Luntiang Panulaan

Mga Hakbang sa Paglilikom ng Datos

ni Cheeno Marlo Sayuno 

Mga kakailanganin sa paglalakbay:

kahandaan sa haharaping mundong may katangiang kung tutuusin ay gaya rin naman ng mundong ginagalawan—sa batas na umiiral at sa kung paanong ang paglabag ay naayon sa kung sino ang tagapamalakad

paglipat/lapat ng sarili sa ibang mundo—ang iyong kakaniyahan ang palaging bitbit sa bawat mundong pupuntahan, at ikaw ay magiging isang imaheng iiral sa pamayanang malayo ngunit hango sa katotohanan

mga sangkap sa pakikibaka—tamang sandata, tamang paraan ng pagpapalit-palit ng kagamitan, tamang dunong, tamang pakiisa 

Mga hakbang:

            Una, kailangan mong maging isa

            sa kung sino ka sa Minecraft;

            yakapin mo ang kahon-kahon mong katawan

            at maglakbay ka sa bukas na mundong

            ikaw mismo ang bubuo

            at ikaw rin ang wawasak.

            Pangalawa, galingan mo ang pagtuklas

            sa iba’t ibang mundo ng Roblox;

            palayain ang sarili at hayaang itong

            magkalas-kalas 

            kapag nahuli ka ni Granny,

            dahil ikaw ay mabubuong muli.

            Pangatlo, istratehiya ay pag-igihan

            sa mga sundalong kalaban

            sa Call of Duty, may tawag ng pananagutan

            sa pedestal ay maging kaunahan;

            kung hindi man, babawi ulit

            parang Hesukristong mabubuhay magmuli.

            Pang-apat, anuman ang kapuntahan

            dala-dala mo ang mga natutunan;

            ang mundong teknolohikal, bago mong tahanan

            at sa bawat batas na iyong sinusunod

            at sa bawat layunin ay kailangang magpatianod

            dahil hindi ka na lamang basta manonood.

            Panglima, mag-iwan ka palagi

            ng maliliit na mùmo sa bawat dadaanan

            dahil kapag ikaw ay tuluyang nilamon

            ng mundong likha ng pinagtagni-tagning mahika

            ang daan pabalik ay isang kawalang

            hindi na muling matatagpuan.

RESETA, mga pagsusuri at iba pang Tula

Koleksyon ng tula ni Ading Kiko, dps 

RESETA, mga pagsusuri

Unang Pagsusuri

Sapin-saping buntonghininga sa mala-bulawang hardin.

Sinisiga ay ilang upos na basyo ng sigarilyo

—ilang basyong nagtatago sa lupang tigang.

Kalayaan, kasarinlan, independencia.

Ilang ulit sinasagasaan ng mga panahon

ang bayan ng San Lorenzo

matapos huling bumisita ang tala

na malimit magpakinang

sa aming baryo.

At noo'y binansagan kaming

mga makata sa lipunan ng bukang-liwayway

sa kabila ng aming kapansana't karamdaman.

Kami daw ay mga makata 

at kami ay nagalak dahil sa kaming naging kapakipakinabang.

Pero, iba na ngayon.

Kung dati-rati ay di kami iba sa sarili naming bayang mahal,

ngayo'y banyaga na ang turing sa amin ng lipunan.

Mga diyos na daw ang pagkakilala namin sa aming mga sarili't 

napapaibabaw na sa mga tala ang aming mga paninindigan.

At kami'y pinaslang ng katahimikan,

di mabilang na mga panahon ng katahimikan.

May lunas din pala ang ilang malalang karamdaman 

sa tuwing nadirinig namin ang tunog mula sa rondalya.

Nadarama ang pagyanig ng paligid

nang dahil sa mga ugong ng banda

at iba pang may kinalaman sa mga awitin

at samot-saring mga instrumento ng sarisaring musika

na wari ay mala-paskong eksena ang galian sa may Tahian.

Pangalawang Pagsusuri

Sa panagimpan dumungaw ang pangarap:

  kumukutikutitap na mga diyamante sa langit,

  hinahayaan ang pagbuhos ng ulan,

  bumubuhos ang higit sanlibong panagimpan.

Sa bukás na bintanà ay may gagambang báhay,

bukás kahit sa paniking nawalan ng kuweba.

Mabuti pa ang báhay ng sa gagamba,

di na kailangan umiyak ng dugo

ang pinapalakol na punong milenyum.

