Nie będziesz gnębił ani uciskał przybysza, bo wy sami byliście przybyszami w ziemi egipskiej. Nie będziesz krzywdził żadnej wdowy ani sieroty. Jeślibyś ich skrzywdził i poskarżą Mi się, usłyszę ich skargę, rozpali się gniew mój, i wygubię was mieczem; i żony wasze będą wdowami, a dzieci wasze sierotami. (Wj 22, 20-23)

W poprzednim odcinku mieliśmy trzy przykazania apodyktyczne obłożone karą śmierci. Ich uzasadnienie znajduje się w fakcie wyzwolenia z Egiptu. W następnych przykazaniach egipska przeszłość niewolnicza jest znów przywołana, aby uzasadnić potrzebę sprawiedliwości wobec słabszych. Prawodawca otwiera perspektywę na praktykowanie sprawiedliwości i miłosierdzia już nie tylko wewnątrz Ludu Bożego, ale również w stosunku do wszystkich napotkanych ludów, zaczynając od obcokrajowców, którzy żyją wewnątrz społeczności Izraela.

Do grupy najsłabszych w społeczeństwie zaliczają się obcy rezydenci, wdowy i sieroty, ubodzy. W wersecie 25 będzie mowa o „bliźnim”. Rezydent to osoba pozbawiona protekcji najbliższych, przez co mógł stać się łatwym obiektem nadużyć ze strony pełnoprawnych obywateli. Ciekawe, że nie ma konkretnych sankcji w przypadku nadużyć. Prawodawca apeluje bardziej do sumienia adresatów i ich własnych doświadczeń: “sami byliście cudzoziemcami w Egipcie i znacie los tych, którzy znajdują się w takiej sytuacji”. Jeśli chodzi o wdowy i sieroty, mędrcy uznają ich dobre traktowanie za dowód sprawiedliwości.

Zapewnienie, że Bóg „z pewnością” wysłucha biednych powinno pobudzić do opamiętania sprawców ich ucisku. Jak nie po dobroci, to siłą: w przypadku ich złego traktowania, Bóg „wygubi mieczem” uciskających – nie ma żartów! Gniew Boga to wyraz dezaprobaty wobec tego co się dzieje, a zarazem okazanie litości wobec ofiar. Jest rezultatem świadomego sądu nad złem.

Bóg nie tylko dyktuje prawo Ludu Bożego, ale i sam angażuje się w jego przestrzeganie. Prawo Boże nie jest więc czymś autonomicznym w rękach sędziów, tak iż sędziowie mogą z nim robić, co chcą. Jego ostatecznym gwarantem jest sam Bóg, który osobiście wysłucha i osądzi niesprawiedliwość i wyda stosowny wyrok. Sędziowie powinni kierować się nie suchą literą prawa, ale naśladować swego Boga, który jest litościwy.

Bóg jest sędzią sprawiedliwym, który odpłaci każdemu według jego czynów, ale jest też litościwym, o czym wyraźnie mówi werset 26:

Jeśli pożyczysz pieniądze ubogiemu z mojego ludu, żyjącemu obok ciebie, to nie będziesz postępował wobec niego jak lichwiarz i nie każesz mu płacić odsetek.
Jeśli weźmiesz w zastaw płaszcz twego bliźniego, winieneś mu go oddać przed zachodem słońca, bo jest to jedyna jego szata i jedyne okrycie jego ciała podczas snu. I jeśliby się on żalił przede Mną, usłyszę go, bo jestem litościwy. (Wj 22, 24-26)

Nie wolno pożyczać na procent. Od starożytności już wiadomo, że lichwiarze dorabiają się zwłaszcza kosztem najbiedniejszych! Jest to dzisiaj tak palący temat, że poświęcimy temu następny odcinek.

Ale zwróćmy jeszcze uwagę na Boże sankcjonowanie: „I jeśliby się on żalił przede Mną, usłyszę go, bo jestem litościwy.” - czyż to nie jest przepiękne uzasadnienie dla Prawa? Duszą Prawa Bożego jest litość i miłosierdzie Boże! Rabini mówią, że w tym wersecie mamy pierwsze wkroczenie miłosierdzia w samym prawodawstwie, co jest absolutnie niespotykane na tle wszelkich kodeksów prawnych! W Prawie Bożym sprawiedliwość i miłosierdzie idą ramię w ramię, dzięki czemu wymiar sprawiedliwości nabiera ludzkiego oblicza. Wśród prawników znane jest takie powiedzenie: „Zbyt dużo sprawiedliwości zabija sprawiedliwość”. Otóż w samym sercu Kodeksu Przymierza wpisane są litość i miłosierdzie!

Nie inaczej jest w Nowym Testamencie. W przypowieści o nielitościwym dłużniku (Mt 18, 23-35) Jezus przeciwstawia miłosierdzie Boga bezduszności człowieka; ostrzega też, że bogatym trudno będzie wejść do królestwa niebieskiego (Mt 19, 23-26), a sąd ostateczny w istocie polegał będzie na pytaniu o okazywanie solidarności wobec nieszczęśliwych i ubogich, w których każdy służy (lub nie) samemu Bogu (Mt 25, 31-46).

© Père Alain Dumont, La Bible en Tutoriel, http://www.bible-tutoriel.com/l-irruption-de-la-misericorde-dans-le-droit.html

oraz ks. Janusz Lemański, Nowy Komentarz Biblijny.

DP063 Zakaz gnębienia konwertyty słowami (Wj 22,20)

DP064 Zakaz gnębienia konwertyty w jakikolwiek inny sposób (Wj 22,20)

DP065 Zakaz dręczenia sierot i wdów (Wj 22, 21)

DP066 Przykazanie udzielania pożyczki ubogiemu (Wj 22, 24)

DP067 Zakaz domagania się spłaty długu od biedaka, który nie ma czym zapłacić (Wj 22, 24)

DP068 Zakaz udzielania pożyczki z odsetkami (Wj 22, 24)