Over de rand laait vuur

In Over de rand laait vuur wordt herhaaldelijk gezegd dat katholicisme en fascisme in elkaars verlengde liggen, sterker nog: dat de politieke keuze van mijn ouders voor het fascisme zonder hun katholieke overtuiging onbegrijpelijk is. Een paar citaten:

• Voor het gevoel van mijn vader was fascisme een radicale vorm van katholicisme, een middel om het oude geloof te vernieuwen en tegelijkertijd de samenleving te hervormen – wat het protestantisme en het christen-humanisme in de zestiende eeuw (zijn lievelingseeuw) eveneens waren geweest: een vernieuwingsbeweging.

• Vandaar dat hij op zoek ging naar andere werelden, spannender werelden, naar het vuur dat volgens het door hem later regelmatig geciteerde gedicht uit Rilkes Stundenbuch brandde buiten de randen van katholicisme en burgerlijkheid. Dergelijk vuur was er ook destijds te over. In zoverre was het begin van de jaren dertig als de jaren zestig en wellicht ook zoals het begin van de eenentwintigste eeuw, zo niet heel de moderniteit: ‘alles’ leek voortdurend en altijd op zijn kop te staan, overal lonkte gloed, steeds weer zinderden verandering en vernieuwing.

• Henk [zat] vol grootse plannen, in de eerste plaats wat het katholicisme betreft. Vanzelfsprekend wist hij dat katholicisme in de eerste plaats betekende dat je bij de kerk hoorde, de paus gehoorzaamde en een godvruchtig leven leidde, maar deze vanzelfsprekendheden waren hem niet genoeg. Er was meer, er móést meer zijn. De wereld was immers kapot. Er heerste crisis. De bestaande politiek bewees keer op keer haar onmacht. Zo kon het niet voortgaan. Er moest iets gebeuren.

• Voor mijn vader hebben de verhoudingen nooit zo gelegen als op dat schilderij van een protestantse kerkdienst. Als diversiteit, individualisme, verandering, ja zelfs vloeibaarheid kenmerkend zijn voor de moderniteit, dan is hij de moderne wereld nooit binnengetreden, weigerde dat ook. Moreel en politiek (niet technologisch, op dat gebied was hij juist erg modern) was hij heel zijn leven unzeitgemäss, tegen de keer, een levend anachronisme. Geboren in een tijd waarin hiërarchieën duidelijk waren en zowel normen als waarden onaantastbaar leken, stierf hij in een wereld waaruit elke gezagsverhouding zo goed als verdwenen was en alles mogelijk leek, voortdurend veranderde ook. Het begin van deze mentaliteitswijziging lag precies in de jaren dat Henk volwassen werd. Hij moest er toen al niets van hebben en zo is het gebleven. Zoals zovelen van zijn generatie hield hij vast aan het ene, het absolute, het geheel en het systeem, kortom het katholicisme. De delen, diversiteit, veranderlijkheid en het individu, waren en bleven volgens hem daaraan ondergeschikt. Vanuit het perspectief van die twee schilderijen bezien zou je kunnen zeggen dat hij katholiek bleef in een wereld die in toenemende mate protestantiseerde.

• Deze polemiek [in de Maasbode, zie p. 55 van Over de rand laait vuur] sluit goed aan bij de polemieken die in voorgaande jaren in tijdschriften als Roeping en De Gemeenschap over katholieke politiek waren gevoerd, met als belangrijkste vraag: moet je als katholiek gehoorzaam zijn aan de Roomsch-Katholieke Staatspartij (RKSP), aan de bisschoppen dus, en je neerleggen bij het democratisch compromis of moet je als katholiek een dergelijk compromis juist weigeren en kiezen voor een radicale vorm van katholicisme – wat in de praktijk meestal neerkwam op fascisme? Het was op het moment dat deze zoveelste versie van dit debat speelde, aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, een levensgevaarlijk dilemma maar dat zagen Henk en zijn vrienden niet, kónden zij eigenlijk ook niet zien. Het maakt het dilemma niet anders en de keuze van ‘radicalen’ als mijn vader niet minder gevaarlijk.