Ayon sa iilang eksperto, ang edad ay may apekto sa paningin.

Ang paningin ay may kakayahang humubog ng pagtingin

sa mga bagay-bagay. Nang dahil sa pagtingin

kung kaya naman ang iba sa atin ay buháy, at

ang iba ay di na humihinga pa.

Mahalaga na mapanatili natin na buháy ang ating sarili,

sa kadahilanang may ilaw ang búhay

na may kakayahang bigyan ng linaw

ang ating paningin—ang linaw na ito ay ang siya mismong

nagpapaliwanag ng iilang paningin.

Imbes na dukutin ayon sa sinaunang karunungan, ay

kagustuhan natin na panatilihing gumagana ang ating

makasalanang mga mata, dahil naniniwala tayo

na ang mga pirasong ito ay mga biktima lamang.

Di sila ang tunay na may sála.

Ang may kagagawan ay nagbabalatkayo

sa iilan sa atin; binulag ang iilan sa atin dahil

may kapangyarihan ang iilan sa kanila

at may kakayahan ang iilan sa kanilang mga makapangyarihan.

Masaklap nito’y higit pa sila sa mga biktima.

Titipa nang titipa sa bawat butil ng rosaryo.

Dadalawin ng insomya kagaya kagabi

kagaya kagabi

kagaya kagabi

kagaya kagabi

kagaya kagabi

kagaya kagabi

kagaya kagabi.

Istetoskop sa kamilya.

Sa kabila ay tigdas.

Sa katabi ay bulutong.

Sa katabi ng katabi ay ketong.

Sa katabi ng katabi ng katabi ay colored T.B.

Black and white sa color blind.

Mula sa kamilya ay di makita ng near-sighted

kung kaya sa MaMag malayang magasin

sumilip ng mapaglilibangan—horoscope—kanser.

Huling Pagsusuri

Fifo. Unang pumasok, unang lumabas.

Lifo. Huling pumasok, unang lumabas.

Higupin ang ubo, giít ng siít.

Unang hakbang, huling hakbang.

Sabayan ang tugtog ng harana

gamit ang mga bituka na siyang mga kuwerdas ng gitara.

Itong tula ay hinihingian ng larawan at edad.

Walang ibibigay na sariling larawan, o edad

dahil ito ang galit, ito ang pangamba.

May lunas man o wala ang karamdamang dinadala

—buhat, pasan, hila, bitbit, kipkip

—nandito ako sa tambayan.

Kagaya ng iba pang mga tambay

—nakahilera, nakatindig, naghihintay.

May sumitsit sa bandang gilid.

Sa may eskinita ang pagpupumilit.

Walang ibibigay na sariling karne—sariwa man o bilasâ.

GANG-PITT

Napaiilalim ng bilugang Buwan,

Balangay na sinasagwan.

Sama-sama silang mangá samahan, nagpapaulan.

Umuuwa, sanggol habang pumuputok, bulkan;

Mula sa bibig ng bulkan ay tumitilamsik,

Mangá lava;

Gumagapang sa lupa, magma.

Pumuputok, bulkan habang umuuwa, sanggol;

Mula sa bibig ng sanggol ay tumitilamsik,

Mangá gatas;

Gumagapang  sa sahig ng balangay, dugo ng inay.

MANGÁ TSONGGO NG SIYUDAD

Si Tiyong Go,

Sa gubat sa siyudad,

Ay lumalambitin

Sa mangá naglalakihang mangá sanga

Ng punong balete.

Si Tiyong Ko,

Sa gubat sa siyudad,

Ay nadudulas

Sa mangá pira-pirasong mangá singa

Na nagkalat sa mamasa-masang lupa.

Habang lumalambitin,

Ngumiti si Tiyong Go

Kay Tiyong Ko.

Bagong Bagyo at iba pang Tula

Koleksyon ng Tula ni Ronald Tumbaga

Bagong Bagyo

Sa gitna ng lagpas-tiyang baha, 

nakabalot ako sa sinapupunan ng

kalikasan.

Walang lamig akong nadarama,

kundi, init ng pagyayakap

Ng huling pamamaalam ng inang

Nagdaramdam sa anak na isisilang.

Sa itaas ng kaniyang lalamunan,

umuungol ang hininga,

Umuugong ang kalbong kagubatan.

Sa tuktok ng kaniyang bumbunan,

pinatitindig daluyong ng mga

palalo,

Iniligwak ang trosong mga kabaong

sa daloy ng kamangmangan ng

iilan.

