باب هشتم در شکر بر عافیت
سرآغاز
نفس مینیارم زد از شکر دوست
که شکری ندانم که در خورد اوست
عطایی است هر موی از او بر تنم
چگونه به هر موی، شکری کنم؟
ستایش خداوند بخشنده را
که موجود کرد از عدم بنده را
که را قوت وصف احسان اوست؟
که اوصاف، مستغرق شأن اوست
بدیعی که شخص آفریند ز گل
روان و خرد بخشد و هوش و دل
ز پشت پدر تا به پایان شیب
نگر تا چه تشریف دادت ز غیب
چو پاک آفریدت، به هش باش و پاک
که ننگ است ناپاکرفتن به خاک
پیاپی بیفشان از آیینه گرد
که مصقل نگیرد چو زنگار خورد
نه در ابتدا بودی آب منی؟
اگر مردی از سر بدر کن منی
چو روزی به سعی آوری سوی خویش
مکن تکیه بر زور بازوی خویش
چرا حق نمیبینی ای خودپرست!
که بازو بگردش درآورد و دست؟
چو آید به کوشیدنت خیر پیش
به توفیق حق دان، نه از سعی خویش
تو قائم به خود نیستی یک قدم
ز غیبت مدد میرسد دمبهدم
نه طفل زبانبسته بودی ز لاف؟
همی روزی آمد به جوفش ز ناف
چو نافش بریدند، روزی گسست
به پستان مادر درآویخت دست
غریبی که رنج آردش دهر، پیش
به دارو دهند آبش از شهر خویش
پس او در شکم پرورشیافت هست
ز انبوب معده خورشیافت هست
دو پستان که امروز دلخواه اوست
دو چشمه هم از پرورشگاه اوست
کنار و بر مادر دلپذیر
بهشت است و پستان در او جوی شیر
درختی است بالای جانپرورش
ولد میوهی نازنین بر برش
نه رگهای پستان درون دل است؟
پس ار بنگری، شیر، خون دل است
به خونش فروبرده دندان چو نیش
سرشته در او مهر خونخوار خویش
چو بازو قوی کرد و دندان ستبر
براندایدش دایه پستان به صبر
چنان صبرش از شیر خامش کند
که پستان شیرین فرامش کند
تو نیز ای که در توبهای طفل راه
به صبرت فراموش گردد گناه
حکایت
جوانی سر از رأی مادر بتافت
دل دردمندش به آذر بتافت
چو بیچاره شد، پیشش آورد مهد
که ای سستمهر فراموشعهد!
نه در مهد، نیروی حالت نبود
مگس راندن از خود مجالت نبود؟
تو آنی کزان یک مگس رنجهای
که امروز سالار و سرپنجهای
به حالی شوی باز در قعر گور
که نتوانی از خویشتن دفع مور
دگر دیده چون برفروزد چراغ
چو کرم لحد خورد پیه دماغ؟
چه پوشیدهچشمی ببینی که راه
نداند همی وقت رفتن ز چاه
تو گر شکر کردی که با دیدهای
وگرنه تو هم چشمپوشیدهای
گفتار اندر صنع باری عز اسمه در ترکیب خلقت انسان
ببین تا یک انگشت از چند بند
به صنع الهی به هم درفگند
پس آشفتگی باشد و ابلهی
که انگشت بر حرف صنعش نهی
تأمل کن از بهر رفتار مرد
که چند استخوان پی زد و وصل کرد
که بیگردش کعب و زانو و پای
نشاید قدم برگرفتن ز جای
از آن سجده بر آدمی سخت نیست
که در صلب او مهره یکلخت نیست
دوصد مهره در یکدگر ساخته است
که گلمهرهای چون تو پرداخته است
رگت بر تن است ای پسندیدهخوی!
زمینی در او سیصد و شصت جوی
بصر در سر و فکر و رای و تمیز
جوارح به دل، دل به دانش، عزیز
بهایم به روی اندرافتاده خوار
تو همچون الف بر قدمها سوار
نگون کرده ایشان سر از بهر خور
تو آری به عزت خورش پیش سر
نزیبد تو را با چنین سروری
که سر جز به طاعت فرود آوری
به انعام خود دانه دادت، نه کاه
نکردت چو انعام، سر در گیاه
ولیکن بدین صورت دلپذیر
فرفته مشو، سیرت خوب گیر
ره راست باید نه بالای راست
که کافر هم از روی صورت چو ماست
خردمندطبعان منتشناس
بدوزند نعمت به میخ سپاس
حکایت اندر معنی شکر منعم
ملکزادهای ز اسب ادهم فتاد
به گردن درش مهره برهم فتاد
چو پیلش فرورفت گردن به تن
نگشتی سرش تا نگشتی بدن
پزشکان بماندند حیران در این
مگر فیلسوفی ز یونانزمین
سرش باز پیچید و رگ، راست شد
و گر وی نبودی، زمان خواست شد
دگر نوبت آمد به نزدیک شاه
به عین عنایت نکردش نگاه
خردمند را سر فروشد به شرم
شنیدم که میرفت و میگفت نرم
اگر دی نپیچیدمی گردنش
نپیچیدی امروز روی از منش
فرستاد تخمی به دست رهی
که باید که بر عودسوزش نهی
ملک را یکی عطسه آمد ز دود
سر و گردنش همچنان شد که بود
به عذر از پی مرد بشتافتند
بجستند بسیار و کم یافتند
مکن، گردن از شکر منعم مپیچ
که روز پسین سر برآری به هیچ
شنیدم که پیری پسر را به خشم
ملامت همی کرد کای شوخچشم!
تو را تیشه دادم که هیزم شکن
نگفتم که دیوار مسجد بکن
زبان آمد از بهر شکر و سپاش
به غیبت نگرداندش حقشناس
گذرگاه قرآن و پند است گوش
به بهتان و باطل شنیدن مکوش
دو چشم از پی صنع باری نکوست
ز عیب برادر فروگیر و دوست
گفتار اندر گزاردن شکر نعمتها
شب از بهر آسایش توست و روز
مه روشن و مهر گیتیفروز
اگر باد و برف است و باران و میغ
و گر رعد، چوگان زند؛ برق، تیغ
همه کارداران فرمانبرند
که تخم تو در خاک میپرورند
اگر تشنه مانی ز سختی مجوش
که سقای ابر آبت آرد به دوش
صبا هم ز بهر تو فراشوار
همی گستراند بساط بهار
ز خاک آورد رنگ و بوی و طعام
تماشاگه دیده و مغز و کام
عسل دادت از نحل و من از هوا
رطب دادت از نخل و نخل از نوی
همه نخلبندان بخایند دست
ز حیرت که نخلی چنین کس نبست
خور و ماه و پروین برای تواند
قنادیل، سقف سرای تواند
ز خارت گل آورد و از نافه، مشک
زر از کان و برگ تر از چوب خشک
به دست خودت چشم و ابرو نگاشت
که محرم به اغیار نتوان گذاشت
توانا که او نازنین پرورد
به الوان نعمت چنین پرورد
به جان گفت: باید نفس بر نفس
که شکرش نه کار زبان است و بس
خدایا! دلم خون شد و دیده ریش
که میبینم انعامت از گفت، بیش
نگویم دد و دام و مور و سمک
که فوج ملائک بر اوج فلک
هنوزت، سپاس اندکی گفتهاند
ز بیور، هزاران یکی گفتهاند
برو سعدیا! دست و دفتر بشوی