی از گرد هیجا چو میغ
بگیرند گردت به زوبین و تیغ
به دنبال غارت نراند سپاه
که خالی بماند پس پشت شاه
سپه را نگهبانی شهریار
به از جنگ در حلقه‌ی کارزار
گفتار اندر نواخت لشکریان در حالت امن
دلاور که باری تهور نمود
بباید به مقدارش اندرفزود
که بار دگر دل نهد بر هلاک
ندارد ز پیکار یأجوج باک
سپاهی در آسودگی خوش بدار
که در حالت سختی آید به کار
کنون دست مردان جنگی ببوس
نه آنگه که دشمن فروکوفت کوس
سپاهی که کارش نباشد به برگ
چرا روز هیجا نهد دل به مرگ؟
نواحی ملک از کف بدسگال
به لشکر نگه دار و لشکر به مال
ملک را بود بر عدو دست چیر
چو لشکر دل‌آسوده باشند و سیر
بهای سر خویشتن می‌خورد
نه انصاف باشد که سختی برد
چو دارند گنج از سپاهی دریغ
دریغ آیدش دست بردن به تیغ
چه مردی کند در صف کارزار
که دستش تهی باشد و کار، زار؟
گفتار اندر تقویت مردان کارآزموده
به پیکار دشمن، دلیران فرست
هژبران به آورد شیران فرست
به رأی جهان‌دیدگان کار کن
که صیدآزموده است گرگ کهن
مترس از جوانان شمشیرزن
حذر کن ز پیران بسیار فن
جوانان پیل‌افگن شیرگیر
ندانند دستان روباه پیر
خردمند باشد جهان‌دیده مرد
که بسیار گرم آزموده است و سرد
جوانان شایسته‌ی بخت‌ور
ز گفتار پیران نپیچند سر
گرت مملکت باید آراسته
مده کار معظم به نوخاسته
سپه را مکن پیشرو جز کسی
که در جنگ‌ها بوده باشد بسی
به خردان مفرمای کار درشت
که سندان نشاید شکستن به مشت
رعیت‌نوازی و سرلشکری
نه کاری است بازیچه و سرسری
نخواهی که ضایع شود روزگار
به ناکاردیده مفرمای کار
نتابد سگ صید روی از پلنگ
ز روبه رمد شیر نادیده‌جنگ
چو پرورده باشد پسر در شکار
نترسد چو پیش آیدش کارزار
به کشتی و نخجیر و آماج و گوی
دلاور شود مرد پرخاشجوی
به گرمابه‌پرورده و خیش و ناز
برنجد چو بیند در جنگ باز
دو مردش نشانند بر پشت زین
بود کش زند کودکی بر زمین
یکی را که دیدی تو در جنگ پشت
بکش گر عدو در مصافش نکشت
مخنث به از مرد شمشیرزن
که روز وغا سر بتابد چو زن
چه خوش گفت گرگین به فرزند خویش
چو بربست قربان پیکار و کیش
اگر چون زنان جست خواهی گریز
مرو آب مردان جنگی مریز
سواری که بنمود در جنگ، پشت
نه خود را که نام‌آوران را بکشت
شجاعت نیاید مگر زان دو یار
که افتند در حلقه‌ی کارزار
دو هم‌جنس هم‌سفره‌ی هم‌زبان
بکوشند در قلب هیجا به جان
که ننگ آیدش رفتن از پیش تیر
برادر به چنگال دشمن اسیر
چو بینی که یاران نباشند یار
هزیمت ز میدان غنیمت شمار
گفتار اندر دلداری هنرمندان
دو تن، پرور ای شاه کشورگشای!
یکی اهل بازو، دوم اهل رای
ز نام‌آوران گوی دولت برند
که دانا و شمشیرزن پرورند
هرآن‌کو قلم را نورزید و تیغ
بر او گر بمیرد، مگو ای دریغ!
قلم‌زن نکو دار و شمشیرزن
نه مطرب که مردی نیاید ز زن
نه مردی است دشمن در اسباب جنگ
تو مدهوش ساقی و آواز چنگ
بسا اهل دولت به بازی نشست
که ملکت برفتش به بازی ز دست
گفتار اندر حذر کردن از دشمنان
نگویم ز جنگ بداندیش ترس
در آوازه‌ی صلح از او بیش ترس
بسا کس به روز آیت صلح خواند
چو شب شد سپه بر سر خفته راند
زره‌پوش خسبند مرد‌اوژنان
که بستر بود خوابگاه زنان
به خیمه درون مرد شمشیرزن
برهنه نخسبد چو در خانه، زن
بباید نهان جنگ را ساختن
که دشمن نهان آورد تاختن
حذر کار مردان کار‌آگه است
یزک سد رویین لشکر‌گه است