Sa kabilang ibayo, wala na akong

matanaw,

Kung may buhay pang isisilang ang

dayong mga basura.

Sapagkat, nginangata ng

nagngangalit na ngipin ng putikang

tubig

Ang tamis ng nakabukang dibdib

ng aming barangay.

Nagpupuyos ang sigla ng pusikit

na mga along

Humahampas sa murang pader

at riprap,

Unti-unting pinapanawan ng

lakas,

Para ibuyangyang ang mabahong

bituka ng lungsod.

At tingalain ang walang muwang

sa kagandahang

Ipinawis ng nagdedeliryong

kabundukan.

Sa gitna ng siyam-siyam na

habagat,

May lunti ng apdong dumaloy,

Walang pigil na bumagbag ng

nahihimbing na mga puno't

bahay.

Walang awang pinaslang

Di makuwentang mga buhay:

Inosente't mangmang, dukhang

mangingisda't magbubukid,

Pastol at pulubing palaboy,

mayaman;

Mga kahayupan, pagod,

kinabukasan,

At tulay ng mga pangarap.

Isa-isang inanod ng

nagdurugong puso ng Inang

Kalikasan.

Baha

Walang madarama sa gabi, kundi,

silang munting mga insekto.

Unti-unting raragasa ang baha,

Sa guwang ng batong binutas ng

isang henerasyon.

Papasok, lalabas sa bago nitong

lagusan.

Maglilinis ako ng masangsang

na kasaysayan, ng pag-iisa sa

buhay.

Nilipasan ng munting harding

may kamote sa aming harapang

natatakpan,

Kung saan, dumadaloy ang

dinarayong kanal.

Sapagkat, ito'y palaruan, ng

tsinelas na kumpit, bangka-

bangkang papel.

Luksuhan ng mga hambog na

tanod-kalikasan.

Sabay sa pag-iisa ng bahay,

naglaho rin ang mga pilat

kahapon;

Di na nakikita ang paglukso ng

kulay-damong tipaklong sa

nakahatag na dahon;

Ang pagtakas ng tutubi sa angil

ng pamalong kalansay na halaman;

Ang pagbaon ng dalawang daliri

sa buto lukab ng nakatigil na

mariposa.

Hindi na rin mapagkumpol ang

mga butiki sa tirador na

lastikong may balang papel o

sumpit.

Sapagkat, laylay na ang kisame

ng pag-iisip

Ng mga kabataang di maitindig

ang sariling tadyang.

Nagsisilaking tagamasid sa

magandang pagsisid ng mga

butete't bulate

Sa lawa-lawaang lupang nawala.

Babaha, at babaha.

Ng alaala sa pagtanda.

At mas malaki sa nakaraan.

Matapos ang baha, babalik ako

sa pag-iisa,

At 'pag malinis na, huhuni sa

tuwa ang naghiganteng bulprag,

Makikiawit ang kuliglig

Sa singit ng nangawakwak na playwud.

Sila ang nalabi, o dumarami sa

buhay at bahay.

Onlayn Pakikiramay

ni Katrina Paula B. Catugas

hanggang kailan natin maririnig ang panangis ng luha sa mga 

larawan? hanggang kailan natin hahawakan ang mga aandap-andap 

na kandila sa kadiliman? 

ang bawat balita’y obituaryo, ating sitwasyo’y di nagbabago; 

higit na sa isang taon tayong ganito laban sa pandemya tayo 

ba’y bigong-bigo? 

sa ngayon, ganito muna tayo- puso’y pinag-uugnay ng birtuwal 

na mundo; magkalayo man sana’y nadarama mo onlayn 

pakikiramay at pagmamahal ko. 

Kapag ang Poon ay Lumuluha ng Dugo

Tula ni Harold B. Barroquillo

Minsa'y may nagtalumpati, galing sa bayang tahimik

Pangahas s’ya kung bumirit, sa mga buwaya'y tinik

Lilipulin mga adik, sa isang saglit, 'sang pitik

Siya nama'y tinangkilik, pagka't sa reporma'y sabik.

Tinuring na panginoon, dulot ng tikas at angas

At sa pananalita n'yang nambulabog sa ahas

Salitang s'yang bumatikos, sa simbahan at dayuhan

Salitang s'yang nakabilog sa ulo ng mamamayan.

Salita n'ya rin ang nagbigay, kapangyarihang pumatay

Sa kapulisan ng bayang 'di lang adik ang pinaslang;

Ang poong kinikilala, dugo ang iniluluha

At ang sinomang sumalok, dulot din ay pagkasira.

Hanggang dugo'y maging tinta sa ating pahayagan,

At maging pula ang TV sa labang pinapaspasan

Kung kailangang ubusin ang tingga ng kapulisan,

'Wag lang tuluyang mawala, tiwala ng sambayanan.

Mayro'n raw isang salita, giit ng madlang deboto

Kayang-kaya raw tuparin ng Nazarenong Davaoeño

Tatlo hanggang anim na b'wan, mapagaling itong bayan

Paano't ngayo'y kinapos? Marapat pa bang pagbigyan?

Pagkakataon bang laan dapat na ipagkaloob

Na sa pangako n'yang ito, tayong lahat ay nabilog

Oras na kayang singilin, ang komedyanteng tinuring

Pinagtanggol, pinagtakpan, ng karamihan sa atin?

Kailan ba magigising mga Diegong maituturing

Sa hele ng retorika hanggang sa'n tayo dadalhin?

Kalam

Tula ni Ernesto S. Deato

Hindi dayo ang mukha ng dumadalaw

sa tingin ng mga kumukalam ang sikmura.

Dahil sa araw-araw, tila nakasanayan

ng mga mata nilang said maging sa luha

ang makipagtitigan sa naghihintay na sundo

habang dinadaan ang tanghalian sa panghuhula

kung ano’ng napamalengke ng ama mula sa punso

ng itim na plastic at sako. Kung minsan, ang tubig

ay kalasa ng mga pangarap at ginhawa kapag bigo.

“Lockdown bukas!” Umalis ama at ang mga paslit.

Humahangos sila at nagmamadaling  makapamilì 

Sa palengkeng sila lamang ang may kayang lumapit.

Ayaw na nilang umasa sa sabi-sabing ipamamahaging

tulong ng barangay sa mga kagaya nilang kapos.

Alam na nila ang mangyayari, gaya ng dati at palagi.

Wala silang alcohol, mask, gamot o imbak na lubos

Sapagkat hindi virus ang pangalan ng mga naghihintay

Na lumamig ang mga palad sa lalim ng pagtulog.

Tahimik ang gabi habang nagtitiyaga ang nag-aabang

Na hintaying hindi na humuni ang tiyang kumakalam.

Puyat at Iba pang Tula

Koleksyon ng Tula ni Ronel I. Osias

PUYAT

Kagabi, 

sa ilalim ng mga bituin at planetang nakakulambo

sa inaantok na daigidig,

may mga pusang naglalampungan, lumilikha

ng ingay, lumalagos sa bunbunan ng aking

bahay. Kumakaluskos ang kanilang matatalas 

na kuko sa balat ng yero, wala sa tono’t 

pumipiyok pa ang kanilang koro. 

Akma kong bubulabugin ang eksena

nang maihimbing na ang pusong naiinggit,

ngayong kasing-lamig pa naman ng buwan 

ang silid, sumabay pa ang kilig ng mga misteryosong

hayop, ‘di namalayang nakapasok sa siwang

ng aking utak ang hilahil dulot ng iyong pagpuslit

sa ating likhang bartolina,

narito kang muli sa isip, at nalulumbay

akong ihip ng hangin, naglalaboy sa lawak ng atmospera,

sinusubukan kang mahagilap sa bibig ng madaling-araw

ngunit nadatnan ko ang umagang naninibago sa lawak 

na espasyo sa aking k’warto.

Napuyat ako, 

narinig ang naniniig na pag-iibigan 

ng mga maliligalig sa bubungan.

ANG SUGAT NG SANSINUKOB

Isang dambuhalang sugat ang araw

sa balat ng sansinukob. Langib ang sinag

nitong nalalaglag sa ating mga katawan. 

Kung bukas, gumaling na ang nagnananang

galos, mag-iiwan kaya ito ng peklat 

upang matandaan nating minsan

itong naparito o malinis na malinis na paglisan 

ang ipipinta nito sa kasaysayan.

Bilyong dekadang pamamahinga 

ang bubunuin bago magsarang 

tuluyan ang sa ngayo’y sariwang-sariwa pa. 

At sa araw na iyon, 

mahuhulog ang mga tala

sa kumot na batubalani, mahihinto ang sirkulo

ng orasan, mawiwindang ang grabedad sa pagwawala

sa santinakpan. Madidiskarel ang mga kontelasyon, 

tilang piyesang walang langis ang mga buntala’t

uugong ang pagbubungguan sa sanlibutan,

magiging niyebe ang hininga ng tao’t 

humahagibis ang payakap ng yelo

mula sa pinakamalawak na dagat

hanggang sa luha ng gripo, 

malalagas ang buhok gaya ng pagkahulog

ng mga matatandang bituin,

at ang bawat segundo ay naaagnas na gabi

sa ating mga mata. Tila binubulangan lamang

tayo ng mga kulog, kinakalabit ng kidlat. 

Tuluyang maninigas

ang lahat ng talukap. Maiiwan natin

ang lahat ng pinagkakaabalahan,

ang playlist na tumugtog

habang naninigas ang ating mga laman-lobb,

ang kapeng hindi pa nahahalo,

ang nakabukang katawan ng bangkay 

na nakasampay sa proseso ng pag-eembalsamo.

Masasagot ang lahat-lahat ng tanong

ng siyensya sa isang kisapmata. Pipigain ng mga kometa

ang ating mga luho, hindi na muling isisilang ang mga aklat

patungkol sa ating lahat. Walang hanggahan

ang pagkahulog natin sa bunganga ng walang-katiyakan.

Sa isang iglap,

Tayo’y alikabok lamang sa mga dambuhalang mata

ng misteryosong pusikit,

alikabok sa gilid ng nagnanaknak na sugat. 

HALIMULA

Hanguin sa bibig ng berdugo

ang malansa’t bulto-bultong bungo,

na pinabibigat pa lalo ng tingga.  

Tubusin sa listahan ng pangalan

ang inutang na mga buhay,

maitaguyod lamang ang tulay, 

at ekta-ektaryang sementeryo. 

Palayain sa kaniyang tadyang 

ang mga kaluluwang nakapiit. 

Huwag nawa siyang mamatay 

nang hindi nakikita sa bawat pagpikit

ang mukha ng mga pinaslang, 

Bangungutin kahit gising ang diwa, 

isilid sa utak ang hindi matapos-tapos

na atungal ng mga baril, ang mga silakbo’t paos

na tinig ng mga saksing anak, at magulang.

Nawa’y mabuhay siyang nakatitig sa pinto

habang sinisimot ng kilabot ang kaniyang 

mga ugat, hanggang sa lumpuhin siya 

ng sariling nerbyos. Mamuhay na ang tanging

silbi ay kagalitan ng mga anghel,

maging sangkap ng mga santo 

sa pag-aaral ng mura’t matatalim na salita. 

Mamuhay ka nawa

Nang araw-araw pinapaslang

Ng kasaysayan.

Kulong 2020-21

Tula ni Jose Velando Ogatis-I

Madali lang dati ang pagtakas:

Kutsara lang katalo na.

Pangkayod sa pader. 

Pampihit ng turnilyo ng rehas.

Alamin ang ugali at oras ng bantay.

Baka kailangan niya ng pera?

Kuwentahin ang ipanglalagay.

Ngayon wala nang makakatakas:

Wala nang saysay ang kutsara’t suhol

Wag nang magbalak

Dahil hangin na ang rehas.

Hindi Distansiya ang Naghihiwalay sa Atin

Tula ni Christian Dave C. Loren

Uminom tayo 

bago isara ang ating mga lungsod, 

isang saglit na paglimot sa papalapit

na dalawang linggong pagkapiit. 

Umikot 

ang baso, ang ulo

nalasing ka ng serbesa,  ako ng iyong mga salita.

Sa huling lagok 

sinakop ng antok

ang aking harayang

pinagguhitan ng dampi 

ng iyong damit sa aking balat,

pinagsidlan ng samyo

ng iyong leeg sa aking pagkakayakap

at pauwi

pinatagal ng mga unang patak ng ulan 

ang aking pananatili 

ngunit hindi ang iyong pag-alis 

bukas

walang katiyakang

ibabalik ka ng iyong lungsod sa lungsod ko,

ng layo sa paglaya, ng laya sa paglayo,

ng alak na pumiglas 

sa buhol-buhol na sikmura,

paakyat sa lalamunan, palabas sa mga labi, 

patakas sa kalamnan

na tanging makaaalala sa maraming pamamaalam.

Ikaapat na Isyu, Pagsasanga; Agosto, 2021